خەلقارا ۋەزىيەت ۋە ئۇيغۇر داۋاسى

خەلقارا ۋەزىيەت ۋە ئۇيغۇر داۋاسى
Xelqara weziyet we Uyghur dawasi

https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/05/xelqara-weziyet-we-uyghur-dawasi.html

ئاۋازلىق نۇسقىسى

https://drive.google.com/open?id=1q86n7LoyEvwr9pqKr68nK2W7oE1b1-KQ

مەمەت ئىمىن

"پۇلى بارنىڭ گېپى ئوڭ، پۇلى يوقنىڭ گېپى توڭ" بولىۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيادا، بىز قانداق قىلىپ ھەم باشقىلارنىڭ بىزگە بولغان ھېسىداشلىقىنى قوزغاپ، ئۇلارنىڭ ياردىمىگە ئىرىشەلەيمىز، ھەم باشقىلارنىڭ ئويۇنىغا كەلمەي، بەزى دۆلەت ۋە بەزى ئىنسانلارنىڭ شەخسى مەنپەتىنىڭ قۇربانى بولۇپ كىتىشتىن ساقلىنالايمىز؟ بۇ ھەممىمىزنىڭ ئويلاپ بىقىشىغا تىگىشلىك موھىم مەسىلە. مەن گەرچە ئۇزۇندىن بىرى بۇ جەھەتتە بىر نەرسە يىزىشنى ئويلىغان بولساممۇ، بىراق مەن ئۆز كەسسىپىم بولمىغان تېمىغا كىرىپ، يازمامنىڭ بىر تەرەپلىمىلىك بولۇپ قىلىشىدىن ۋە باشقىلارغا خاتا چۈشەنچە بىرىپ قويۇشتىن ئەندىشە قىلىپ، بۇ ئويۇمدىن ۋاز كەچكەن ئىدىم. ئەمدىلىكتە بولسا قەتتى ئىرادىگە كىلىپ، بۇ جەھەتتە ئويلىغانلىرىمنى يىزىپ، باشقىلارنىڭ بۇ مەسىلىگە بولغان دىققەت ئىتىۋارىنى قوزغاش قارارىغا كەلدىم.

ھەممىمىزگە مەلۇم بولغاندەك سۆۋىت ئىتىپاقى پارچىلىنىپ ئورتا ئاسىيادىكى تۈركى جەمھۇريەتلەر مۇستەققىل بولغاندىن كىيىن، خىتتاي ھۆكۈمىتى،  خەلقىمىز ئىچىدە ئويغانغان ۋە باش كۆتەرگەن ئىنسانلىرىمىزنى بۆلگۈنچىلىك بىلەن ئەيىپلەپ، ئۇلارنى باستۇرۇپ كەلگەن ئىدى. 2001 – يىلدىكى 11 – سىنتەبىر ۋەقەسىدىن كىيىن، خىتتاي ھۆكۈمىتى بىزنىڭ مۇسۇلمان بولغانلىقىمىز سەۋەبىدىن، خەلقارالىق تېرورىزىمغا قارشى ئۇرۇشتىن پايدىلىنىپ، قارشىلىق كۆرسەتكەنلەرنى "دىننى رادىكالچى"، "ئىسلامى تېرورچى" ۋە "بۆلگۈنچى" دىگەن جىنايەتلەر بىلەن ئەيىپلەپ، خەلقىمىزگە قاتتىق قول سىساسەتلەرنى قوللىنىپ كەلگەن. يىقىنقى بىر نەچچە يىلدىن بۇيان خىتتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ خەلقىمىزگە قاراتقان قاتتىق قول سىياسىتىنى تىخىمۇ چىكىدىن ئاشۇرۇپ، دىننى رادىكاللىقنى يوقۇتۇش ۋە كەسپى تەربىلەش نامى بىلەن مىللىيونلىغان ئىنسانلىرىمىزنى تۇرمە ۋە لاگىرلارغا سولاپ، ئۇلارنى يوق قىلىشقا ئۇرۇنماقتا.

نۆۋەتتە، بىزنىڭ داۋا ۋە خەلقىمىزنىڭ تەقدىرى، دېموكىراتىك تۈزۈمدىكى غەرىپ دۆلەتلىرى، دىكتاتۇرلۇق تۈزۈمدىكى خىتتاي ھۆكۈمىتى ۋە ئىسلام دۇنياسىدىن ئىبارەت ئۈچ بۇرجەكنىڭ ئارىسىغا قىستۇرلۇپ قالماقتا. بىز ئۆزىمىزنىڭ ئىنسانى ۋە ئىگىلىك ھەق ھوقۇقلىرىمىزنى قوغداش ئۈچۈن، بىر تەرەپتىن دېموكىراتىك تۈزۈمدىكى غەرىپ دۆلەتلىرىنىڭ قوللاپ قۇۋەتلىشىگە ۋە ياردىمىگە ئىھتىياجلىق بولساق، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆزىمىزنىڭ دىننى ئېتىقادىمىزنى قوغداش ئۈچۈن ئىسلام دۇنياسى ۋە مۇسۇلمان قېرىنداشلارنىڭ قوللىشىغا ئىھتىياجلىق بولۇپ قېلىۋاتىمىز. بىر تەرەپتىن، خىتتاي ھۆكۈمىتى، ئىسلام دىنى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ غەرىپتىكى سەلبى تەسىرىدىن پايدىلىنىپ، بىزگە دىننى ئەسەبىلىك قالپىقىنى كەيدۈرۈپ، بىزنى "دىننى رادىكالچى ۋە ئىسلامى تېرورچى" قاتارىدا قاتتىق باستۇرماقتا؛ يەنە بىر تەرەپتىن، بىز ئۆزىمىزنىڭ "دىننى رادىكالچى ۋە ئىسلامى تېرورچى" ئەمەسلىكىمىزنى تەكىتلەپ، داۋايىمىزنى غەرىپتە تەرەققى قىلدۇرۇش ئۈچۈن تېرىشچانلىق كۆرسەتمەكتىمىز. بىز بىر تەرەپكە قارىساق، ئامىركا باشلىق دېموكىراتىك تۈزۈمدىكى غەرىپ دۆلەتلىرىنىڭ خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقىمىزگە يۈرگىزىۋاتقان سىياسەتلىرىگە قارىتا كۈچلۈك تەنقىتلىرى؛ يەنە بىر تەرەپكە قارىساق، مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقىمىزگە يۈرگىزىۋاتقان سىياسەتلىرىگە كۆز يۇمۇشى، ھەتتا ئۇ سىياسەتنى مەدھىلەشلىرى. بىز بىر تەرەپكە قارىساق، خېرىستىيان قاتارلىق باشقا دىندىكىلەرنىڭ بىزگە بولغان ھېسىداشلىقى ۋە ئىسلام دۇنياسىغا، مۇسۇلمانلارغا بولغان سەلبى قاراشلىرى؛ يەنە بىر تەرەپكە قارىساق، مۇسۇلمانلارنىڭ بىزگە بولغان ھېسىداشلىقى ۋە غەرىپ دۇنياسى، خېرىستان قاتارلىق باشقا دىندىكىلەرگە بولغان سەلبى قاراشلىرى، گۇمانلىرى، ھەتتا ئۆچمەنلىكى. بىز ھازىر ھەقىقەتەنمۇ مانا شۇنداق ئۈچ بۇرجەك ئارىسىغا قىسىلىپ قىلىشتىن ئىبارەت مۈرەككەپ بىر ئەھۋالدا قالماقتىمىز.

