Sewr taqet we shükür

Sewr taqet we shükür
سەۋر تاقەت ۋە شۈكۈر 

Awazliq nusqisi

https://youtu.be/rCJsAFVCeek

https://drive.google.com/open?id=1M6YQ1nuDpuJ5JnvHz4p_pxciklAiRTSl

Memet Emin

Hemmimiz bilgendek "sewr taqet we shükür qilish" insanlarning eng güzel exlaq peziletliridin biri bolup,  tarixtin buyan oxshimighan diniy itiqad we oxshimighan örpe adet, oxshimighan irqidiki oxshimighan  milletler, jümlidin biz uyghurlar  insanlarning bu  güzel exlaq peziletlirini her xil güzel sözler bilen teriplep, uni keng kölemde teshebbus we teshwiq qilip kelgen. 

Bizde "sewr qilsang, ghoridin halwa pishar" deydighan ata sözi bar.  Bashqilarning bishigha  balayi apet, qayghu hesiret, dert elem  we külpet kelgende, biz ulargha sewr taqet tileymiz. Chünki insan ighir balayi apetke yoluqqanda we yiqinlirini yoqutup qayghu hesiretke tolghanda, duch kelgen rohiy azapqa nisbeten sewr taqettin bashqa ünümlük dawa yoq. Peqet sewr taqet bizni bu azaplardin ghalip kilishke bashlap baralaydu. 

Ibni Qeyyum Jewziye sewr we shükür qilish toghursida mundaq digen iken, "imanning ikki "yirim" parchisi bar, biri "sewr", yene biri "shükür". 

"Sewr taqet, shükür qilishning achquchi"

Dimek sewr taqet we shükür imanning mohim bir qismi bolup, ular öz ara zich baghlan'ghan.

Bizde sewr taqet we shükür qilish toghursida nurghun xata chüshenchiler bar.  Shu seweptin men töwende dinimizdiki sewr taqet we shükürge birilgen teripler bilen bashqa dinlardiki bir qisim shexislerning sewr taqet we shükürge bergen teriplirini birleshtürüp, özemning sewr taqet we shükür qilshqa  bolghan chüshenchemni yizip chiqip keng oqurmenler bilen ortaqlashmaqchimen.  

Sewr taqet 

"Sewr" sözi, Erepchidiki "" صَبْرٌ sözidin kelgen söz bolup, uning " ichki we tashqi, shexsi we kalliktip amil bilen munasiwetlik bolghan herqandaq ehwal astida, bolupmu pishkenlikke uchurghanda, bala qaza we meghlubiyetke yoluqqanda,  iradilik bolush,  yaxshiliq qilishni dawamlashturush , toghura yoldin waz kechmeslik we chidamliq bolush" digen menisi bar iken.  Taqet qilish bolsa chidash, berdashliq birish we aldiraq sanliq qilmasliq, waqit sahitini kütüsh digen menani bildüridu. Tilimizda nime üchün sewr bilen taqetni bir jup söz qatarida birge ishlitildu? Men buning sewebini taza bilmidim, biraq men yenila könüp ketken aditimiz boyiche bu ikki sözni bir jup söz qatarida ishletmekchi.

Eger biz sewr taqet toghursida tiximu inchikilep toxtalsaq,  u bizning  shexsi we ijtimayi hayatimizda, bolupmu biz birer pishkenlikke, ongaysizliqqa we qiyinchiliqqa uchurghanda, balayi apet,  dert elem we qazagha yoluqqanda, bizge üzlüksiz akitp herket qilishni, chidamliq bolushni ügitidu. Dinimizda sewr toghursida mundaq diyilgen iken, "eger Allah sini sewr qildursa, sen choqum ümüd qilghandin artuq  nersige irishishke teyyar bol". Dimek sewr qilghan adem Allahning mukapatigha irisheleydu.

Allah oxshimighan kishilerning sewr taqetini oxshimighan usulda sinaydu, chünki her insanda oxshimighan derijide sewr taqet we itiqad bolidu.

"Allah sewr taqetlik insanlar bilen birge"

Dinimizda sewr taqat toghursida yene mundaq diyilgen iken , "kimde kim qiyinchiliq ehwalda toghura yolni dawamlashtursa, u qoshlap mukapat alidu".

Yuqarda dep ötkendek sewr taqet imanning bir parchisi iken, sewr taqet qilghan ademni allah mukapatlaydiken; undaqta biz sewr taqetni qandaq chüshinishimiz kirek?

Normalda biz sugha chüshüp kitip qutquzunglar dep waqirawatqan, yaki öyige öt kitip, öydin chiqalmay nale qiliwatqan we hayati xewep astida qiliwatqan kishige sewr taqet qil dimeymiz. Chünki biz sewr qilishni peqetla saqlash, berdashliq birish we chidash dep bir tereplimilik halda xata chüshünüp qalghan. Emiliyette bolsa sewr taqet digenlik hergüzmu duch kelgen qiyinchiliqqa, balayi apetke,   dert elemge,  meghlubiyetke, pishkenlikke,  zorawanliqqa, naheqchiliqqa, we adaletsizlikke süküt qilish, köz yumush we yaki hich ish qilmay jim olturush digenlik emes.

Hemmimiz bilgendek mikro sofit shirkitini berpa qilghuchi Bill Gates, Amirkida jümlidin dunyada muapiqiyet qazan'ghan meshhur karxanichi bilyonur we saxawetchi. U sewr taqet toghursida mundaq digen iken, "sewr taqet, muwapiqiyet qazinishning achquchi". Buninggha asaslan'ghanda sewr taqet qilish dimek, eqil parasetni ishlitip, sewrchanliq bilen üzlüksiz tirishish digenlik; peqet shundaq bolghanda andin sewr taqet qilish arqiliq muapiqiyet qazan'ghili bolidu, yeni sewr taqetni muapiqiyetning achquchi qilghili bolidu. Chünki muapiqiyet hergüzmu hich ish qilmay jim olturup, süküt qilishtin kelmeydu. Muapiqiyet hem aldiraqsanliq qilishtin yaki hisiyatqa tayinip telwilik qilishtin kelmeydu. Muapiqiyet salmaqliqtin eqilni ishlitip izchil tirishchanliq körsütüshtin kilidu.

Dimek sewr taqet diginimiz, gheyret qilmaq, berdashliq bermek, chidamliq bolmaq, waxti saétini kütmek, aldirap xataliq sadir qilishtin saqlanmaq dimek. Sewr taqet dimek, hergüzmu hich ish qilmay jim olturush digenlik emes, belki  akitip pozitsiyede bolup,  nime qilishni, qandaq qilishni yaxshi chüshünüsh, we yaxshi pilan qilish dimek; sewr taqet dimek yüzlen'gen mesililerni yaxshi hel qilish üchün etirapliq toghura tepekkur qilishqa waqit ajirtish dimek; sewr taqet qlish dimek hergüzmu duch kelgen , pishkenlikke, balayi apetke, adaletsizlikke, naheqchiliqqa  süküt qilish, köz yumush dimek emes; eksinche  duch kelegen qiyinchiliq, balayi apet, adaletsizlik we naheqchiliq  üstidin ghalip kilish üchün gheyret qilish, chare izdesh,  izchil tirishchanliq körsütüsh, hergüz waz kechmeslik  dimek; eqilni ishqa silip kütken netijige irishish üchün zörür bolghanda waxti saétini kütüsh we uninggha puxta teyyarliq qilish dimek. 

18- esirde yashighan En'giliyelik meshhur yazghuchi Samuel Johnson mundaq digen iken, "eng güzel eser küch quwettin emes, belki sewr taqettin emelge ashidu". Bu yerdimu sewr taqet qilish arqilish eng yaxshi netijige irishkili bolidighanliqni oturgha qoyush arqilish, sewr taqet qilish, insan'gha yalghuz küchke tayinip emes belki eqil parasetke tayinip ish qilish pursiti yaritip biridighanlqini we uning insanni muapiqiyet qazinishqa bashlap baridighanliqini tekitlep ötken. Bizdiki "yalwasni yenggen batur emes, achchiqni yegen batur" digen sözmu del shu insanning küchi bilen emes, belki sewr taqet we eqil paraset bilen batur bolghili bolidighanliqi bayan qilighan. 

Tibetlarning dahisi Dalay Lama sewr taqet toghursida mundaq digen iken, " sewr taqetni hergüzmü ajizliqning ipadisi dep chüshenmeslik kirek, eksinche u küchlüklükning ishariti". Heqiqetenmu bashqilargha yol qoyush, özini tutiwilip salmaq bolush, puxta teyyarliq qilish,  yaxshi pilan qilish we her ishning eng muapiq waxti saitini kütüsh  hergüzmu ajizliqning ipadisi emes. Eksinche aldirap tinep tenteklik qilish, achchighini könturul qilalmasliq, aldiraqsanliq qilip xataliq sadir qilish we meghlubiyetke asan ten birip hemmidin waz kichish ajizliqning ipadisidur.

4 ~ 5 - esirde yashighan xiristiyan peylosop Saint Augustine sewr taqet toghursida mundaq digen iken, " sewr taqet, eqil parasetning hemrayi". Dimek eqil parasetlik adem sewr taqetlik bolidu. Sewr taqetlik adem bir ish qilghanda aldiraqsanliq qilmay, eqil parasitini ishlitip, her ishni salmaqliq bilen pilanliq we puxta qilidu.

Melum bir meshhur shexs sewr taqet toghursida mundaq digen iken, "ghezeplen'gen her bir minuttiki sewr taqetlik bolghan her bir minut, insanni pushayman qiliduridighan minglarche minutin saqlaydu." dimek sewr taqet ademni aldiraqsanliq qilip meghlup bolushtin we bir ömür pushayman qilishtin saqlaydu.

2007 - yili 1- ayda men namelum bir qizdin bir parche yardem xiti tapshurup aldim. Xet Turpanning bir yizisida saqaymas irsi kiselge giriptar bolghan bir qizdin kelgen iken. U xitide özining we ikki singlisining "ducheni muskul yigdep qilish" dep atalghan dawasi yoq bir irsi kiselge giriptar bolghanliqini, biraq yashighan süriche bu kiselning dawasini izdeydighanliqini, özi paydisini körelmise ikki kichik singlisi üchün bolsimu toxtimay tirishchanliq körsitip u kiselge dawa tapidighanliqini yiziptu. U qiz manga xet yazghan  waqitta 24 yashqa kirgen bolup, u qizdiki kisellik alametler 9 - 10 yashta bashlan'ghan iken.  U qizning ata anisi, doxturlarning u qizni 18 yashlar etirapida ölup qilishi mümkin, eng köp bolghandimu 20 yashtin ashmaydu digini anglighanliqi üchün, u qizni ali mektep imtahanigha qatnashturmighan iken. U qiz kiyin tasadipi pursette özining kisellik diyagunuz qeghizini körüptu, we özi giriptar bolghan kisellikning yuqarqi saqaymas bir kisellik ikenligini biliptu. U qiz özi we ikki singlisi giriptar bolghan bu kiselge dawa tipish üchün, özligidin Engiliz tili ügünüptu. Amirka, Firansiye we Girmaniyelerdiki bu kiselni tetqiq qilidighan doxturlarning bu kisel toghursidiki yazghan bezi matiryallarni körüptu. Yawropadin sürüshte qilip yürüp, bu kiselning ighirlishishini astilitish üchün  paydisi bar dep qaralghan bezi dorilarni zakas qilip ekilip ishlitiptu.  Bashqilardin sürüshte qilip yürüp, mining xet adirisimni tipip, manga xet yiziptu. Men u qizning xitini tapshurup ilishtin ilgiri undaq bir kisel bar ikenligini bilmeydikenmen, yaki burun belkim oqighan bolsammu, biraq untulup qalghan ikenmen. Men u qizning xitini tapshurup alghandin kiyin bu kisel toghursida bezi izdinish ilip bardim.