پەۋ تەتقىتقات مەركىزى ئىلىپ بارغان راي سىناشتا ئوخشىمىغان دۆلەتلەردىكى كىشىلەرنىڭ مۇسۇلمانلار بىلەن غەرىپلىكلەرنىڭ مۇناسىۋىتىگە بولغان كۆز قارىشى. جەدىۋەلدىكى نەتىجىگە ئاساسلانغاندا، مەيلى غەرىپلىكلەر بولسۇن ياكى مۇسۇلمانلار بولسۇن، كۆپ ساندىكى كىشىلەر مۇسۇلمانلار بىلەن غەرىپلىكلەرنىڭ مۇناسىۋىتى ناچار دەپ قارىشىدىكەن.

بۇنداق بىر ئەھۋال ئاستىدا، بىزنىڭ ھەم غەرىپ دۆلەتلىرىنىڭ ھەم ئىسلام دۆلەتلىرى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ قوللىشىغا ئىرىشىپ، دۈشمەنگە قارشى داۋانى ئۆزىمىز ئۈمۈت قىلغان يوسۇندا راۋان ئىلىپ مىڭىشىمىز ئۇنچە ئاسان بولمىسا كىرەك. خەلقىمىز تەھدىت ئاستىدا قالغان بۇنداق بىر ھايات ماماتلىق مۈرەككەپ مەزگىلدە، ئەگەر بىز سەل دىققەت قىلمىساق "قېتىق ئىچكەن قۇتۇلۇپتۇ، قاچا يالىغان تۇتىلىپتۇ" دىگەندەك ئىش بولۇپ، ئاخىردا زىيان تارتقان بىز بولۇپ قىلىشىمىز مۈمكىن.  شۇ سەۋەپتىن بىز ئالاھىدە سەزگۈر بولىشىمىز كىرەك. باشقىلارنىڭ ئويۇنىغا كەلمەسلىكىمىز، بەزى كىچىك پايدىلارنى دەپ مىللەتنىڭ تەقدىرىگە تەسىر يەتكۈزىدىغان ئىشلارغا چىتىلىپ قىلىشتىن ساقلىنىشىمىز كىرەك.

سىرىلانكىدا يۈز بەرگەن تېرورلۇق ۋەقەدىن كىيىن، بۇ ۋەقەلىكنى بانا قىلىپ، خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان قاتتىق باستۇرۇش سىياسىتىنى "دىننى رادىكاللىق" نى ئازايتىشنىڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇلى دەپ مەدىلەيدىغانلار ئوتۇرغا چىقماقتا. بىزنىڭ ئۇنداق كۆز قاراشتىكىلەرنى خىتتاي ھۆكۈمىتىگە سىتىلغانلار دەپ، ئۇلارنى ئىنكار قىلىشىمىز، باشقىلارنىڭ بىزگە بولغان سەلبى قارىشىنى ئازايتىشقا ياردىمى بولىشى ناتايىن. باشقىلارنىڭ بىزگە قانداق قارىشى يالغۇز بەزىلەرنىڭ بىزنى قانداق تەشۋىق قىلىشىغا باغلىق بولۇپ قالماستىن، ئەڭ موھىمى بىزنىڭ نىمە قىلىشىمىزغا ۋە بەزى سەزگۈر مەسىلىلەرگە نىسبەتەن قانداق پوزىتسىيەدە بولىشىمىزغا باغلىق.

خەلقىمىز نۆۋەتتە دۇچ كەلگەن ھايات ماماتلىق بۇ كىرزىس ھەرگۈزمۇ يالغۇز دىننى ئىتىقات مەسىلىسى بولماستىن، ئۇ ئەڭ موھىمى خەلقىمىزنىڭ مىللى مەۋجۇتلۇق مەسىلىسى. ئەلۋەتتە دىننى ئىتىقادىمىز، بىزنىڭ ھاياتىمىزنىڭ موھىم تەركىۋى قىسمى؛ دىننى ئىتىقادىمىز، بىزنىڭ مىللى مەدىنىيىتىمىز ۋە مىللى كىملىكىمىزنى ساقلاپ قىلىشتا موھىم رول ئوينايدۇ. بىراق ئەگەر بىز بۇ كىرزىستا مەغلۇپ بولساق، تەھدىت ئاستىدا قالغىنى ۋە ۋەيران بولغىنى ئىسلام دىنى بولماستىن بەلكى بىزنىڭ مىللى كىملىكىمىز بولىدۇ. چۈنكى پۈتۈن دۇنيادا ئىسلام دىنىغا ئىتىقات قىلىدىغان نۇرغۇنلىغان مىللەتلەر بولۇپ، ئۇلار دۇنيانىڭ ھەممە يىرىگە تارقالغان. مۇسۇلمانلارنىڭ ئومۇمى نوپۇسى 1.8 مىلىيارت بولۇپ، ھازىرقى دۇنيا نوپۇسىنىڭ 24.1% ئىگەللەيدۇ؛ ئەيتىشلارغا قارىغاندا ھازىر مۇسۇلمانلار نوپۇسىنىڭ كۆپىيىش نىسبىتى ئەڭ تىز بولۇپ، 2060 - يىلغا بارغاندا 3 مىلىيارتقا يىتىپ، دۇنيا نوپۇسىنىڭ 31.1% نى ئىگەللەيدىكەن؛ بىراق ئۇيغۇر مىللىتى پەقەت بىرلا بولۇپ، ئۇلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ۋەتەندە ياشايدۇ؛ ئەگەر ۋەتەندە مەدىنىيىتىمىز ۋە  مىللى كىملىكىمىز ۋەيران قىلىنسا، ئىسلام دىنى ئەمەس بەلكى پۈتۈن مىللەتنىڭ تەقدىرى ئىغىر دەرىجىدە تەھدىتكە ئۇچۇرايدۇ.

ئىسلام دىنى تىچلىقنى تەرغىپ قىلىدىغان بىر دىن. ئىسلام دىنى ھەرگۈزمۇ تېرورلۇق تەرغىپ قىلىدىغان دىن ئەمەس. تېرورىست، ئۇ مەيلى كىم بولسۇن ۋە نىمە سەۋەپتىن تېرورلىق قىلسۇن، ئۇ ھامان تېرورىست. بىراق ھازىرقى مەسىلە، مەيلى بىز خالايلى ياكى خالىمايلى، بىز قوبۇل قىلايلى ياكى قوبۇل قىلمايلى، دۇنيانىڭ مۇسۇلمانلارغا بولغان قارىشىنىڭ سەلبى ئىكەنلىكى، ئۇ بىر ھەقىقەت. ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك دۇنيادا ئەڭ كۆپ بىگۇناق ئىنسانلارنىڭ بىۋۇدە ئۆلۈپ كىتىشىگە سەۋەپ بولغانلار مۇسۇلمانلار ئەمەس. بىرىنجى ۋە ئىككىنجى دۇنيا ئۇرۇشىنى قوزغىغانلار مۇسۇلمانلار ئەمەس. كورىيە ئۇرۇشىنى، ۋىتنام ئۇرۇشىنى، ئىراق ئۇرۇشىنى قوزغىغانلار مۇسۇلمانلار ئەمەس. 1995 - يىلى 4 - ئاينىڭ 19 - كۇنى ئامىركىنىڭ ئوكلوخوما شەھەرىدىكى فەدىرال بىناسىنى پارتىلىتىپ 168 ئادەمنىڭ ئۆلۈشىنى ۋە 680 ئادەمنىڭ ياردار بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان تەرورىست مۇسۇلمان ئەمەس. مەيلى سۇرىيە / ئىراق، ئافغانىستان / پاكىستاندا بولسۇن ۋە ياكى دۇنيانىڭ باشقا دۆلەتلىرىدە بولسۇن تەرورلۇقنىڭ ئەڭ چوڭ قۇربانى مۇسۇلمانلاردۇر. ئەمما بەزى مۇسۇلامانلار ۋە ياكى بەزى ئۆزىنى مۇسۇلمان سانايدىغان ئىنسانلار، ئامىركا قاتارلىق غەرىپ دۆلەتلىرىدە تەرورلۇق قىلىپ، نۇرغۇنلىغان بىگۇناھ ئىنسانلارنىڭ ئۆلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى، كۆز يۇمغىلى بولمايدىغان بىر ھەقىقەت.

ئۇنداقتا نىمە ئۈچۈن ئىسلام دىنى ۋە مۇسۇلمانلار، تەرورلۇق بىلەن باغلىنىپ قالدى؟ بۇ بىر مۇرەككەپ مەسىلە بولۇپ، مۇسۇلمانلار بىلەن غەرىپ ۋە باشقا دىندىكىلەر ئارىسىدا ئۆز ئارا چۈشەنمەسلىك ۋە ئۆز ئارا ئىشەنمەسلىك ئۇزۇندىن بىرى داۋام قىلىپ كەلگەن مەسىلە. ھەرقانداق بىر ئىنسانغا نىسبەتەن باشقىلارنىڭ نەزىرىدىكى ئوبرازىنى ۋە ئىشەنچىسىنى يوقاتماق ئاسان، بىراق باشقىلارنىڭ نەزىرىدە شەكىللەنگەن خاتا قاراشنى ۋە ئىشەنمەسلىكنى ئۆزگەرتمەك ئۇنچە ئاسان ئەمەس.

 پەۋ تەتقىتقات مەركىزى ئىلىپ بارغان راي سىناشتا ئوخشىمىغان دۆلەتلەردىكى مۇسۇلمانلارنىڭ 11- سىنتەبىر ۋەقەسىنى ئەرەپلەرنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىغا بولغان قارىشى.  جەدىۋەلدىكى نەتىجىگە ئاساسلانغاندا، راي سىناشقا قاتناشقان كۈپ ساندىكى مۇسۇلمانلار 11- سىنتەبىر ۋەقەسىنى ئەرەپلەر كەلتۈرۈپ چىقارمىغان دەپ قارايدىكەن.

پەۋ تەتقىتقات مەركىزى ئىلىپ بارغان راي سىناشتا ئوخشىمىغان دۆلەتلەردىكى مۇسۇلمانلارنىڭ غەرىپلىكلەرنىڭ ئاياللارنى ھۆرمەتلىشىگە ۋە غەرىپلىكلەرنىڭ مۇسۇلمانلارنىڭ ئاياللارنى  ھۆرمەتلىشىگە بولغان قارىشى.  جەدىۋەلدىكى نەتىجىگە ئاساسلانغاندا، غەرىپتىكى مۇسۇلمانلار بىلەن مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ غەرىپلىكلەرگە بولغان قارىشىدا چوڭ پەرىق بار بولۇپ، غەرىپتىكى مۇسۇلمانلارنىڭ كۆپ قىسمى غەرىپلىكلەرنى ئاياللارغا ھۆرمەت قىلىدۇ دەپ قارايدىكەن. بىراق غەرىپلىكلەرنىڭ كۆپ قىسمى مۇسۇلمانلارنى ئاياللارغا ھۆرمەت قىلمايدۇ دەپ قارايدىكەن.

بەزىلەر، غەرىپ مەتبۇئاتلىرىنىڭ ئىسلام دىنى ۋە مۇسۇلمانلارنى بۇرمۇلاپ تەشۋىق قىلىشى سەۋەبىدىن ئىسلام دىنى ۋە مۇسۇلمانلار تەرورلۇق بىلەن باغلىنىپ قالغان دەپ قارىشىدۇ؛ بىراق بىز ئۆزىنى مۇسۇلمان دەۋالغان بەزى ئىنسانلارنىڭ بەدىنىگە بومبا تەڭىپ ئۆزىنى پارتىلىتىپ، بىگۇناھ ئىنسانلارنىڭ ئۆلىشىگە سەۋەپ بولغاندا "ئاللاھۇ ئەكبەر" دەپ ۋاقىرىشىنىڭ باشقىلارغا بەرگەن سەلبى تەسىرىنى ھەرگۈز نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقىمىز كىرەك. ئاللاھۇ ئەكبەر دىگەن بۇ سۆز ئەسلى ئاللاھ ئۇلۇغ دىگەن مەنادىكى بىر سۆز بولسىمۇ، بىراق ئۆزىنى مۇسۇلمان دەۋالغان بىر قىسىم ئىنسانلار بۇ سۆزنى تەرورلۇق بىلەن بىرگە ئىشلىتىپ، ئىسلام دىنىنىڭ تەرورلۇق بىلەن باغلىنىپ قىلىشىدا چوڭ رول ئوينىغان. مەن ئىشىنىمەنكى ئاللاھ ھىچكىمگە ئۆز نامىنى قوللۇنۇپ، ئادەم ئۆلتۈرۈش ھوقۇقىنى بەرگەن ئەمەس. ھىچكىمنىڭ ئاللاھ ئۈچۈن بىرلىرىنى جازالاش ۋە ياكى ئۆلتۈرۈش ھوقۇقى يوق.