"Ducheni muskul yigdep qilish" digen kisel az uchuraydighan bir xil irsi kisel bolup, u kiselni eng deslepte Firansiyelik doxtur Duchenne 1861 - yili bayqighan ken. Kiyin bu kiselge shu doxturning nami bilen "Duchenne Muscular Dystrophy" (杜兴氏肌肉营养不良症) digen namni bergen iken. Bu kisel adette anidin oghulgha miras qalidighan irsi kisel bolup, normalda peqet oghul balida körülidiken, qizlar peqet bu kiselni kiyinki ewladigha qaldurush rolini oynaydiken. Bu kisel bolghan balilarning muskulliri yigdep, palech bolup qalidiken we axirda kisel nepes ilishqa yardem biridighan muskullargha tesir körsitip, bimarning ölüp kitishnini keltürüp chiqiridiken. Amirkining özide bu kiselge giriptar bolghan köpünche bimar 25 yashlar etirepida ölüp kitidiken.

U qiz 2013- yili manga yene xet yazghan, we xitide,  özining  özi we ikki singlisi giriptar bolghan u kiselni dawalash üchün üzlüksiz tirishchanliq körsitiwatqanliqini, kisellik ehwalining tixmu ighirlashqanliqini, biraq özi we ikki singlisi üchün ümüdini herguz yoqatmighanliqini, hem toy qilip öylük ochaqliq bolghanliqini eyitqan idi. Kiyin anglisam u qiz kelgüsige bolghan ümüdini üzmey, hem kisilining ighirlashqinigha  qarimay, tiriship ügünüp Misirgha oqushqa barghan iken.  Mana bu sewr taqetning eng yaxshi misalidur.

Men töwende sewr taqet üchün yeni bir emili misal körsütüp ötimen.

1998 - yili Amirkiliq bir jup er ayal özlirining 15 ayliq we 7 künlük bolghan ikki balisining az uchuradighan bir xil irsi kisilige giriptar bolghanliqini, bu kiselning eyni waqitta ünümlük dawasining yoqliqini, we bu kiselge giriptar bolghan balilarning köpünchisining bir yil ichide ölüp kitidighanliqidin xewardar bolghan.

U kisel, pompe kisili dep atilidighan bolup, 1932 - yili gollandiyelik doxtur Pompe bayqighan, we uning nami bilen atalghan, uning toluq ismi "Glycogen storage disease type II" (酸性麦芽糖酵素缺乏症) .

Bu kisel 17 - nomurluq xirimosomadin chataq chiqqanliq sewebidin kilip chiqqan tughma kisel bolup, jigerdiki shikerni parchilaydighan bir xil enzim kem bolush sewebidin, shikerni parchilash we muskullar teripidin inirgiye üchün ishlitish tosalghugha uchuraydu, we netijide musukullar yiterlik inirgiyege irishelmeydu, muskullar ajizlishish we palej bolush kilip chiqidu. Eng axirda bedendiki nepes yoli, yürek muskuli qatarliq her xil muskullar tesirge uchurap, bimar hayatidin ayrilidu. 

Bu bir jup er ayal özining ikki balisining bu saqaymas kiselge giriptar bolghanliqini bilgendin kiyin, qetti sewrlik bolup, balisining kisilige dawa tipish qararighi kilidu. Ular aldi bilen bu kiselni tetqiq qiliwataqan mutixesislerni izdeydu, biraq ulardin irishken jawap gerche bu ata anigha bek köp ümüd bermigen bolsimu, biraq ular hergüz waz kechmey, bir tereptin Amirkidiki shu xil kiselge giriptar bolghan balilarning ata anisini izdep tipip, ularni tizimlashqa bashlighan bolsa, yene bir tereptin u kiselni tetqiqat qilip, uninggha dawa tipish üchün kireklik ixtizad toplashqa kirishidu. Netijide ular bu kiselge dawa tipish üchün 100 miliyun dollar  iane toplaydu. 

Amirkidiki Duke Uniwirsitidiki tetqiqatchilarning japaliq tirishchanliq netijisie bu kiselni dawalashta közge körünerlik ilgirleshler dunyagha kilidu, we 2006 - yili bu kiselni dawalaydighan dora Myozyme Amirka yimeklik we dora idarisi (FDA) ning resmi testiqidin ötüp, bazargha kiridu. 

Shuning bilen pütün dunyada her yili bu kisel bilen tughulghan 1000 din artuq balilargha deslepki qedemde dawa tipilidu.

Bu weqelik 2016 - yili 8 - ayning 29 - küni "Shipaliq" (The Cure) digen nam bilen kitap bolup neshir qilinidu, we Amirkida eng yaxshi sitilghan kitapqa aylinidu. 

Undin kiyin bu weqelik 2009 - yili "Extraordinary Measures" digen nam bilen kino qilip ishlinip, 2010 - yili 1- ayning 22 - künidin bashlap kinoxanilarda resmi qoyulidu.

Bular mining chüshenchemdiki "sewr taqet" ning eng yaxshi misalidur.

Yighinchaqlap eyitqanda sewr taqet insanlarning eng güzel exlaq peziletlirining biri bolup, u eqil paraset bilen ish qilishning kapaliti. Sewr taqet dimek sewep qilmaq, esla waz kechmeslik, öz heq hoquqini qoghdash üchün izchil tirishmaq, izdenmek, chidamliq bolmaq, toghura yolda mingishni qetié dawam qilmaq dimektur.

  

Shükür qilish

Shükür qilish diginimiz Allahning bizge ata qilghan barliq iltipati we némiti  üchün teshshekkür eytish we minnetdarliq bildürüsh digen menadiki söz bolup, u Islam dinining eng güzel exlaq pezilitidur. 

"Eger siler shükür qilsanglar, men silerge tiximu köp birimen"

Shükür töwendiki üch mezmunni öz ichige alidu. 

Birinjisi  bilish; bilish shükürning asasidur. Biz choqum, bizge német, xeyrlik ata qilghuchining peqet we peqet Allah ikenligini bilishimiz kirek.

Ikkinjisi tonup yitish we itirap qilish; yeni bizge kelgen német, xeyrlikning hemmisining peqet we peqet Allahdin kelgenligini tonup yitishimiz we itirap qilishimiz kirek.

Üchünjisi emili ish heriket we qilmish; Allahqa bolghan minnetdarliqni yalghuz ighizda, sözde emes, belki emili herket bilen ipadilesh; her zaman Allahqa itaet qilish we minnetdarliq bilen ish qilish; her zaman Allahning buyrighinini qilish; Allahni söyüsh we Allahni medilesh.

Dinimizda shukri qilishqa yuqarqidek teripler birilgen iken, undaqta bashqa dindikiler we bezi dangliq shexisler shükri qilishqa qandaq teriplerni bergen?

Amirkining 35 - qitimliq sabiq pirezidenti John F Kennedy shükri qilish toghursida mundaq digen iken, "biz shükür qilghinimizda, shukür qilishning eng kattisining sözde emes belki uning bilen yashashta ikenligini untup qalamsliqimiz kirek". Bu yerde minnetdarliq bildürgende yalghuz sözde emes belki bir ömür emili herketimiz bilen tebiyetning yeni Allahning bizge ata qilghan niémiti üchün teshekkür bildürishimizning muhimliqi tekitlengen.

Amirkiliq tonulghan  yazghuchi we nutuq sözligüchi Tony Gaskins shükri qilish toghursida mundaq digen iken, "shükür qilish dimek sen hazirqidin artuqini ümüd qilmaysen digenlik emes, u sen  ige bolghan her shey üchün minnetdar bolush bilen birge tiximu köp sheyge irishish üchün sewr taqet qilisen digenlik"

Namelum bir shexs shükri qilish toghursida mundaq digen iken, "shükür bizning inirgiyerimizni ashurup, ümüd qilghan tiximu köp sheylerni hayatimizgha ilip kilishimizde küchlük rol oynaydu". Dimek shükür qilish ademge toghura we akitip inirgiye bighishlaydu. Közligen meqsitimizge yitish üchün küch qüwet ata qilidu.

Yene bir nemelum shexs shükri qilish toghursida mundaq digen iken, "bexit bizni shükür qildurmaydu, eksinche shükür bizni bexitlik qilidu". Heqiqetenmu shükür qilish insan'gha bexitilik tuyghusi bighishlaydu, insanning rohiy halitini tengsheydu. Nurghunlighan pisxikiliiq mesililerge duch kilishtin saqlaydu. Shükri qilishni bilmigen insan nainsap we ach köz kilidu, netijide undaq kishiler menggü heqiqi bexitlik tuyghusigha irishelmeydu.

Amirkiliq meshhur qara tenlik ayal Oprah Winfrey shükri qilish toghursida mundaq digen iken, "Ige bolghangha shükür qil, andin sen tiximu köp nersige irishisen; eger sen nainsapliq qilsang, menggü  qanaet qilmaysen". Dimek shükür qilish digenlik hazirqidin artuqigha ige bolma digenlik emes. Insan shükür qilish arqiliq nainsapliq we ach közlüktin saqlinlaydu. Insan shükri qilghanda bashqilarning nisiwige köz tikmeydu, bashqilarning heqqini yimeydu we riqabette adil bolidu.

Amirkiliq yazghuchi Melody Beattie shükri qilish toghursida mundaq digen iken, "shükür bizge ötmüshimizni eslitidu, bügünimizge rahetlik ilip kilidu, etimizge güzel tesewur berpa qilidu". Dimek shükri qilish bizge özimizni tiximu yaxshi tonitidu, nedin kelgenlikimizni we nege baridighanliqimizni her zaman xatirlitidu.

Qedimqi rimliq siyasetchi Cicero shükri qilish toghursida mundaq digen iken, "shükür eng güzel exlaq bolup qalmastin, u hemme nersining atisi". Dimek insan shükri qilish arqiliq nurghunlighan yaxshi ishlargha yol achalaydu.

Shükür qilish dimek, kayinatni we biz yashawatqan bu dunyadiki her sheyni, Allahning bizning ortaq paydilinishimiz üchün yaratqanliqini tonup yitish dimek. Shükür qilish dimek Allahning bizning ortaq paydilinishimiz üchün  yaratqan her sheysi, bizge bergen saghlam ten we eqil parasiti üchün minnetdarliq bildürüsh dimek; shükür qilish dimek Allahning bizge ata qilghan her sheysi üchün yalghuz ighizda emes, belki emili herkitimiz bilen teshekkur eytishimiz we minnetdarliq bildürishimiz kirek dimek. 

Shükür qilish dimek, hergüzmu hazirqi halimizge qanaet qilip, bir izda toxtap qilish digenlik emes; shükür qilish dimek, hergüzmu hazir ige bolghan sheyidin artuqigha we uningdin yaxshisigha ige bolushni ümüd qilmasliq, uningliq üchün tirishmasliq yaki uningdin waz kichish digenlik emes. Shükür qilish dimek, hergüzmu Allahning bizge bergen nisiwimizni bashqilar tartiwalghanda, uninggha süküt qilip jim olturush digenlik emes. 

Biz adette bir puti sunup ketken yaki bir putidin ayrilip qalghan bir ademni körginimizde, Allahning özimizning ikkila putimizni saq salamet qilghinigha shükürler eytimiz. Bir puti yoq adem, gerche ikki puti saq ademlerni körgende köngli yirim bolsimu biraq ikki puti ikki qoli yoq ademni körgende özining kem digende bir puti we ikki qolining saq bolghanliqigha shükri qilishi mümkin. Bu yerdiki shükür hergüzmu yalghuz ikki putimizning yaki ikki qolimizning saq bolishining Allaning bizge qilghan némiti ikenligini tonup yitish bilenla cheklinip qalmastin belki ikki pütimizning saq bolishigha yarisha, ikki puti saq bolmighanlar qilalmighan ish herketketlerni qilishimiz, we Allagha emili herkitimiz arqiliq minnetdarliqimizni bildürüsh kirek digenliktur. Bu bizning emili herkitimiz bilen allagha minnetdarliq bildürshimizdur. 