سۇرىيەدە دائىش يەنى ئىسلام دۆلىتى ئوتۇرغا چىققاندىن كىيىن، دائىشچىلارنىڭ كامىرا ئالدىدا ئىنسانلارنى قوينى قۇربانلىق قىلغاندەك ئاللاھۇ ئەكپەر دەپ بوغۇزلىشى، مىنىڭ كىچىك چىغىمدىن بەرى شۇنداق سۆيۈنۈپ ئاڭلايدىغان بۇ "ئاللاھۇ ئەكبەر" سۆزىگە بولغان قارىشىمغا بەلگۇلۇك تەسىر كۆرسەتكەن ئىدى. شۇنىڭدىن ئىتىۋارەن، مەن ھەر قەتىم "ئاللاھۇ ئەكپەر" دىگەن سۆزنى ئاڭلىسام، قولىدىكى پىچاق بىلەن بىر ئىنساننىڭ بوينىنى بوغۇزلاۋاتقان بىر جاللات ۋە بويىنىدىن قان ئىقىۋاتقان ئۇ ئادەمنىڭ چىرايى كۆز ئالدىمدا كۆرىنىدىغان بولۇپ قالغان ئىدى. ئاللاھ ھەقىقەتەن ئۇلۇغ؛ ئاللاھ شۇنداق ئۇلۇغكەن ئۇنى ھەر يەردە تەكىتلەپ يۇرۇش زۆرۈرمۇ؟ قوي، كالىنى قۇربانلىق قىلغاندا ئاللاھۇ ئەكپەر دىسەك، جامائەتنى نامازغا چاقىرغاندا ۋە ناماز ئوقۇغاندا ئاللاھۇ ئەكبەر دىسەك، تەرورچىلار ئۆزىنى پارتىلىتىش خارەكتىرلىق ۋەقە پەيدا قىلىپ، بىگۇناھ ئىنسانلارنى ئۆلتۈرگەندىمۇ ئاللاھۇ ئەكپەر دىسە؛ بىز غەرىپ دۆلەتلىرىدە خىتتاي ھۆكۈمىتىگە قارشى نامايىش قىلغاندىمۇ ئاللاھۇ ئەكپەر دەپ ۋاقىرساش، ھەقىقەتەن زۆرۈرمۇ؟

پەۋ تەتقىتقات مەركىزى ئىلىپ بارغان راي سىناشتا ئوخشىمىغان دۆلەتلەردىكى مۇسۇلمانلارنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۋىلىش خارەكتىرلىك زوراۋانلىق ۋەقەگە بولغان پوزىتسىيەسى.  جەدىۋەلدىكى نەتىجىگە ئاساسلانغاندا،  ئوخشىمىغان دۆلەتلەردىكى راي سىناشقا قاتناشقان 7% - 29% ئارلىقىدىكى مۇسۇلمانلار زوراۋانلىق ۋەقە ئارقىلىق باشقىلارنى ئۆلتۈرۈپ ئىسلام دىنىنى قوغدىغىلى بولىدۇ دەپ قارايدىكەن، ئەمما كۆپ قىسمى زوراۋانلىق ۋەقە ئارقىلىق باشقىلارنى ئۆلتۈرۈپ ئىسلام دىنىنى قوغدىغىلى بولمايدۇ دەپ قارايدىكەن.

سامى سىتەگمەن ئەپەندى بولسا ئىككىنجى دۇنيا ئۇرۇش مەزگىلىدىكى چوڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقتىن ھايات قالغان يەھۇدى بولۇپ، مەن ئۇنى تۇنجى قىتىم 2019 – يىلى 2 – ئاينىڭ 5 – كۈنى يەھۇدى ئوقۇغۇچىلار تەرىپىدىن نىيورۇكتا ئۇيۇشتۇرۇلغان ئۇيغۇرلانى قوللاپ، خىتتاي ھاكىمىتىنىڭ ۋەتىنىمىزدە يۈرگۈزىۋاتقان سىياسىتىگە قارشى نامايىشتا كۆرگەن ئىدىم.  سامى سىتەگمەن ئەپەندى  2019 – يىلى 4 – ئاينىڭ 6 – كۈنى ۋاشىنگىتون شەھەرىدە ئۆتكۈزۈلگەن نامايىشقا قاتناشقىلى بارغان ئىكەن. نامايىشتىن  قايتىشىمدا، نىيورۇكقا بىرگە قايتىپ كەلدۇق. ئۇ كۈنى قاتناش توسۇلاپ قىلىش سەۋەبىدىن يولىمىز پەقەت ئاۋىمىغان ئىدى. ئادەتتە 4، 5 سائەت ماڭىدىغان يولنى گەرچە  7 سائەت ماڭغان بولساقمۇ، بىراق بۇ 7 سائەت ئۇنچە زىرىكىشلىك بولمىدى. سەۋەپ يولدا كەلگۈچە سامى سىتەگمەن ئەپەندى بىلەن ناھايتى قىزغىن سۆھبەتتە بولدۇق.

سامى سىتەگمەن ئەپەندى رومانىيەدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن بولۇپ، يولدا كەلگىچە ئۆز كۆچۈرمىشلىرىنى، ئۆزىنىڭ كومىنىستىك تۈزۈمگە بولغان قاراشلىرىنى، يەھۇدىلارنىڭ ئۆز داۋاسىنى دۇنياغا قانداق ئاڭلاتقانلىقىنى ۋە يەھۇدىلارنىڭ ئۆز كىملىكىنى ساقلاش ئۈچۈن كۆرسەتكەن تىرىشچانلىقلىرىنى سۆزلەپ بەردى. ئاخىردا ئۇ مۇسۇلمانلار توغۇرسىدا توختۇلۇپ،"  ئەگەر مۇسۇلمانلار، ئىسلام دىنى ياكى مۇسۇلمانلارنىڭ تېرورلۇق بىلەن بىر يەردە تىلغا ئىلىنىشىنى تۈپتىن ئۆزگەرتمەكچى بولسا، ئوزىنى مۇسۇلمان دەپ ئاتىۋالغانلار تېرورلۇق ھەركىتى پەيدا قىلغاندا، ۋەقەنىڭ سەۋەبىنىڭ نىمە بولىشىدىن قەتتى نەزەر، پۈتۈن مۇسۇلمانلار ئۇنى تېرورلۇق ھەركىتى دەپ قاتتىق ئەيىپلىشى كىرەك. ئەگەر ئۇنداق بولمىغاندا، باشقىلارنىڭ ئىسلامنى خاتا چۇشىنىشىدىن ساقلانغىلى بولمايدۇ"  دىگەن ئىدى.

ئەگەر مۇسۇلمان بولغانلىقى ئۈچۈن ۋە ياكى كۈندە ئاللاھۇ ئەكپەر دەپ ۋاقىرغانلىقى ئۈچۈن، مەسىلە ھەل بولىدىغان بولسا، پەلەستىن مەسىلىسى ئاللا بۇرۇن ھەل بولغان بولاتتى. بىرما مۇسۇلمانلىرىنىڭ مەسىلىسى ھەل بولغان بولاتتى. چىچەن مەسىلىسى ئەينى ۋاقىتتا غەرىپنىڭ قوللىشىغا ئىرىشىپ، ناھايتى ئوبدان تەرەققى قىلىۋاتقان ئىدى. ئۇشتۇمتۇت يۈز بەرگەن تەرورلۇق ۋەقەلەر تۈپەيلىدىن، چىچەن مەسىلىسى خەلقارانىڭ قوللىشىدىن تامامەن قۇرۇق قالدى. ھازىر بولسا، ھەممەيلەن كۆرەۋاتقاندەك، چىچەن مەسىلىسى توغۇرسىدا ھىچقانداق سادا يوق. بىز مۇسۇلمان بولغىنىمىز ئۈچۈن، ئىسلام دۆلەتلىرى ئاۋازىنى چىقارمىغان يەردە، خەلقارانىڭ بولۇپمۇ غەرىپ دۆلەتلىرىنىڭ بىزنى مۇسۇلمانكەن دەپ بىزگە ئالاھىدە ئىچىنى ئاغرىتىشى ناتايىن. بۇ يەردە موھىم بولغان ئىككى نەرسە بار؛ ئۇنىڭ بىرى بىزنىڭمۇ باشقا ئىنسانلاردەك ياشاش ھەققىمىز بار بولغان بىر ئىنسان ئىكەنلىكىمىز، يەنە بىرى ئەگەر خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مۇتىھەملىكى داۋام قىلىۋەرسە، بىزگە كەلگەن بۇ بالايى ئاپەتنىڭ باشقا ئىنسانلارغىمۇ كىلىدىغانلىقى، نەتىجىدە نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت مەنپەتىنىڭ تەھدىت ئاستىدا قالىدىغانلىقىنى تەكىتلەش.

ئىرلاندىيەلىك يازغۇچى ۋە سىياسى پالىيەتچى جورج بەرنارد شاۋ مۇنداق دىگەن ئىكەن، "توغرا پۇرسەتكە ساقلاپ تۇرما؛ ئۇنى ئۆزەڭ يارات."

توغرا، بىزگە پايدىلىق پۇرسەت كەلسە، بىز ئۇنىڭدىن توغرا پايدىلىنىشنى بىلىشىمىز كىرەك. ئەگەر بىزگە پايدىلىق پۇرسەت كەلمىسە، بىز قانداق قىلىپ ئۆزىمىزگە پايدىلىق پۇرسەت يارتىشنى بىلىشىمىز كىرەك.

2019 - يىلى 5 - ئاينىڭ 12 - كۈنى

Xelqara weziyet we Uyghur dawasi

Xelqara weziyet we Uyghur dawasi
خەلقارا ۋەزىيەت ۋە ئۇيغۇر داۋاسى
https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/05/blog-post.html

Awazliq nusqisi
https://drive.google.com/open?id=1q86n7LoyEvwr9pqKr68nK2W7oE1b1-KQ

Memet Emin

“Puli barning gépi ong, puli yoqning gépi tong” boliwatqan bügünki dunyada, biz qandaq qilip hem bashqilarning bizge bolghan hésidashliqini qozghap, ularning yardimige irisheleymiz, hem bashqilarning oyunigha kelmey, bezi dölet we bezi insanlarning shexsi menpetining qurbani bolup kitishtin saqlinalaymiz? Bu hemmimizning oylap biqishigha tigishlik mohim mesile. Men gerche uzundin biri bu jehette bir nerse yizishni oylighan bolsammu, biraq men öz kessipim bolmighan témigha kirip, yazmamning bir tereplimilik bolup qilishidin we bashqilargha xata chüshenche birip qoyushtin endishe qilip, bu oyumdin waz kechken idim. Emdilikte bolsa qetti iradige kilip, bu jehette oylighanlirimni yizip, bashqilarning bu mesilige bolghan diqqet itiwarini qozghash qararigha keldim.

Hemmimizge melum bolghandek Söwit Itipaqi parchilinip Orta Asiyadiki Türki Jemhuryetler musteqqil bolghandin kiyin, Xittay hökümiti,  xelqimiz ichide oyghan’ghan we bash kötergen insanlirimizni bölgünchilik bilen eyiplep, ularni basturup kelgen idi. 2001 – yildiki 11 – sintebir weqesidin kiyin, Xittay hökümiti bizning musulman bolghanliqimiz sewebidin, xelqaraliq térorizimgha qarshi urushtin paydilinip, qarshiliq körsetkenlerni “dinni radikalchi”, “Islami térorchi” we “bölgünchi” digen jinayetler bilen eyiplep, xelqimizge qattiq qol sisasetlerni qollinip kelgen. Yiqinqi bir nechche yildin buyan Xittay hökümiti özining xelqimizge qaratqan qattiq qol siyasitini tiximu chikidin ashurup, dinni radikalliqni yoqutush we kespi terbilesh nami bilen milliyonlighan insanlirimizni turme we lagirlargha solap, ularni yoq qilishqa urunmaqta.