Biz mashina heydep yolda kitiwitip, kona welisipitke minip kitiwatqan bir ademni körgende, bizde bir xil qanaet tuyghusi peyda bolidu, netijide biz özimizning irishkenlirige shükiri qilimiz. Eger bir küni bir tonishimizning shexsi ayrupilani bilen sayahet qiliwatqanliqini körgünimizde we yaki anglighinimizda, özimizning hazirqi halidin peyda bolghan qanaet tuyghusi melum derijide susliship yaki töwenlep kitishi mümkin. Bu normalda bashqilar bilen silishturush we silishturmasliq mesilisi bolmastin, ekinche u insanlarning tebié inkasidur. Chünki Allah biz bilen yene bir ademning shükür qanaet qilish nuqtisini ayrim ayrim periqliq qilip yaratmighan. Chünki Allah kayinatni we bu dunyadiki her sheyini hemmimizning ortaq paydilinishi üchün yaratqan; Allah hich bir sheyni bir qisim kishilerge köp nisip qilghan, yene bir qisim kishilerge az nisip qilghan emes. Bu dunyadiki her sheyni bizning paydilinishimiz üchün yaratqan Allah, bizge saghlam ten we eqil parasetni ata qilghan Allah, kayinattin paydilinish we behriman bolush  pursitini hemme ademge barawer ata qilghan. Eger bashqilar tiriship tirmiship özige we insaniyetke tohpe qoshqan bolsa, bizningmu shundaq qilish heqqimiz, hoquqimiz we mejburyitimiz bar. Bu bizning Allahning bizge bergen her sheysi üchün qilghan eng emili teshekkürimiz we shükürimizdur.

Saxawetlik qilish we insanlarning parawanliqi üchün mal dunyasini iane qilish, shükür qilishning eng emili we eng yaxshi ipadiliridin biri bolsa kirek. Chünki saxawetliq qilghan we özining mal dunyasini iane qilghan adem üzliksiz tiriship, japaliq ishligen, bayliq yaratqan biraq bayliqni dost tutmighan ademdur. 

Mikrosoft shirkitini berpa qilghuchi Bill Gates we uning ayali pen texnika we her xil saxawetlik ishlar üchün 50 miliyart dollar iane qilghan iken. Seudi Erbistanliq bankichi Sulayman bin Abdul Eziz El Raji her xil saxawetlik ishliri üchün 5.7 miliyard dollar iane qilghan iken.  Niyoruk sheherining burunqi sheher bashliqi Michael Bloomberg hazirgha qeder her xil saxawetlik ishliri üchün üch miliyart dollar iane qilghan iken. Tor arqiliq mal satidighan eBey shirkitining qurghuchisi we eBey shirkitining hazirqi bashliqi,  Parista tughulghan we hazir Amirkida yashaydighan Iranliq Omidyar ependim her xil saxawet ishliri üchün bir miliyart dollar iane qilidiken.

Bizning yiqinqi zaman tariximizgha qaraydighan bolsaq, toxtimay tiriship, japa mushaqetlik ishlep, igilik tiklep, bayliq yaratqan, we bayliqlirini milletning milli muaripini güllendürüshke, yitim yisirlargha yar yolek bolushqa serip qilghan nurghun saxawetchilirimiz ötken. Ular Allah bergen eqil parasetni ishqa silip, tiriship tirmiship igilik yaritip tapqan mal dunyasini Allahqa bolghan teshekkürini bildürüsh üchün serip qilghan. Undin bashqa xelqimiz ichidin chiqqan nurghun alimlirimiz, ediplirimiz, tarixchilirimiz we oqutquchi ustazlirimiz, Allahning özlirige ata qilghan nimetlirini toluq tonup yitip, üzlüksiz tirishchanliq körsitish arqiliq bilim igellep, kiyinki ewladlarni terbilesh üchün ejir singdürüshning özimu ularning emili herkiti arqiliq Allahqa minnetdarliq bildushidur. Mining qarishimche ular özlirining emili herkiti arqiliq allagha shükiri qilghuchilardur. 

Yighinchaqlap eyitqanda shükür qilish dimek özimiz ige bolghan her sheyining Allahning nimiti ikenligini tonup yitish we uningliq üchün emili herkitimiz bilen minnetdarliq bildürüsh dimek.

Biz nime qilishimiz kirek?

Biz nime qilishimiz kirek?

Memet Emin

Weten sirtidikilerning weten ichidiki uruq tuqqan, dost buraderler bilen bolghan alaqining qiyinlishishi we wetendiki weziyetining üzlüksiz keskinlishige egiship, weten sirtidikiler her xil ijtimayi taratqularda  qurulghan oxshimighan gurpilarda toplushup, öz ara sirdashmaqta, we wetenning weziyiti toghursida bash qaturmaqyta. Her qaysi toplarda eng köp munazire qilidighan we eng köp sorilidighan mesile özimizning nime qilishi toghursida bolmaqta. Heqiqetenmu her birimizge nisbeten wetendiki weziyettin xewer tipip turup, wetendiki uruq tuqqan dost buraderlirimizning bishigha kelgen külpetlerni bilip turup, ular üchün hich bir ish qilalmasliq, her birimizge nisbeten eng azapliq ish bolsa kirek.

Undaqta, biz zadi nime qilishimiz kirek?

Addi jawap: qolimizdin kelgenni qilishimiz kirek. Shekil we yaki bashqilargha körsütüsh üchün emes, belki könglimizdin chiqirip qilishimiz kirek.

Hazir bizdiki eng omumlashqan bir ehwal, chong ishni qilalmasliq, kichik ishni yaratmasliq؛ qilidighan ishni yiraqtin izdep, yinimizdiki ishni körmeslik؛ he disek qilishqa mkan  bolmighan chong ishlargha isiliwilip, axirda amal yoq dep hemmidin waz kichip,  ümütsizlinip olturush. Chong ishlarni qilalmisaq, ishni kichiktin bashlishimiz kirek. Yiraqtiki ishni qilalmisaq, ishni yinimizdin bashlishimiz kirek. Weten ichidikilerge birer ish qilip birelmisek, weten sirtidikiler üchün birer ish qilip bersekmu bolidu. Emiliyette yalghuz weten ichidikilerla bizning xelqimiz bolup qalmastin, belki dunyaning bulung puchqaqlirida yashawatqan uyghurlarning her bir ezasi, meyli ular weten ichide bolsun, we yaki weten sirtida bolsun, ularning hemmisi bizning xelqimizdur. Bizde "qol qolni yusa, qol qopup yüzni yuyar" deydighan ata sözi bar. Bizde yene "küch birlikte, ish ömlükte" deydighan ata sözi bar. 

Hemmimizge melum bolghandek weten sirtida texminen 3 miliyundin artuq uyghur bolishi mümkin. Ularning ichide 5 - iyul weqesidin kiyin her xil sewepler we her xil yollar bilen weten sirtigha chiqqanlar 50 mingdin hette 100 mingdin ishishi mümkin. Bularning köpünchisi özliri turiwatqan döwletlerde til we ishqa orunlushush qatarliq jehetlerde her xil qiyinchiliqlargha yoluqmaqta. Beziliri hetta öz qirindashliri teripidin bözek itilmekte we aldanmaqta. Men bundaq shikayetlerni xili köp anglidim, hetta bezilirige shayit boldum.

Köpünchimizning xewiri bolghandek, yiqinda ijtimayi taratqularda tarqalghan bir sin filimide, burun türkiyede yashaydighan dawut isimlik bir melun bir qiri boway momayning pulini aldap, yawropagha qichip ketkenliki bayan qilinghan. Buni körgen nurghun kishiler öz gheziwini ichige basalmay qaldi, hetta beziler u melungha qoshup uyghurlarning bezi qilmishlirini eyipleshti.

Biz itipaqliq we ömlük toghursida söz qilghanda, daim bashqilardin aghrinimiz. Biz bezilerning bolupmu weten sirtigha kiyin chiqqan bezi yashlarning bashqa uyghurlargha yiqin kelmeydighanliqidin shikayet qilimiz, hetta bezilerni ghururi yoq, qorqunjaq yaki kallisi yuyuplup ketken dep eyipleymiz, hetta xittay üchün ishleydu dep haqaretleymiz. Biraq biz normalda özimizde sewenlik barmu yoq digenni  asasen xiyalimizghimu keltürmeymiz. 

Biz oylap baqayli, bir adem wetendin ayrilip ming bir mushaqette melum bir döletke kelgendin kiyin, pütünley natonush bolghan yingi bir muhitta, hemme ademdin ihtiyat qilishi mümkin. Eger u adem özi duch kelgen bu qiyinhiliqtin ghalip kilish üchün hichqandaq bir yardemge irishelmise, u ademning bashqilargha we etiraptiki muhitqa bolghan söygüsi we ishenchisi shekillenmeydu. Waqitning ötüshi bilen bu adem bashqilar teripidin "gheyri adem" dep qalpaq keygüzilidu. Eger bu adem öz qirindishim dep qaralghanlar teripidin bozek itilse, yaki aldansa, uning tesiri tiximu ighir bolidu. Yeni bu adem belkim öz kechürmüshlirini we yaki özining öz millitige bolghan naraziliqini yizip, her xil ijtimayi taratqularda tarqitishi mümkin, netijide tiximu köp insanlarning eyiplishige we haqaretlishige uchurshi mümkin. Bu bir yaman süpetlik aylinish bolup, uni körgen tiximu köp insanlarning alahide ihtiyat qilishgha we öz millitidin qichishigha sewep bolidu. 

Hemmimiz bilgendek, bizning hakimiyitimiz we qanunimiz bolmighachqa, köpünche ehwalda milli menpetimizge ziyan salghuchilarni jazalash imkaniyitimiz yoq. Hem shundaqla eger menpetimizge ziyan salghuchi öz millitimizdin bolghanda, ular üstidin özimiz yashawatqan döwletning qanun organlirigha eriz qilip, ulani jazalndurushqa könglimiz unimaydu, we yaki undaq qilishni öz wijdanimizgha uyghun emes dep bilimiz. Netijide millitimiz ichidin chiqqan wijdansizlar, öz wijdansizliqini dawam qiliwiridu.

Aldan’ghanlar we yaki menpeti ziyan zexmetke uchurghanlar derdini ichige yutup, uyghurdin yiraq yashash qararigha kilidu. Bizmu ularni ghelite mijezlik we yaki ademge yiqinlishishni xalimaydighan yawayi mexluq qatarida körüp, ularning derdige qulaq salmaymiz.

Biz etirapimizdililerni itipaqlashturalmighanda we yaki ortaq nishan üchün ularni bir yerge topliyalmighanda, sewenlikni yalghuz bashqilardin izdimey, özimizning usulighimu diqet qilishimiz kirek. Eger biz bir ishni qilishqa bel baghlisaq, we uninggha ichimizdin estayil muamile qilsaq, nurghun qiyin dep qaralghan ishlarni qilishning oxshimighan usulliri bolishi mümkin. Bir xil usul ünüm bermise, mesulyetni bashqilardin izdeshning ornigha, özimiz usul jehette xatalashtiqmu yoq dep oylap baqsaq, we oxshimighan usullarni qollansaq belkim oxshimighan ünümge irishelishimiz mümkin. Chünki mexset toghura bolghan bilen, eger usul toghura bolmisa, oxshashla közligen mexsetke yetkili bolmaydu. 

Hemmimiz bilgendek kisel dawalashta ünümlük bolghan nurghun dorilar nahayti achchiq bolup, nurghun kishiler kisilini dawalash üchün u dorilarni istimal qilishniing zörürligini bilip tursimu, biraq yenila u dorilarni istimal qilishni ret qilidu. Dora zawutliri bolsa, "salametlik we hayatliq siningki, kisel dawalaymen diseng u dorini istimal qilisen, bolmisa ölisen" dep qarap turmay, amal qilip, dorilarning ünimige tesir yetküzmigen ehwal astida, dorilarning sirtigha tatliq nersilerni yalitish arqiliq, uni asan istimal qilghidek halgha ekilishke tirishidu.  

Mining isimde qilishche men amirkigha kelgen deslepki yillarda engiliyediki memet tursun zunun ependim yaxuda bir gurpa qurup chiqqan bolup, bu gurpida dunyaning he qaysi jayliridin qatnashqan nurghun uyghurlar bar idi. Bir qitim bu gurpida  xiristiyan bolghan uyghurlar bilen qattiq munazire we talash tartishlar boldi. Xiristiyan bolghan uyghurlar özlirining xiristiyan bolushigha sewep bolghan seweplerni nahayti chirayliq oturgha qoyushti. Epsus bizning bezi dostlirimiz ularni ighizgha alghili bolmaydighan sözler bilen tillidi we qattiq haqaret qilidi. Elwette ular öz qirindashlirining öz dinniy itiqatidin yüz örigenlikige ghezeplengen bolushi mümkin. Dinimizni qoghdash üchün shundaq qilghan bolushi mümkin. Biraq biz eger soghaqqanliq bilen oylap baqsaq, bizning bu qilmishimizning dinimizni qoghdashqa hichqandaq ünimi bolmaydu, eksinche  tiximu köp ademning bizdin qichishigha sewep bolidu. Eger biz öz dinimizni eng merhemmetlik din dep qarisaq, biz choqum özimizning merhemmiti we güzel exlaq peziliti bilen bashqilargha tesir körsitishimiz we ularni tesirlendürishimiz kirek.

Biz bashqilar bilen paranglishish jeryanida, we yaki ijtimayi taratqularda "kallisi yuyulup ketken" digen sözni az tola anglap qalimiz. Tirorluq herkiti bilen shughullanghuchilarni bolupmu özni oltüriwilish xaraktirliq tirorluq weqeseni peyda qilghuchilarni anglighinimizda, ularning qilmishi tiximu kallimizdin ötmeydu. Bir adem nimishqa bashqilarning gipi bilen hayatidin waz kicheleydu? Qandaq bir küch ularning shundaq qilishqa könderdi? Qattiq mejburlashmu? Ishkenjimu? Tehditmu? Miningche bundaq usullarni qollunup, bir ademni öz raziliqi bilen hayatidin waz kechtürüsh undaq asan emes. Undqta zadi qandaq bir küch ularni öz ixtiyarliqi bilen tuyuq yolgha kirishige sawep boldi? Mining qarishimche bu yerde eng ünümlük rol oynighan eng muhim bolghan bir sirliq küch bar, u bolsimu "yumshaq küch". Shunga bizde "yaxshi söz tashni iriter" deydighan ata sözi bar. Her xil qiyin mesililerge duch kelgnimizde, yuqarqilarni obdan tetqiq qilishimiz we oyliship biqishimiz kirek. Biz yumshaq küchning ajayip chong rol oynaydighanliqini untup qalmasliqimiz kirek. 

Hazir bezilirimiz ümütni xelqaradiki chong döwletlerge baghlap, wetenning ewhalini ulargha yiterlik derijide bildürelsek, wetenning ehwalida choqum yaxshilinish bolidu dep qarap, waxtimizni  we küchimizni  xelqimizning  derdini bashqilargha anglitishqa serip qiliwatimiz. Yene bezilirimiz bolsa xeliqni oyghutush üchün her xil maqalilarni yizip, ularni yazma we yaki awazliq qilip bashqilargha suniwatimiz. Yene bezilirimiz her xil ijtimayi taratqularda, biz zadi nime ish qilishimiz kirek digen mesile üstide bash qaturush we munazire qilish bilen waqit ötkiziwatimiz. Yene bezilirimiz tiz ünüm biridighan ishni tapalmay, adettiki ishni yaratmay jim turiwatimiz we yaki beri bir nimish qilsaq ehmiyiti yoq dep, öz hayatimiz bilenla meshghul bolawatimiz.

Biz meyli nime qilayli, tiz ünüm biridighan asan ish yoq. Hich bir ish bizning sobiktip arzu isteklimizge boy sunup özligidin yüz birip qalmaydu. Shunga biz meyli nime ish qilayli, uni üzlüksiz dawalashturishimiz, özimiz ishengen we toghura dep bilgen ishtin qetéé  waz kechmeslikimiz kirek. Weten dawasi yiqini 60 nechche yildin buyan, yiraqi 230 yildin buyan dawam qiliwatqinigha oxshash, gerche biz shunche yildin biri dawa ilip kiliwatsqmu, wetenning weziyiti yaxshilinish emes, belki kündin künge yamanlishiwatqinigha oxshash, bizning ishlirimiz bizning hisiyatimizgha we arzu isteklirige asasen emes, belki bizning uzun muddet tirishchanliqimiz  bilen shqa ashidighan ulughwar bir ish. Uningliq üchün 100 mitirge tiz yügüresh rohi emes, belki uzun musapiliq marason rohi bolushi kirek. Bizde sewr taqet,  qettilik we izchilliq bolushi kirek. Bizde ümütni bashqilardin kütüp, sewenlikni we mesulyetni bashqilardin izdep  olturush emes, her ishni özimizdin bashlap qilish, mesuliyetni üstimizge ilish rohi bolishi kirek.    

Men amirkigha kelgendin buyan öz xizmitimni yaxshi ishlep mangghandin bashqa, bir ishqa üzlüksiz köngül bölüp we uni xalisane halda izchil dawamlashturup keldim, u bolsimu uyghurche saqliqni saqlash sawatlirini yizip tarqitish, wetendiki her xil kiselliklerning tarqilish ehwali we xelqimizning saghlamliq ehwalini yiqindin küzütüsh.  Bizning ömürimiz cheklik bolghini we öz hayatmizni dawam itishimiz zörür bolghini üchün,  hemmimiz ömürimizde  bek köp ishni qilip kitelishimiz natayin, biraq kem digende  bir ishni qudurtimizning yitishiche izchil dawamlashtursaq, shumu yiterlik.

2017 - yili 12 - ayning 16 - kuni New York

بىز نىمە قىلىشىمىز كىرەك؟

بىز نىمە قىلىشىمىز كىرەك؟

مەمەت ئىمىن

ۋەتەن سىرتىدىكىلەرنىڭ ۋەتەن ئىچىدىكى ئۇرۇق تۇققان، دوست بۇرادەرلەر بىلەن بولغان ئالاقىنىڭ قىيىنلىشىشى ۋە ۋەتەندىكى ۋەزىيەتىنىڭ ئۈزلۈكسىز كەسكىنلىشىگە ئەگىشىپ، ۋەتەن سىرتىدىكىلەر ھەر خىل ئىجتىمايى تاراتقۇلاردا  قۇرۇلغان ئوخشىمىغان گۇرپىلاردا توپلۇشۇپ، ئۆز ئارا سىرداشماقتا، ۋە ۋەتەننىڭ ۋەزىيىتى توغۇرسىدا باش قاتۇرماقيتا. ھەر قايسى توپلاردا ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قىلىدىغان ۋە ئەڭ كۆپ سورىلىدىغان مەسىلە ئۆزىمىزنىڭ نىمە قىلىشى توغۇرسىدا بولماقتا. ھەقىقەتەنمۇ ھەر بىرىمىزگە نىسبەتەن ۋەتەندىكى ۋەزىيەتتىن خەۋەر تىپىپ تۇرۇپ، ۋەتەندىكى ئۇرۇق تۇققان دوست بۇرادەرلىرىمىزنىڭ بىشىغا كەلگەن كۈلپەتلەرنى بىلىپ تۇرۇپ، ئۇلار ئۈچۈن ھىچ بىر ئىش قىلالماسلىق، ھەر بىرىمىزگە نىسبەتەن ئەڭ ئازاپلىق ئىش بولسا كىرەك.

ئۇنداقتا، بىز زادى نىمە قىلىشىمىز كىرەك؟

ئاددى جاۋاپ: قولىمىزدىن كەلگەننى قىلىشىمىز كىرەك. شەكىل ۋە ياكى باشقىلارغا كۆرسۈتۈش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى كۆڭلىمىزدىن چىقىرىپ قىلىشىمىز كىرەك.

ھازىر بىزدىكى ئەڭ ئومۇملاشقان بىر ئەھۋال، چوڭ ئىشنى قىلالماسلىق، كىچىك ئىشنى ياراتماسلىق؛ قىلىدىغان ئىشنى يىراقتىن ئىزدەپ، يىنىمىزدىكى ئىشنى كۆرمەسلىك؛ ھە دىسەك قىلىشقا ئمكان  بولمىغان چوڭ ئىشلارغا ئىسىلىۋىلىپ، ئاخىردا ئامال يوق دەپ ھەممىدىن ۋاز كىچىپ،  ئۈمۈتسىزلىنىپ ئولتۇرۇش. چوڭ ئىشلارنى قىلالمىساق، ئىشنى كىچىكتىن باشلىشىمىز كىرەك. يىراقتىكى ئىشنى قىلالمىساق، ئىشنى يىنىمىزدىن باشلىشىمىز كىرەك. ۋەتەن ئىچىدىكىلەرگە بىرەر ئىش قىلىپ بىرەلمىسەك، ۋەتەن سىرتىدىكىلەر ئۈچۈن بىرەر ئىش قىلىپ بەرسەكمۇ بولىدۇ. ئەمىلىيەتتە يالغۇز ۋەتەن ئىچىدىكىلەرلا بىزنىڭ خەلقىمىز بولۇپ قالماستىن، بەلكى دۇنيانىڭ بۇلۇڭ پۇچقاقلىرىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ھەر بىر ئەزاسى، مەيلى ئۇلار ۋەتەن ئىچىدە بولسۇن، ۋە ياكى ۋەتەن سىرتىدا بولسۇن، ئۇلارنىڭ ھەممىسى بىزنىڭ خەلقىمىزدۇر. بىزدە "قول قولنى يۇسا، قول قوپۇپ يۈزنى يۇيار" دەيدىغان ئاتا سۆزى بار. بىزدە يەنە "كۈچ بىرلىكتە، ئىش ئۆملۈكتە" دەيدىغان ئاتا سۆزى بار.

ھەممىمىزگە مەلۇم بولغاندەك ۋەتەن سىرتىدا 3 مىيۇندىن ئارتۇق ئۇيغۇر بولىشى مۈمكىن. ئۇلارنىڭ ئىچىدە 5 - ئېيۇل ۋەقەسىدىن كىيىن ھەر خىل سەۋەپلەر ۋە ھەر ىىل يوللار بىلەن ۋەتەن سىرتىغا چىققانلارنىڭ سانى 50 مىڭدىن ھەتتا 100 ئارتۇق بولىشى مۈمكىن. بۇلارنىڭ كۆپۈنچىسى
 ئۆزلىرى تۇرىۋاتقان دۆۋلەتلەردە تىل ۋە ئىشقا ئورۇنلۇشۇش قاتارلىق جەھەتلەردە ھەر خىل قىيىنچىلىقلارغا يولۇقماقتا. بەزىلىرى ھەتتا ئۆز قىرىنداشلىرى تەرىپىدىن بۆزەك ئىتىلمەكتە ۋە ئالدانماقتا. مەن بۇنداق شىكايەتلەرنى خىلى كۆپ ئاڭلىدىم، ھەتتا بەزىلىرىگە شايىت بولدۇم.