Nöwette, bizning dawa we xelqimizning teqdiri, démokiratik tüzümdiki gherip döletliri, diktaturluq tüzümdiki Xittay hökümiti we Islam dunyasidin ibaret üch burjekning arisigha qisturlup qalmaqta. Biz özimizning insani we igilik heq hoquqlirimizni qoghdash üchün, bir tereptin démokiratik tüzümdiki gherip döletlirining qollap quwetlishige we yardimige ihtiyajliq bolsaq, yene bir tereptin özimizning dinni étiqadimizni qoghdash üchün Islam dunyasi we musulman qérindashlarning qollishigha ihtiyajliq bolup qéliwatimiz. Bir tereptin, Xittay hökümiti, Islam dini we musulmanlarning gheriptiki selbi tesiridin paydilinip, bizge dinni esebilik qalpiqini keydürüp, bizni “dinni radikalchi we Islami térorchi” qatarida qattiq basturmaqta; yene bir tereptin, biz özimizning “dinni radikalchi we Islami térorchi” emeslikimizni tekitlep, dawayimizni gheripte tereqqi qildurush üchün térishchanliq körsetmektimiz. Biz bir terepke qarisaq, Amirka bashliq démokiratik tüzümdiki gherip döletlirining Xittay hökümitining xelqimizge yürgiziwatqan siyasetlirige qarita küchlük tenqitliri; yene bir terepke qarisaq, Musulman döletlirining Xittay hökümitining xelqimizge yürgiziwatqan siyasetlirige köz yumushi, hetta u siyasetni medhileshliri. Biz bir terepke qarisaq, Xéristiyan qatarliq bashqa dindikilerning bizge bolghan hésidashliqi we Islam dunyasigha, musulmanlargha bolghan selbi qarashliri; yene bir terepke qarisaq, musulmanlarning bizge bolghan hésidashliqi we gherip dunyasi, Xéristan qatarliq bashqa dindikilerge bolghan selbi qarashliri, gumanliri, hetta öchmenliki. Biz hazir heqiqetenmu mana shundaq üch burjek arisigha qisilip qilishtin ibaret mürekkep bir ehwalda qalmaqtimiz.

Pew Tetqitqat Merkizi ilip barghan ray sinashta oxshimighan döletlerdiki kishilerning musulmanlar bilen gheripliklerning munasiwitige bolghan köz qarishi. Jediweldiki netijige asaslan'ghanda, meyli gheriplikler bolsun yaki musulmanlar bolsun, köp sandiki kishiler musulmanlar bilen gheripliklerning munasiwiti nachar dep qarishidiken.

Bundaq bir ehwal astida, bizning hem gherip döletlirining hem Islam döletliri we musulmanlarning qollishigha iriship, düshmen’ge qarshi dawani özimiz ümüt qilghan yosunda rawan ilip mingishimiz unche asan bolmisa kirek. Xelqimiz tehdit astida qalghan bundaq bir hayat mamatliq mürekkep mezgilde, eger biz sel diqqet qilmisaq “qétiq ichken qutuluptu, qacha yalighan tutiliptu” digendek ish bolup, axirda ziyan tartqan biz bolup qilishimiz mümkin.  Shu seweptin biz alahide sezgür bolishimiz kirek. Bashqilarning oyunigha kelmeslikimiz, bezi kichik paydilarni dep milletning teqdirige tesir yetküzidighan ishlargha chitilip qilishtin saqlinishimiz kirek.

Sirilankida yüz bergen térorluq weqedin kiyin, bu weqelikni bana qilip, Xittay hökümitining Uyghurlargha qaratqan qattiq basturush siyasitini “dinni radikalliq” ni azaytishning ünümlük usuli dep medileydighanlar oturgha chiqmaqta. Bizning undaq köz qarashtikilerni Xittay hökümitige sitilghanlar dep, ularni inkar qilishimiz, bashqilarning bizge bolghan selbi qarishini azaytishqa yardimi bolishi natayin. Bashqilarning bizge qandaq qarishi yalghuz bezilerning bizni qandaq teshwiq qilishigha baghliq bolup qalmastin, eng mohimi bizning nime qilishimizgha we bezi sezgür mesililerge nisbeten qandaq pozitsiyede bolishimizgha baghliq.  

Xelqimiz nöwette duch kelgen hayat mamatliq bu kirzis hergüzmu yalghuz dinni itiqat mesilisi bolmastin, u eng mohimi xelqimizning milli mewjutluq mesilisi. Elwette dinni itiqadimiz, bizning hayatimizning mohim terkiwi qismi; dinni itiqadimiz, bizning milli mediniyitimiz we milli kimlikimizni saqlap qilishta mohim rol oynaydu. Biraq eger biz bu kirzista meghlup bolsaq, tehdit astida qalghini we weyran bolghini Islam dini bolmastin belki bizning milli kimlikimiz bolidu. Chünki pütün dunyada islam dinigha itiqat qilidighan nurghunlighan milletler bolup, ular dunyaning hemme yirige tarqalghan. Musulmanlarning omumi nopusi 1.8 miliyart bolup, hazirqi dunya nopusining 24.1% igelleydu; eytishlargha qarighanda hazir musulmanlar nopusining köpiyish nisbiti eng tiz bolup, 2060 - yilgha barghanda 3 miliyartqa yitip, dunya nopusining 31.1% ni igelleydiken; biraq Uyghur milliti peqet birla bolup, ularning mutleq köp qismi wetende yashaydu; eger wetende mediniyitimiz we  milli kimlikimiz weyran qilinsa, Islam dini emes belki pütün milletning teqdiri ighir derijide tehditke uchuraydu.

Islam dini tichliqni terghip qilidighan bir din. Islam dini hergüzmu térorluq terghip qilidighan din emes. Térorist, u meyli kim bolsun we nime seweptin térorliq qilsun, u haman térorist. Biraq hazirqi mesile, meyli biz xalayli yaki xalimayli, biz qobul qilayli yaki qobul qilmayli, dunyaning musulmanlargha bolghan qarishining selbi ikenliki, u bir heqiqet. Hemmimizge melum bolghinidek dunyada eng köp bigunaq insanlarning biwude ölüp kitishige sewep bolghanlar musulmanlar emes. Birinji we ikkinji dunya urushini qozghighanlar musulmanlar emes. Koriye urushini, Vitnam urushini, Iraq urushini qozghighanlar musulmanlar emes. 1995 - yili 4 - ayning 19 - kuni Amirkining Okloxoma sheheridiki Fediral binasini partilitip 168 ademning ölüshini we 680 ademning yardar bolushini keltürüp chiqarghan terorist musulman emes. Meyli Suriye / Iraq, Afghanistan / Pakistanda bolsun we yaki dunyaning bashqa döletliride bolsun terorluqning eng chong qurbani musulmanlardur. Emma bezi musulamanlar we yaki bezi özini musulman sanaydighan insanlar, Amirka qatarliq gherip döletliride terorluq qilip, nurghunlighan bigunah insanlarning ölüshini keltürüp chiqirishi, köz yumghili bolmaydighan bir heqiqet.  

Undaqta nime üchün Islam dini we musulmanlar, terorluq bilen baghlinip qaldi? Bu bir murekkep mesile bolup, musulmanlar bilen gherip we bashqa dindikiler arisida öz ara chüshenmeslik we öz ara ishenmeslik uzundin biri dawam qilip kelgen mesile. Herqandaq bir insan'gha nisbeten bashqilarning neziridiki obrazini we ishenchisini yoqatmaq asan, biraq bashqilarning neziride shekillen'gen xata qarashni we ishenmeslikni özgertmek unche asan emes.