كۆپۈنچىمىزنىڭ خەۋىرى بولغاندەك، يىقىندا ئىجتىمايى تاراتقۇلاردا تارقالغان بىر سىن فىلىمىدە، بۇرۇن تۈركىيەدە ياشايدىغان داۋۇت ئىسىملىك بىر مەلئۇن بىر قىرى بوۋاي موماينىڭ پۇلىنى ئالداپ، ياۋروپاغا قىچىپ كەتكەنلىكى بايان قىلىنغان. بۇنى كۆرگەن نۇرغۇن كىشىلەر ئۆز غەزىۋىنى ئىچىگە باسالماي قالدى، ھەتتا بەزىلەر ئۇ مەلئۇنغا قوشۇپ ئۇيغۇرلارنىڭ بەزى قىلمىشلىرىنى ئەيىپلەشتى.

بىز ئىتىپاقلىق ۋە ئۆملۈك توغۇرسىدا سۆز قىلغاندا، دائىم باشقىلاردىن ئاغرىنىمىز. بىز بەزىلەرنىڭ بولۇپمۇ ۋەتەن سىرتىغا كىيىن چىققان بەزى ياشلارنىڭ باشقا ئۇيغۇرلارغا يىقىن كەلمەيدىغانلىقىدىن شىكايەت قىلىمىز، ھەتتا بەزىلەرنى غۇرۇرى يوق، قورقۇنجاق ياكى كاللىسى يۇيۇپلۇپ كەتكەن دەپ ئەيىپلەيمىز، ھەتتا خىتتاي ئۈچۈن ئىشلەيدۇ دەپ ھاقارەتلەيمىز. بىراق بىز نورمالدا ئۆزىمىزدە سەۋەنلىك بارمۇ يوق دىگەننى  ئاساسەن خىيالىمىزغىمۇ كەلتۈرمەيمىز.

بىز ئويلاپ باقايلى، بىر ئادەم ۋەتەندىن ئايرىلىپ مىڭ بىر مۇشاقەتتە مەلۇم بىر دۆلەتكە كەلگەندىن كىيىن، پۈتۈنلەي ناتونۇش بولغان يىڭى بىر مۇھىتتا، ھەممە ئادەمدىن ئىھتىيات قىلىشى مۈمكىن. ئەگەر ئۇ ئادەم ئۆزى دۇچ كەلگەن بۇ قىيىنھىلىقتىن غالىپ كىلىش ئۈچۈن ھىچقانداق بىر ياردەمگە ئىرىشەلمىسە، ئۇ ئادەمنىڭ باشقىلارغا ۋە ئەتىراپتىكى مۇھىتقا بولغان سۆيگۈسى ۋە ئىشەنچىسى شەكىللەنمەيدۇ. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن بۇ ئادەم باشقىلار تەرىپىدىن "غەيرى ئادەم" دەپ قالپاق كەيگۈزىلىدۇ. ئەگەر بۇ ئادەم ئۆز قىرىندىشىم دەپ قارالغانلار تەرىپىدىن بوزەك ئىتىلسە، ياكى ئالدانسا، ئۇنىڭ تەسىرى تىخىمۇ ئىغىر بولىدۇ. يەنى بۇ ئادەم بەلكىم ئۆز كەچۈرمۈشلىرىنى ۋە ياكى ئۆزىنىڭ ئۆز مىللىتىگە بولغان نارازىلىقىنى يىزىپ، ھەر خىل ئىجتىمايى تاراتقۇلاردا تارقىتىشى مۈمكىن، نەتىجىدە تىخىمۇ كۆپ ئىنسانلارنىڭ ئەيىپلىشىگە ۋە ھاقارەتلىشىگە ئۇچۇرشى مۈمكىن. بۇ بىر يامان سۈپەتلىك ئايلىنىش بولۇپ، ئۇنى كۆرگەن تىخىمۇ كۆپ ئىنسانلارنىڭ ئالاھىدە ئىھتىيات قىلىشغا ۋە ئۆز مىللىتىدىن قىچىشىغا سەۋەپ بولىدۇ.

ھەممىمىز بىلگەندەك، بىزنىڭ ھاكىمىيىتىمىز ۋە قانۇنىمىز بولمىغاچقا، كۆپۈنچە ئەھۋالدا مىللى مەنپەتىمىزگە زىيان سالغۇچىلارنى جازالاش ئىمكانىيىتىمىز يوق. ھەم شۇنداقلا ئەگەر مەنپەتىمىزگە زىيان سالغۇچى ئۆز مىللىتىمىزدىن بولغاندا، ئۇلار ئۈستىدىن ئۆزىمىز ياشاۋاتقان دۆۋلەتنىڭ قانۇن ئورگانلىرىغا ئەرىز قىلىپ، ئۇلانى جازالندۇرۇشقا كۆڭلىمىز ئۇنىمايدۇ، ۋە ياكى ئۇنداق قىلىشنى ئۆز ۋىجدانىمىزغا ئۇيغۇن ئەمەس دەپ بىلىمىز. نەتىجىدە مىللىتىمىز ئىچىدىن چىققان ۋىجدانسىزلار، ئۆز ۋىجدانسىزلىقىنى داۋام قىلىۋىرىدۇ. ئالدانغانلار ۋە ياكى مەنپەتى زىيان زەخمەتكە ئۇچۇرغانلار دەردىنى ئىچىگە يۇتۇپ، ئۇيغۇردىن يىراق ياشاش قارارىغا كىلىدۇ. بىزمۇ ئۇلارنى غەلىتە مىجەزلىك ۋە ياكى ئادەمگە يىقىنلىشىشنى خالىمايدىغان ياۋايى مەخلۇق قاتارىدا كۆرۈپ، ئۇلارنىڭ دەردىگە قۇلاق سالمايمىز.

بىز ئەتىراپىمىزدىلىلەرنى ئىتىپاقلاشتۇرالمىغاندا ۋە ياكى ئورتاق نىشان ئۈچۈن ئۇلارنى بىر يەرگە توپلىيالمىغاندا، سەۋەنلىكنى يالغۇز باشقىلاردىن ئىزدىمەي، ئۆزىمىزنىڭ ئۇسۇلىغىمۇ دىقەت قىلىشىمىز كىرەك. ئەگەر بىز بىر ئىشنى قىلىشقا بەل باغلىساق، ۋە ئۇنىڭغا ئىچىمىزدىن ئەستايىل مۇئامىلە قىلساق، نۇرغۇن قىيىن دەپ قارالغان ئىشلارنى قىلىشنىڭ ئوخشىمىغان ئۇسۇللىرى بولىشى مۈمكىن. بىر خىل ئۇسۇل ئۈنۈم بەرمىسە، مەسئۇليەتنى باشقىلاردىن ئىزدەشنىڭ ئورنىغا، ئۆزىمىز ئۇسۇل جەھەتتە خاتالاشتىقمۇ يوق دەپ ئويلاپ باقساق، ۋە ئوخشىمىغان ئۇسۇللارنى قوللانساق بەلكىم ئوخشىمىغان ئۈنۈمگە ئىرىشەلىشىمىز مۈمكىن. چۈنكى مەخسەت توغۇرا بولغان بىلەن، ئەگەر ئۇسۇل توغۇرا بولمىسا، ئوخشاشلا كۆزلىگەن مەخسەتكە يەتكىلى بولمايدۇ.

ھەممىمىز بىلگەندەك كىسەل داۋالاشتا ئۈنۈملۈك بولغان نۇرغۇن دورىلار ناھايتى ئاچچىق بولۇپ، نۇرغۇن كىشىلەر كىسىلىنى داۋالاش ئۈچۈن ئۇ دورىلارنى ئىستىمال قىلىشنىىڭ زۆرۈرلىگىنى بىلىپ تۇرسىمۇ، بىراق يەنىلا ئۇ دورىلارنى ئىستىمال قىلىشنى رەت قىلىدۇ. دورا زاۋۇتلىرى بولسا، "سالامەتلىك ۋە ھاياتلىق سىنىڭكى، كىسەل داۋالايمەن دىسەڭ ئۇ دورىنى ئىستىمال قىلىسەن، بولمىسا ئۆلىسەن" دەپ قاراپ تۇرماي، ئامال قىلىپ، دورىلارنىڭ ئۈنىمىگە تەسىر يەتكۈزمىگەن ئەھۋال ئاستىدا، دورىلارنىڭ سىرتىغا تاتلىق نەرسىلەرنى يالىتىش ئارقىلىق، ئۇنى ئاسان ئىستىمال قىلغىدەك ھالغا ئەكىلىشكە تىرىشىدۇ.  

مىنىڭ ئىسىمدە قىلىشچە مەن ئامىركىغا كەلگەن دەسلەپكى يىللاردا ئەنگىلىيەدىكى مەمەت تۇرسۇن زۇنۇن ئەپەندىم ياخۇدا بىر گۇرپا قۇرۇپ چىققان بولۇپ، بۇ گۇرپىدا دۇنيانىڭ ھە قايسى جايلىرىدىن قاتناشقان نۇرغۇن ئۇيغۇرلار بار ئىدى. بىر قىتىم بۇ گۇرپىدا  خىرىستىيان بولغان ئۇيغۇرلار بىلەن قاتتىق مۇنازىرە ۋە تالاش تارتىشلار بولدى. خىرىستىيان بولغان ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ خىرىستىيان بولۇشىغا سەۋەپ بولغان سەۋەپلەرنى ناھايتى چىرايلىق ئوتۇرغا قويۇشتى. ئەپسۇس بىزنىڭ بەزى دوستلىرىمىز ئۇلارنى ئىغىزغا ئالغىلى بولمايدىغان سۆزلەر بىلەن تىللىدى ۋە قاتتىق ھاقارەت قىلىدى. ئەلۋەتتە ئۇلار ئۆز قىرىنداشلىرىنىڭ ئۆز دىننىي ئىتىقاتىدىن يۈز ئۆرىگەنلىكىگە غەزەپلەنگەن بولۇشى مۈمكىن. دىنىمىزنى قوغداش ئۈچۈن شۇنداق قىلغان بولۇشى مۈمكىن. بىراق بىز ئەگەر سوغاققانلىق بىلەن ئويلاپ باقساق، بىزنىڭ بۇ قىلمىشىمىزنىڭ دىنىمىزنى قوغداشقا ھىچقانداق ئۈنىمى بولمايدۇ، ئەكسىنچە  تىخىمۇ كۆپ ئادەمنىڭ بىزدىن قىچىشىغا سەۋەپ بولىدۇ. ئەگەر بىز ئۆز دىنىمىزنى ئەڭ مەرھەممەتلىك دىن دەپ قارىساق، بىز چوقۇم ئۆزىمىزنىڭ مەرھەممىتى ۋە گۈزەل ئەخلاق پەزىلىتى بىلەن باشقىلارغا تەسىر كۆرسىتىشىمىز ۋە ئۇلارنى تەسىرلەندۈرىشىمىز كىرەك.

بىز باشقىلار بىلەن پاراڭلىشىش جەريانىدا، ۋە ياكى ئىجتىمايى تاراتقۇلاردا "كاللىسى يۇيۇلۇپ كەتكەن" دىگەن سۆزنى ئاز تولا ئاڭلاپ قالىمىز. تىرورلۇق ھەركىتى بىلەن شۇغۇللانغۇچىلارنى بولۇپمۇ ئۆزنى ئولتۈرىۋىلىش خاراكتىرلىق تىرورلۇق ۋەقەسەنى پەيدا قىلغۇچىلارنى ئاڭلىغىنىمىزدا، ئۇلارنىڭ قىلمىشى تىخىمۇ كاللىمىزدىن ئۆتمەيدۇ. بىر ئادەم نىمىشقا باشقىلارنىڭ گىپى بىلەن ھاياتىدىن ۋاز كىچەلەيدۇ؟ قانداق بىر كۈچ ئۇلارنىڭ شۇنداق قىلىشقا كۆندەردى؟ قاتتىق مەجبۇرلاشمۇ؟ ئىشكەنجىمۇ؟ تەھدىتمۇ؟ مىنىڭچە بۇنداق ئۇسۇللارنى قوللۇنۇپ، بىر ئادەمنى ئۆز رازىلىقى بىلەن ھاياتىدىن ۋاز كەچتۈرۈش ئۇنداق ئاسان ئەمەس. ئۇندقتا زادى قانداق بىر كۈچ ئۇلارنى ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن تۇيۇق يولغا كىرىشىگە ساۋەپ بولدى؟ مىنىڭ قارىشىمچە بۇ يەردە ئەڭ ئۈنۈملۈك رول ئوينىغان ئەڭ مۇھىم بولغان بىر سىرلىق كۈچ بار، ئۇ بولسىمۇ "يۇمشاق كۈچ". شۇڭا بىزدە "ياخشى سۆز تاشنى ئىرىتەر" دەيدىغان ئاتا سۆزى بار. ھەر خىل قىيىن مەسىلىلەرگە دۇچ كەلگنىمىزدە، يۇقارقىلارنى ئوبدان تەتقىق قىلىشىمىز ۋە ئويلىشىپ بىقىشىمىز كىرەك. بىز يۇمشاق كۈچنىڭ ئاجايىپ چوڭ رول ئوينايدىغانلىقىنى ئۇنتۇپ قالماسلىقىمىز كىرەك.