 Pew Tetqitqat Merkizi ilip barghan ray sinashta oxshimighan döletlerdiki musulmanlarning 11- sintebir weqesini Ereplerning keltürüp chiqarghanliqigha bolghan qarishi.  Jediweldiki netijige asaslan'ghanda, ray sinashqa qatnashqan küp sandiki musulmanlar 11- sintebir weqesini Erepler keltürüp chiqarmighan dep qaraydiken.

Pew Tetqitqat Merkizi ilip barghan ray sinashta oxshimighan döletlerdiki musulmanlarning gheripliklerning ayallarni hörmetlishige we gheripliklerning musulmanlarning ayallarni  hörmetlishige bolghan qarishi.  Jediweldiki netijige asaslan'ghanda, gheriptiki musulmanlar bilen musulman döletliridiki musulmanlarning gheripliklerge bolghan qarishida chong periq bar bolup, gheriptiki musulmanlarning köp qismi gheripliklerni ayallargha hörmet qilidu dep qaraydiken. Biraq gheripliklerning köp qismi musulmanlarni ayallargha hörmet qilmaydu dep qaraydiken.

Beziler, gherip metbuatlirining Islam dini we musulmanlarni burmulap teshwiq qilishi sewebidin Islam dini we musulmanlar terorluq bilen baghlinip qalghan dep qarishidu; biraq biz özini musulman dewalghan bezi insanlarning bedinige bomba tengip özini partilitip, bigunah insanlarning ölishige sewep bolghanda “Allahu ekber” dep waqirishining bashqilargha bergen selbi tesirini hergüz nezerdin saqit qilmasliqimiz kirek. Allahu ekber digen bu söz esli Allah ulugh digen menadiki bir söz bolsimu, biraq özini musulman dewalghan bir qisim insanlar bu sözni terorluq bilen birge ishlitip, Islam dinining terorluq bilen baghlinip qilishida chong rol oynighan. Men ishinimenki Allah hichkimge öz namini qollunup, adem öltürüsh hoquqini bergen emes. Hichkimning Allah üchün birlirini jazalash we yaki öltürüsh hoquqi yoq.

Suriyede Daish yeni Islam Döliti oturgha chiqqandin kiyin, daishchilarning kamira aldida insanlarni qoyni qurbanliq qilghandek Allahu ekper dep boghuzlishi, mining kichik chighimdin beri shundaq söyünüp anglaydighan bu "Allahu ekber" sözige bolghan qarishimgha belguluk tesir körsetken idi. Shuningdin itiwaren, men her qetim "Allahu ekper" digen sözni anglisam, qolidiki pichaq bilen bir insanning boynini boghuzlawatqan bir jallat we boyinidin qan iqiwatqan u ademning chirayi köz aldimda körinidighan bolup qalghan idi. Allah heqiqeten ulugh; Allah shundaq ulughken uni her yerde tekitlep yurush zörürmu? Qoy, kalini qurbanliq qilghanda Allahu ekper disek, jamaetni namazgha chaqirghanda we namaz oqughanda Allahu ekber disek, terorchilar özini partilitish xarektirliq weqe peyda qilip, bigunah insanlarni öltürgendimu Allahu ekper dise; biz gherip döletliride Xittay hökümitige qarshi namayish qilghandimu Allahu ekper dep waqirsash, heqiqeten zörürmu?

Pew Tetqitqat Merkizi ilip barghan ray sinashta oxshimighan döletlerdiki musulmanlarning özini öltürwilish xarektirlik zorawanliq weqege bolghan pozitsiyesi.  Jediweldiki netijige asaslan'ghanda,  oxshimighan döletlerdiki ray sinashqa qatnashqan 7% - 29% arliqidiki musulmanlar zorawanliq weqe arqiliq bashqilarni öltürüp Islam dinini qoghdighili bolidu dep qaraydiken, emma köp qismi zorawanliq weqe arqiliq bashqilarni öltürüp Islam dinini qoghdighili bolmaydu dep qaraydiken.

Sami Sitegmen ependi bolsa ikkinji dunya urush mezgilidiki chong irqiy qirghinchiliqtin hayat qalghan yehudi bolup, men uni tunji qitim 2019 – yili 2 – ayning 5 – küni yehudi oqughuchilar teripidin niyorukta uyushturulghan uyghurlani qollap, xittay hakimitining wetinimizde yürgüziwatqan siyasitige qarshi namayishta körgen idim.  Sami sitegmen ependi  2019 – yili 4 – ayning 6 – küni Washin'giton sheheride ötküzülgen namayishqa qatnashqili barghan iken. Namayishtin  qaytishimda, Niyorukqa birge qaytip kelduq. U küni qatnash tosulap qilish sewebidin yolimiz peqet awimighan idi. Adette 4, 5 sa'et mangidighan yolni gerche  7 sa'et mangghan bolsaqmu, biraq bu 7 sa'et unche zirikishlik bolmidi. Sewep yolda kelgüche Sami Sitegmen ependi bilen nahayti qizghin söhbette bolduq.

Sami Sitegmen ependi romaniyede tughulup ösken bolup, yolda kelgiche öz köchürmishlirini, özining koministik tüzümge bolghan qarashlirini, yehudilarning öz dawasini dunyagha qandaq anglatqanliqini we yehudilarning öz kimlikini saqlash üchün körsetken tirishchanliqlirini sözlep berdi. Axirda u musulmanlar toghursida toxtulup,”  eger musulmanlar, islam dini yaki musulmanlarning térorluq bilen bir yerde tilgha ilinishini tüptin özgertmekchi bolsa, ozini musulman dep atiwalghanlar térorluq herkiti peyda qilghanda, weqening sewebining nime bolishidin qetti nezer, pütün musulmanlar uni térorluq herkiti dep qattiq eyiplishi kirek. Eger undaq bolmighanda, bashqilarning islamni xata chushinishidin saqlan'ghili bolmaydu“  digen idi.