ھازىر بەزىلىرىمىز ئۈمۈتنى خەلقئارادىكى چوڭ دۆۋلەتلەرگە باغلاپ، ۋەتەننىڭ ئەۋھالىنى ئۇلارغا يىتەرلىك دەرىجىدە بىلدۈرەلسەك، ۋەتەننىڭ ئەھۋالىدا چوقۇم ياخشىلىنىش بولىدۇ دەپ قاراپ، ۋاختىمىزنى  ۋە كۈچىمىزنى  خەلقىمىزنىڭ  دەردىنى باشقىلارغا ئاڭلىتىشقا سەرىپ قىلىۋاتىمىز. يەنە بەزىلىرىمىز بولسا خەلىقنى ئويغۇتۇش ئۈچۈن ھەر خىل ماقالىلارنى يىزىپ، ئۇلارنى يازما ۋە ياكى ئاۋازلىق قىلىپ باشقىلارغا سۇنىۋاتىمىز. يەنە بەزىلىرىمىز ھەر خىل ئىجتىمايى تاراتقۇلاردا، بىز زادى نىمە ئىش قىلىشىمىز كىرەك دىگەن مەسىلە ئۈستىدە باش قاتۇرۇش ۋە مۇنازىرە قىلىش بىلەن ۋاقىت ئۆتكىزىۋاتىمىز. يەنە بەزىلىرىمىز تىز ئۈنۈم بىرىدىغان ئىشنى تاپالماي، ئادەتتىكى ئىشنى ياراتماي جىم تۇرىۋاتىمىز ۋە ياكى بەرى بىر نىمىش قىلساق ئەھمىيىتى يوق دەپ، ئۆز ھاياتىمىز بىلەنلا مەشغۇل بولاۋاتىمىز.

بىز مەيلى نىمە قىلايلى، تىز ئۈنۈم بىرىدىغان ئاسان ئىش يوق. ھىچ بىر ئىش بىزنىڭ سوبىكتىپ ئارزۇ ئىستەكلىمىزگە بوي سۇنۇپ ئۆزلىگىدىن يۈز بىرىپ قالمايدۇ. شۇڭا بىز مەيلى نىمە ئىش قىلايلى، ئۇنى ئۈزلۈكسىز داۋالاشتۇرىشىمىز، ئۆزىمىز ئىشەنگەن ۋە توغۇرا دەپ بىلگەن ئىشتىن قەتېئې  ۋاز كەچمەسلىكىمىز كىرەك. ۋەتەن داۋاسى يىقىنى 60 نەچچە يىلدىن بۇيان، يىراقى 230 يىلدىن بۇيان داۋام قىلىۋاتقىنىغا ئوخشاش، گەرچە بىز شۇنچە يىلدىن بىرى داۋا ئىلىپ كىلىۋاتسقمۇ، ۋەتەننىڭ ۋەزىيىتى ياخشىلىنىش ئەمەس، بەلكى كۈندىن كۈنگە يامانلىشىۋاتقىنىغا ئوخشاش، بىزنىڭ ئىشلىرىمىز بىزنىڭ ھىسىياتىمىزغا ۋە ئارزۇ ئىستەكلىرىگە ئاساسەن ئەمەس، بەلكى بىزنىڭ ئۇزۇن مۇددەت تىرىشچانلىقىمىز  بىلەن ئشقا ئاشىدىغان ئۇلۇغۋار بىر ئىش. ئۇنىڭلىق ئۈچۈن 100 مىتىرگە تىز يۈگۈرەش روھى ئەمەس، بەلكى ئۇزۇن مۇساپىلىق ماراسون روھى بولۇشى كىرەك. بىزدە سەۋر تاقەت،  قەتتىلىك ۋە ئىزچىللىق بولۇشى كىرەك. بىزدە ئۈمۈتنى باشقىلاردىن كۈتۈپ، سەۋەنلىكنى ۋە مەسئۇليەتنى باشقىلاردىن ئىزدەپ  ئولتۇرۇش ئەمەس، ھەر ئىشنى ئۆزىمىزدىن باشلاپ قىلىش، مەسئۇلىيەتنى ئۈستىمىزگە ئىلىش روھى بولىشى كىرەك.    

مەن ئامىركىغا كەلگەندىن بۇيان ئۆز خىزمىتىمنى ياخشى ئىشلەپ ماڭغاندىن باشقا، بىر ئىشقا ئۈزلۈكسىز كۆڭۈل بۆلۈپ ۋە ئۇنى خالىسانە ھالدا ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلدىم، ئۇ بولسىمۇ ئۇيغۇرچە ساقلىقنى ساقلاش ساۋاتلىرىنى يىزىپ تارقىتىش، ۋەتەندىكى ھەر خىل كىسەللىكلەرنىڭ تارقىلىش ئەھۋالى ۋە خەلقىمىزنىڭ ساغلاملىق ئەھۋالىنى يىقىندىن كۈزۈتۈش.  بىزنىڭ ئۆمۈرىمىز چەكلىك بولغىنى ۋە ئۆز ھاياتمىزنى داۋام ئىتىشىمىز زۆرۈر بولغىنى ئۈچۈن،  ھەممىمىز ئۆمۈرىمىزدە  بەك كۆپ ئىشنى قىلىپ كىتەلىشىمىز ناتايىن، بىراق كەم دىگەندە  بىر ئىشنى قۇدۇرتىمىزنىڭ يىتىشىچە ئىزچىل داۋالاشتۇرالىساق، شۇمۇ يىتەرلىك.

2017- يىلى 12 - ئاينىڭ 16 - كۈنى نۇيورۇك 

تېرورلۇق توغۇرسىدا ئىككى ئىغىز پاراڭ

تېرورلۇق توغۇرسىدا ئىككى ئىغىز پاراڭ

مەمەت ئمىن

ھەممىمىزنىڭ خەۋىرى بولغاندەك 12 - ئاينىڭ 11 - كۈنى ئەتىگەندە نىيورۇك شەھرىدە بىر تېرورلۇق ۋەقەسى يۈز بەردى. بىزنىڭ بىر زىيالى فەيىسبۇكتا بۇ تېرورلۇق ۋەقەسىنى ئەيىپلەپ بىر يازما ئىلان قىپتۇ. ئۇ زىيالى فەيىسبۇكتا ئىلان قىلغان يەنە بىر يازمىسىدا پەلەستىن ئىسرايىلىيە مۇناسىۋىتى ئۈستىدە توختۇلۇپ، ئۆزنىڭ كۆز قاراشلىرىنى ئوتۇرغا قويۇپتۇ. مەن ئۇ  يازمىلارنى كۆرۈپ چىققاندىن كىيىن، ئۇلار توغۇرسىدا ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى ئوتۇرغا قويغۇم كەلدى.

بىزنىڭ بۇ زىيالى نىيورۇكتا يۈز بەرگەن تېرورلۇق ۋەقەسى توغۇرسىدا توختۇلۇپ، ئۇنى قاتتىق ئەيىپلەپتۇ، ۋە سۆزىنى مۇنداق باشلاپتۇ "تۈنۈگۈن نيۇيورك شەھىرىدە، مۇسۇلمان پۇشتىدىن بولغان يەنە بىر مەخلۇق، تېررورلۇق ۋەقەسى پەيدا قىلدى". بۇنداق بىر تەرورلۇق ۋەقەسىى ھەقىقەتەنمۇ ھەممىمىزنىڭ ئەيىپلىشىگە ئەرزىدۇ. ئۇ يازمىسىدا دىگەندەك تېرورلۇق پەيدا قىلغۇچى پەقەتلا مۇسۇلمان پۇشتىدىن بولغان بىر مەخلۇق. مۇسۇلمان بولۇشنىڭ، ئۆزىگە چۇشلۇق تەلەپ ۋە قاھىدىلىرى بار.  مۇسۇلمان پۇشتىدىن بولغان ۋە ياكى ئۆزىنى مۇسۇلمان دەپ ئاتىۋالغان ئادەمنىڭ ھەممىسىنىڭ مۇسۇلمان بولىشى ناتايىن. ئىسلام دىنىدا گۇناسىز ئادەمنى ئۆلتۈر دەيدىغان ھىچقانداق بىر تەشەببۇس يوق. ئۆزىنى ھەقىقى مۇسۇلمان دىگەن ئادەم تېرورلۇق قىلمايدۇ، تەرورلۇق قىلغان ئادەم ھەققى مۇسۇلمان بولالمايدۇ. مەن بۇ جەھەتتە ئارتۇق سۆزلىمىسەممۇ، مۇسۇلمان ئاھىلىسىدە چوڭ بولغان ھەرقانداق ئىنسان، بۇ جەھەتتە ئاز تولا بىر نەرسە بىلىشى مۈمكىن.

بىز ھەقىقەتەنمۇ ئۇ تېرورلۇق ۋەقەسىنى ئەيىپلىشىمىز كىرەك. بىز يالغۇز بۇ تىرورلۇق ۋەقەسىنىلا ئەيىپلەپ قالماستىن ھەرقانداق تېرورلۇق ھەركەتىنى ئەيىپلىشىمىز كىرەك. يالغۇز مۇسۇلمان پۇشتىن بولغانلارنىڭ ئامىركا خەلقىگە ئىلىپ بارغان تېرورلۇق ھەركىتىنى ئەيىپلەپ قالماستىن، باشقا ھەر قانداق پۇشتىدىن بولغانلارنىڭ تېرورلۇق ھەركىتىنى ئەيىپلىشىمىز كىرەك.

 ئامىركىدا مۇشۇ بىر نەچچە يىل ئىچىدە نۇرغۇنلىغان قانخورلۇق، زوراۋانلىق ۋە تېرورلۇق ۋەقەلىرى يۈز بەردى. بۇ ۋەقەلەرنى پەيدا قىلغانلار ۋە نۇرغۇن بىگۇناھ ئىنسانلارنىڭ جىنىغا زامىن بولغانلارنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمان پۇشتىدىن ئەمەس. ئۇلارنىڭ كۆپۈنچىسى باشقا دىندىكىلەرنىڭ پۇشتىدىن بولغانلار بولۇپ ئۇلار نۇرغۇنلىغان بىگۇناھ ئىنساننىڭ جىنىغا زامىن بولدى. بۇ مىنىڭ شەخسى كۆز قارىشىم ئەمەس. نۇرغۇن ئىنسانلار ئىتىراپ قىلغان، ۋە كۆپلىگەن ئاخباراتلاردا ئىلان قىلىنىپ كەلگەن بىر ھەقىقەت.

https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2017/11/daily-chart-3?fsrc=scn%2Ffb%2Fte%2Fbl%2Fed%2F

بىز زوراۋانلىقنى ۋە تېرورلۇقنى ئەيىپلىگەندە، يالغۇز ئۇنى قايسى دىندىكىلەرنىڭ پۇشتىن بولغانلارنىڭ ئامىركا ۋە ياكى غەرىپ دۆۋلىتىدە ئىلىپ بىرىلغانلىقىنى ئەيىپلەپ قالماستىن، دىندىن، رايۇندىن ھالقىغان ھالدا ھەممە تېرورلۇق ھەركەتلىرىنى ئوخشاشلا ئەيىپلىشىمىز كىرەك. يالغۇز مۇسۇلمان پۇشتىدىن بولغانلار غەرىپتىكى بىگۇناھ ئىنسانلارنى ئۆلتۈرسە تېرورلۇق ھىساپلىنىپ، باشقا دىندىكىلەر ۋە ياكى دىنغا ئىشەنمەيدىغانلار باشقا يەردە باشقا بىگۇناھ ئىنسانلارنى ئۆلتۈرسە تېرورلۇق ھىساپلانمايدىغان ئىش يوق. بىرمىدىكى بۇددىستلار بىگۇناھ مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆيلىرىگە ئوت قويۇپ، ئۇلارنى ئىنسان قىلىپىدىن چىققان ۋەھشى ئۇسۇللار بىلەن ئۆلتۈرسە، ئۇمۇ تېرورلۇق ھىساپلىنىدۇ. بىز ئۇلارنىمۇ ئەيىپلىشىمىز كىرەك. ئەلۋەتتە بىز ئۆلگۈچىنىڭ مۇسۇلمان بولغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئۆلگۈچىنىڭ بىگۇناھ بىر ئىنسان بولغىنى ئۈچۈن، ھەرقانداق تەرورلۇق ھەركىتىنى قاتتىق ئەيىپلەئىشىمىز كىرەك.

بىز پالەستىنلىكلەرنىڭ بىگۇناھ يەھۇدىلارنى ئۆلتۈرگىنىنى ئەيىپلەپ قالماستىن، ئىسرايىل ئەسكەرلىرىنىڭ بىگۇناھ پالەستىنلىكلەرنى ئۆلتۈرىشىنىمۇ ئەيىپلىشىمىز كىرەك. ئىنسان قانداق بىر ئىنسان بولۇشتىن قەتتى نەزەر، بىگۇناھ ھامان بىگۇناھتۇر. ھايات ھەممە ئادەمگە قىممەتلىكتۇر. ھەممە ئادەمنىڭ ئۆز زىمىنىدا ئۆزىگە ئۆزى خوجا بولۇپ، ئەركىن ياشاش ھەق ھوقۇقى بار. بىر ئىنساننىڭ بىزگە پايدىسى كەلگەن بولسا، ئۇ ئىنسان ھەقلىق ئىنسان، بىر ئىنساننىڭ بىزگە پايدىسى كەلمىگەن بولسا ئۇ ئىنسان ھەقسىز ئىنسان بولۇپ قالمايدۇ.

بىزنىڭ ئۇ زىيالى يازمىسىدا "ئامېرىكادىكى ياپونلۇقلار ۋە جۇڭگولۇقلار ھېچقانداق بىر دىنغا ئىشەنمەيدۇ. بىراق ئۇلار ئامېرىكا خەلقىنىڭ قىممەت قارشىنى ھۆرمەت قىلىپ، ئامېرىكادا تىرىشىپ ئوقۇپ، ئامېرىكا دۆلىتىنىڭ گۈللىنىشى ئۈچۈن ھەسسىلەپ تۆھپە قوشۇپ، ھازىرغىچە بىگۇناھ ئامېرىكا خەلقىنى ئۆلتۈرىدىغان تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىنى قىلىپ باقمىدى" دەپتۇ.

مىنىڭ قارىشىمچە يالغۇز ئامىركىلقنى ئۆلتۈرسە ئاندىن تېرورلۇق بولۇپ، باشقىلارنى ئۆلتۈرسە تېرورلۇق بولمايدىغان ئىش يوق.  خىتتاي ھاكىمىيىتى ۋە ئۇ ھاكىمىيەتنىڭ ھۆكۈمىرانلىقىدىن بەھرىمان بولىۋاتقان خىتتاي خەلقىنىڭ مىللىتىمىزگە يۈرگۈزىۋاتقان باستۇرىشى ۋە قىرغىنچىلىقىمۇ ئەيىپلىنىشكە ئەرزىدىغان دۆۋلەت تېرورلۇقى. بەلكىم بىزنىڭ بۇ زىيالى ئۇنى ھۆكۈمەتتىنىڭ قىلمىشى، خىتتاي خەلقى بىلەن مۇناسىۋىتى يوق دىيىشى مۈمكىن. ئۇ ھەتتا خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەتەندە يۈرگىزىۋاتقان باستۇرۇش سەياسىتىنى، قانۇنغا خىلاپلىق قىلغانلارنى، زوراۋانلىق ۋە تېرورلۇق بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلارنى قانۇن بويىچە جازالاش دەپ قارىشى مۈمكىن. ئىلھام توختى، مۇددەتسىز جازالانغىدەك نىمە جىنايەت ئۆتكۈزۇپتىكەن؟ ھازىر ھەر خىل  بوھتان ۋە قالپاقلار بىلەن تۇتۇقلانغان نۇرغۇنلىغان زىيالىلار نىمە جىنايەت ئۆتكۈزۈپتىكەن؟ چەتەلدە باللىرى، ئۇرۇق تۇققان ۋە دوست بۇرادەرلىرى بار نۇرغۇنلىغان كىشىلەر تەربىلەشكە يىغىۋىلىنغىدەك، چەتەلدىكى ئۇرۇق تۇققانلىرى بىلەن ئالاقە قىلىشقا پىتىنالمىغىدەك نىمە گۇناھ قىپتىكەن؟ بەزىلەرنىڭ ئۆيدىكىلەر ئالاھىدە ئىمتىيازغا ئىرىشتىمۇ يوق، مەن ئۇنى بىلمىدىم، بىراق چەتەلدە ياشاۋاتقان نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ئاتا ئانا، ئۇرۇق تۇققانلىرى ۋە دوست بۇرادەرلىرى، ئۆزلىرىنىڭ چەتئەلدە بولۇشى سەۋەبىدىن جازالانماقتا.

بىزنىڭ بۇ زىيالى بەلكىم مەن ئامىركىدىكى ئەھۋالنى دىسەم، سەن مەسىلىنى باشقا يەرگە يۆتكەۋاتىسەن، بۇ ئىككىسى ئىككى مەسىلە دىيىشى مۈمكىن. توغۇرا، بۇ ئىككىسى گەرچە كۆرۈنۈشتە ئوخشىمىغان ئىككى مەسىلىدەك كۆرۈنسىمۇ، بىراق ماھىيەت جەھەتتە ئوخشاشلا ھەقسىزلىق، ئادالەتسىزلىك. بىز ئۆزىمىزنى تىچلىقنى سۆيىدىغان ھەققانىيەتچى دەپ قارايدىكەنمىز، ئۆزىمىزنىڭ كىچىككىنە مەنپەتى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ھەققانىيەت ئۈچۈن سۆزلىشىمىز كىرەك. ئەيىپلەشكە تىگىشلىك ھەممە ھەقسىزلىكلەرنى ۋە ئادالەتسىزلىكلەر ئەيىپلىشىمىز كىرەك. بولۇپمۇ چوڭ دۆۋلەتلەر كىچىك دۆۋلەتلەرنى، كۈچلۈك مىللەتلەر ئاجىز مىللەتلەرنى بوزەك ئەتكەندە، تىخىمۇ ھەق تەرەپتە تۇرىشىمىز كىرەك. خىتتايغا ئوخشاش چوڭ دۆۋلەت ھازىرقى خەلقارا ۋەزىيەتتىن پايدىلىنىپ خەلقىمىزنى باستۇرسا، خەلقىمىزنى ئۆزى خالىغانچە بوزەك ئەتسە، ئۇنىقلىق ئۈچۈن ئۆزىمىز توغۇرا دەپ بىلگەن ھەرقانداق ئۇسۇلدا قارىشىلىقىمىزنى بىلدۈرىشىمىز، ئۆز ھەق ھوقۇقىمىزنى قوغدىشىمىز كىرەك.

ئەمدى بۇ زىيالىمىز دىگەن شۇ "ئامېرىكا خەلقىنىڭ قىممەت قارشىنى ھۆرمەت قىلىپ، ئامېرىكادا تىرىشىپ ئوقۇپ، ئامېرىكا دۆلىتىنىڭ گۈللىنىشى ئۈچۈن ھەسسىلەپ تۆھپە قوشۇپ كەلگەن جوڭگولۇقلار" غا كىلەيلى. مەن ئامىركىدا تىرىشىپ ئوقۇپ، ئامىركىنىڭ قىممەت قارىشىنى قوبۇل قىلىپ، ئامىركىغا توھپە قوشقان ۋە قوشىۋاتقان خىتتايلارنىڭ بارلىقىنى ئىنكار قىلمايمەن، بىراق ئۇلار خىتتايلارنىڭ قانچە پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدۇ؟ بىر مىللەت سۈپىتىدە باج ئوغۇرلاش ئەڭ ئىغىر بولغان ۋە ئەڭ ئومۇملاشقان مىللەتلەرنىڭ بىر خىتتاي مىللىتى بولسا كىرەك. ئامىركىدا ئۇزۇن مۇددەت ياشاپ، ئۆزى ئامىركا ۋەتەندىشى بولۇپ تۇرۇپمۇ، ئوقىغانلىرى ياكى سەل ئادەپلەكلىرى ئۆزىدىن باشقا ئامىركىلىلقارنى "لاۋۋەي" يەنى "چەتەللىك" دەپ ئاتايدىغان، ئوقۇمىغان ياكى ئەدەپسىزلىكلىرى ئۆزىدىن باشقا ئامىركىلىلقارنى "گۇيلاۋ" يەنى "ئالۋاستى" دەپ ئاتايدىغان، پايدىغا كەلگەندە ئۆزىنى ئامىركىلىق، مەسۇلىيەتكە كەلگەندە ئۆزىنى بۇ دۆۋلەتنىڭ بىر ئەزاسى كۆرمەيدىغان، خىتتايدىن باشقا يەنە قانچىلىك مىللەتت بار، مەن ئۇنى بىلمەيدىكەنمەن. ئۇندىن باشقا مۇسۇلمان ۋە ياكى ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر بولغاندا، ئۇلارنى "قىرىۋىتىش كىرەك" دىگەنگە ئوخشاش ئىنسان قىلىپىدىن چىققان ئىنكاسلىرى، ئەجىبا ئۇلارنىڭ ئامىركا قىممەت قارىشىنى قوبۇل قىلغانلىق ھىساپلىنارمۇ؟ خىتتاي ئوقۇغۇچىلارنىڭ تىرىشىپ ئوقىدىغانلىرى راستىنلا ئاز ئەمەس، بىراق ئامىركىدا ھەر خىل قارا جەمىيەت قۇرۇپ، يالغانچىلىق، ئالدامچىلىق ۋە ھەر خىل جىنايەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان خىتتايلارمۇ ئاز ئەمەس.

بىز، بىلىش ھوقۇقىمىزدىن مەھرۇم قىلىنغان، ھەققانىيەت بۇرمىلانغان، ئىنسانلارنىڭ سۆز ئەركىنلىكى چەكلەنگەن ۋە بىر خىل ئىدىيە، بىر خىل ئىقىم ھۆكۈمۈرانلىق ئورۇندا تۇرىدىغان دىكتاتۇر بىر دۆۋلەتتە تۇغۇلۇپ چوڭ بولدۇق ۋە تەربىلەندۇق. بەزىلىرىمىز راس يالغاننى ۋە ھەق ناھەقنى پەرىق ئىتەلمەيدىغان ھالدا ياشىدۇق، بىراق بىز ھازىر سۆز ۋە پىكىر ئەركىنلىكى بولغان دېموكىراتىك بىر دۆۋلەتتە ياشاۋاتىمىز. سۆز ئەركىنلىكى دىگەنلىك، ھەرگۈزمۇ ئىغىزىغا كەلگەننى سۆزلەۋىرىش دىگەنلىك ئەمەس. سۆز ئەركىنلىكى دىگەنلىك، زالىملار ۋە مۇتەھەملەرنىڭ تەھدىتىگە تىز پۈكمەي، ئادالەت تەرەپتە تۇرۇپ ھەقنى سۆزلەش دىگەنلىك.

زىيالى دىمەك ھەرگۈزمۇ بىر ساندۇق كىتاپ ۋە ياكى نۇرغۇن بىلىملەر قاچىلانغان بىر كومپىيۇتۇر دىمەك ئەمەس؛ زىيالى دىمەك ئاق قارىنى، ھەق ناھاقنى پەرىق ئىتىدىغان بىر بىلىم ئادىمى دىمەك؛ زىيالى دىمەك ئۆز ئەخلاقى پەزىلىتى بىلەن مىللەتكە يىتەكچى بولىدىغان، مىللەتكە ئۆلگە بولىدىغان ۋە مىللەتنى تەربىلەيدىغان بىلىم ئىگىسى دىمەك.

Terorluq toghursida ikki ighiz parang

Terorluq toghursida ikki ighiz parang

Memet Emin

Hemmimizning xewiri bolghandek 12 - ayning 11 - kuni etigende Niyoruk sheride bir terorluq weqesi yüz berdi. Bizning bir ziyali Facebookta bu terorluq weqesini eyiplep bir yazma ilan qiptu. U ziyali Facebookta ilan qilghan yene bir yazmisida Pelestin Israyiliye munasiwiti üstide toxtulup, özning köz qarashlirini oturgha qoyuptu. Men u  yazmilarni körüp chiqqandin kiyin, ular toghursida öz köz qarashlirimni oturgha qoyghum keldi.  

Bizning bu ziyali Niyorukta yüz bergen terorluq weqesi toghursida toxtulup, uni qattiq eyipleptu, we sözini mundaq bashlaptu "Tünügün Nyuyork shehiride, musulman pushtidin bolghan yene bir mexluq, térrorluq veqesi peyda qildi". Bundaq bir terorluq weqesi heqiqetenmu hemmimizning eyiplishige erzidu. U yazmisida digendek terorluq peyda qilghuchi peqetla musulman pushtidin bolghan bir mexluq. Musulman  bolushning,  özige chushluq telep we qahidiliri bar.  Musulman pushtidin bolghan we yaki özini musulman dep atiwalghan ademning hemmisining musulman bolishi natayin. Islam dinida gunasiz ademni öltür deydighan hichqandaq bir teshebbus yoq. Özini heqiqi musulman digen adem terorluq qilmaydu, terorluq qilghan adem heqqi musulman bolalmaydu. Men bu jehette artuq sözlimisemmu, musulman ahiliside chong bolghan we ozini musulman dep qarighan herqandaq insan, bu jehette az tola bir nerse bilishi mümkin.

Biz heqiqetenmu u terorluq weqesini eyiplishimiz kirek. Biz yalghuz bu terorluq weqesinila eyiplep qalmastin herqandaq terorluq herketini eyiplishimiz kirek. Yalghuz musulman pushtin bolghanlarning Amirka xelqige ilip barghan terorluq herkitini eyiplep qalmastin, bashqa her qandaq dindikilerning pushtidin bolghanlarning terorluq herkitini eyiplishimiz kirek.

Amirkida mushu bir nechche yil ichide nurghunlighan qanxorluq, zorawanliq we terorluq weqeliri yüz berdi. Bu weqelerni peyda qilghanlar we nurghun bigunah insanlarning jinigha zamin bolghanlarning köp qismi musulman pushtidin emes. Ularning köpünchisi bashqa diddikilerning pushtidin bolghanlar bolup ular nurghunlighan bigunah insanning jinigha zamin boldi. Bu mining shexsi köz qarishim emes. Nurghun insanlar itirap qilghan, we köpligen axbaratlarda ilan qilinip kelgen bir heqiqet.

https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2017/11/daily-chart-3?fsrc=scn%2Ffb%2Fte%2Fbl%2Fed%2F

Biz zorawanliqni we terorluqni eyipligende, yalghuz uni qaysi dindikilerning pushtin bolghanlarning Amirka we yaki gherip döwlitide ilip birghanliqini eyiplep qalmastin, dindin, rayundin halqighan halda hemme terorluq herketlirini oxshashla eyiplishimiz kirek. Yalghuz musulman pushtidin bolghanlar gheriptiki bigunah insanlarni öltürse terorluq hisaplinip, bashqa dindikilerning pushtidin bolghanlar we yaki din’gha ishenmeydighanlar bashqa yerde bashqa bigunah insanlarni öltürse terorluq hisaplanmaydighan ish yoq. Birmidiki buddistlar bigunah musulmanlarning öylirige ot qoyup, ularni insan qilippidin chiqqan wehshi usullar bilen öltürse, umu terorluq hisaplinidu. Biz ularnimu eyiplishimiz kirek. Elwette biz ölgüchining musulman bolghanliqi üchün emes, belki ularning bigunah bir insan bolghini üchün, herqandaq terorluq herkitini qattiq eyipleishimiz kirek.

Biz Palestinliklerning bigunah Yehudilarni öltürginini eyiplep qalmastin, Israyil eskerlirining bigunah Palestinliklerni öltürishinimu eyiplishimiz kirek. Insan qandaq bir insan bolushtin qetti nezer, bigunah haman bigunahtur. Hayat hemme ademge qimmetliktur. Hemme ademning öz ziminida özige özi xoja bolup, erkin yashash heq hoquqi bar. Bir insanning bizge paydisi kelgen bolsa, u insan heqliq insan, bir insanning bizge paydisi kelmigen bolsa u insan heqsiz insan bolup qalmaydu.

Bizning u ziyali yazmisida “Amérikadiki Yaponluqlar we Junggoluqlar héchqandaq bir din’gha ishenmeydu. Biraq ular Amérika xelqining qimmet qarshini hörmet qilip, Amérikada tiriship oqup, Amérika dölitining güllinishi üchün hessilep töhpe qoshup, hazirghiche bigunah Amérika xelqini öltüridighan térrorluq heriketlirini qilip baqmidi” deptu.

Mining qarishimche yalghuz Amirkiliqni öltürse andin terorluq bolup, bashqilarni öltürse terorluq bolmaydighan ish yoq.  Xittay hakimiyiti we u hakimiyetning hökümiranliqidin behriman boliwatqan xittay xelqining millitimizge yürgüziwatqan basturishi we qirghinchiliqimu eyiplinishke erzidighan döwlet terorluqi. Belkim bizning bu ziyali uni hökümettining qilmishi, xittay xelqi bilen munasiwiti yoq diyishi mümkin. U hetta Xittay hökümitining wetende yürgiziwatqan basturush seyasitini, qanun’gha xilapliq qilghanlarni, zorawanliq we terorluq bilen shughulliniwatqanlarni qanun boyiche jazalash dep qarishi mümkin. Ilham Tohti, muddetsiz jazalan’ghidek nime jinayet ötküzuptiken? Hazir her xil  bohtan we qalpaqlar bilen tutuqlan’ghan nurghunlighan ziyalilar nime jinayet ötküzüptiken? Chetelde balliri, uruq tuqqan we dost buraderliri bar nurghunlighan kishiler terbileshke yighiwilin’ghidek, cheteldiki uruq tuqqanliri bilen alaqe qilishqa pitinalmighidek nime gunah qiptiken? Bezilerning öydikiler alahide imtiyazgha irishtimu yoq, men uni bilmidim, biraq chetelde yashawatqan nurghun kishilerning ata ana, uruq tuqqanliri we dost buraderliri, özlirining chetelda bolushi sewebidin jazalanmaqta.

Bizning bu ziyali belkim men Amirkidiki ehwalni disem, sen mesilini bashqa yerge yötkewatisen, bu ikkisi ikki mesile diyishi mümkin. Toghura, bu ikkisi gerche körünüshte oxshimighan ikki mesiledek körünsimu, biraq mahiyet jehette oxshashla heqsizliq, adaletsizlik. Biz özimizni tichliqni söyidighan heqqaniyetchi dep qaraydikenmiz, özimizning kichikkine menpeti üchün emes, belki heqqaniyet üchün sözlishimiz kirek. Eyipleshke tighishlik hemme heqsizliklerni we adaletsizlikler eyiplishimiz kirek. Bolupmu chong döwletler kichik döwletlerni, küchlük milletler ajiz milletlerni bozek etkende, tiximu heq terepte turishimiz kirek. Xittaygha oxshash chong döwlet hazirqi xelqara weziyettin paydilinip xelqimizni bastursa, xelqimizni özi xalighanche bozek etse, uniqliq üchün özimiz toghura dep bilgen herqandaq usulda qarishiliqimizni bildürishimiz, öz heq hoquqimizni qoghdishimiz kirek.

Emdi bu ziyalimiz digen shu “Amérika xelqining qimmet qarshini hörmet qilip, Amérikada tiriship oqup, Amérika dölitining güllinishi üchün hessilep töhpe qoshup kelgen Jonggoluqlar” gha kileyli. Men Amirkida tiriship oqup, Amirkining qimmet qarishini qobul qilip, Amirkigha tohpe qoshqan we qoshiwatqan xittaylarning barliqini inkar qilmaymen, biraq ular xittaylarning qanche pirsentini teshkil qilidu? Bir millet süpitide baj oghurlash eng ighir bolghan we eng omumlashqan milletlerning bir xittay milliti bolsa kirek. Amirkida uzun muddet yashap, özi Amirka wetendishi bolup turupmu, oqighanliri yaki sel adeplikliri özidin bashqa Amirkaliqlarni “laowai” yene “chetellik” dep ataydighan, oqumighan yaki edepsizlikliri özidin bashqa Amirkaliqlarni “guilao” yeni “alwasti” dep ataydighan, paydigha kelgende özini Amirkaliq, mesuliyetke kelgende özini bu döwletning bir ezasi körmeydighan, xittaydin bashqa yene qanchilik millett bar, men uni bilmeydikenmen. Undin bashqa musulman we yaki Uyghurlargha munasiwetlik xewerler bolghanda, ularni “qiriwitish kirek” digen’ge oxshash insan qilipidin chiqqan inkasliri, ejiba ularning Amirka qimmet qarishini qobul qilghanliq hisaplinarmu? Xittay oqughuchilarning tiriship oqidighanliri rastinla az emes, biraq Amirkida her xil qara jemiyet qurup, yalghanchiliq, aldamchiliq we her xil jinayetler bilen shughulliniwatqan xittaylarmu az emes.

Biz, bilish hoquqimizdin mehrum qilin’ghan, heqqaniyet burmilan’ghan, insanlarning söz erkinliki cheklen’gen we bir xil idiye, bir xil iqim hökümüranliq orunda turidighan diktatur bir döwlette tughulup chong bolduq we terbilenduq. Bezilirimiz ras yalghanni we heq naheqni periq itelmeydighan halda yashiduq, biraq biz hazir söz we pikir erkinliki bolghan demokiratik bir döwlette yashawatimiz. Söz erkinliki digenlik, hergüzmu ighizigha kelgenni sözlewirish digenlik emes. Söz erkinliki digenlik, zalimlar we mutehemlerning tehditige tiz pükmey, adalet terepte turup heqni sözlesh digenlik. 

Ziyali dimek hergüzmu bir sanduq kitap we yaki nurghun bilimler qachilan’ghan bir kompiyutur dimek emes; ziyali dimek aq qarini, heq nahaqni periq itidighan bir bilim adimi dimek; ziyali dimek öz exlaqi peziliti bilen milletke yitekchi bolidighan, milletke ölge bolidighan we milletni terbileydighan bilim igisi dimek. 

2017 - yili 12 - ayning 13 - kuni