Eger musulman bolghanliqi üchün we yaki künde Allahu ekper dep waqirghanliqi üchün, mesile hel bolidighan bolsa, Pelestin mesilisi alla burun hel bolghan bolatti. Birma musulmanlirining mesilisi hel bolghan bolatti. Chichen mesilisi eyni waqitta gheripning qollishigha iriship, nahayti obdan tereqqi qiliwatqan idi. Ushtumtut yüz bergen terorluq weqeler tüpeylidin, Chichen mesilisi xelqaraning qollishidin tamamen quruq qaldi. Hazir bolsa, hemmeylen körewatqandek, Chichen mesilisi toghursida hichqandaq sada yoq. Biz musulman bolghinimiz üchün, Islam döletliri awazini chiqarmighan yerde, xelqaraning bolupmu gherip döletlirining bizni musulmanken dep bizge alahide ichini aghritishi natayin. Bu yerde mohim bolghan ikki nerse bar; uning biri bizningmu bashqa insanlardek yashash heqqimiz bar bolghan bir insan ikenlikimiz, yene biri eger Xittay hökümitining mutihemliki dawam qiliwerse, bizge kelgen bu balayi apetning bashqa insanlarghimu kilidighanliqi, netijide nurghun döletlerning dölet menpetining tehdit astida qalidighanliqini tekitlesh.

Irlandiyelik yazghuchi we siyasi paliyetchi Jorj Bernard Shaw mundaq digen iken, "Toghra pursetke saqlap turma; uni özeng yarat".

Toghra, bizge paydiliq purset kelse, biz uningdin toghra paydilinishni bilishimiz kirek. Eger bizge paydiliq purset kelmise, biz qandaq qilip özimizge paydiliq purset yartishni bilishimiz kirek.

2019 - yili 5 - ayning 12 - küni

ئخلاق ۋە مۇنازىرە ئەخلاقى

ئخلاق ۋە مۇنازىرە ئەخلاقى

لىكسىيە ئۇلانمىسى

https://www.facebook.com/pidaiylarbiz/videos/674744019627680/?t=2

https://www.youtube.com/watch?v=bEz0-scMDBY&t=34s

ئەخلاق توغۇرسىدا
https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/11/blog-post_23.html

مەمەت ئىمىن

بىز ئويغاندۇقمۇ؟

بىز ئويغاندۇقمۇ؟

 yingi yiziq nusqisi

https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/04/biz-oyghanduqmu.html

ئاۋازلىق نۇسقىسى

مەمەت ئىمىن

ۋەتەندىكى لاگىر مەسىلىسى ئوتۇرغا چىققاندىن كىيىن، مەيلى داۋانىڭ خەلقارالىشىشىدا بولسۇن ياكى داۋاغا قىززىقىدىغانلارنىڭ سانىدا بولسۇن، كۆپ ئۆزگۈرۈشلەر بولدى. داۋا سىپىگە نۇرغۇن ياشلار قىتىلدى؛ بۇرۇن سىياسەتكە ئارلاشمايمەن دىگەنلەر، ئەمدىلىكتە سىياسەتچى بولدى؛ بۇرۇن ئاۋاز چىقارمىغانلار ئەمدىلىكتە ئاۋاز چىقىرىدىغان بولدى؛ بۇرۇن نامايىش ۋە ھەر خىل پالىيەتلەر بولسا يىقىن كەلمەيدىغانلار، ھازىر نامايىش ۋە ھەر خىل پالىيەتلەرگە ئاكىتىپ قاتنىشىدىغان بولدى؛ تەشكىلاتلار كۆپەيدى. كۆپ ساندا كىشىلەر ئۈندىدارنى تاشلاپ ۋاتىسئاپقا (whatsapp) يۆتكەلدى. فاكەبوئوك قاتارلىق ئىجتىمايى تاراتقۇلار، بۇرۇنقىدەك يىگەن ئىچكەننى ۋە ئويۇن تاماششالارنى تەشۋىق قىلىدىغان سورۇندىن، ۋەتەن داۋاسى ئىلىپ بارىدىغان، ۋەتەن ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنى ئورتاقلىشىدىغان  سورۇنغا ئايلانغاندىن باشقا يەنە باشقىلارنىڭ ئەيىپىنى ئاچىدىغان، باشقىلارنىڭ شەخسىيىتىگە تاجاۋۇز قىلىدىغان ۋە كۆز قارىشى پەرىقلىق بولغان ئىنسانلارنى ئاپتىنومىيەچى، خائىن، جاسۇس دەپ ھاقارەتلەيدىغان سورۇنغا ئايلاندى.

بەزىلەر لاگىر مەسىلىسى ئوتۇرغا چىققاندىن كىيىن، خەلقىمىز يۈكسەك دەرىجىدە ئويغاندى، ئىتىپاقلاشتى دىيىشىدۇ. بىراق مەن كۈزەتكەن ئەھۋاللارغا ئاساسلانغاندا، ئۇ يۈكسەك دەرىجىدە ئويغۇنۇش بولماستىن، بەلكى كۆپۈنچە كىشىلەرگە نىسبەتەن، ھاڭنىڭ قىشىغا كىلىپ قىلىپ، ماڭىدىغان يولى يوق، ھاڭغا چۈشۈپ كىتىشتىن قۇتۇلۇشنىڭ كويىدا بولۇش؛ ھاڭغا چۈشۈپ كەتمەي، ئۇ يەردىن ساق كىتەلەيدىغان چىغىر يولدىن بىرنى تىپىشقا مەجبۇرى بولۇشتۇر. ئەلۋەتتە مەن بۇنداق دىيىش ئارقىلىق ھەقىقى ئويغانغان بىر قىسىم كىشىلەرنى ئىنكار قىلماقچى ۋە باشقىلارنىڭ روھىغا سوغاق سۇ سەپمەكچى ئەمەسمەن. مەن پەقەت ئۆزۈم كۆرىۋەتقان رىياللىقىمىزغا ئاساسەن، بۇ جەھەتتە ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى ئوتۇرغا قويۇپ، ھەرقايسىڭلار بىلەن ئورتاقلاشماقچىمەن. شۇڭا ئويغانغان دوستلارنىڭ سۆزۈمنى ئۆزىگە ئالماسلىقىنى، تىخى ئويغانمىغان دوستلارنىڭ ئوبدان ئويلۇشۇپ بىقىشىنى ئۈمۈت قىلىمەن.

نورۋىگىيەلىك داڭلىق ئوپىراچى ۋە شائىر خەنرىك ئىبسەن (Henrik Ibsen) مۇنداق دىگەن ئىكەن، "بىز ھەقىقى ئويغانغان ۋاختىمىزدا، پەقەت ياشاپ باقمىغانلىقىمىزنى بايقايمىز"

بىزدە "كىسەلنى يوشۇرساڭ، ئۆلۈم ئاشكارە" دەيدىغان ئاتا سۆزى بار. بىز ئىجابى تەشۋىقاتنى كۆپەيتىپ، خەلقىمىزنى ئۈمۈتلەندۈرۈشكە ئىھتىياجلىق؛ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۆز ئۆزىمىزنى ئالداپ كۆڭلىمىزنى قۇرۇق خوش قىلىشتىن ساقلىنىشىمىز كىرەك. ئەگەر بەدىنىمىزدە كىسەل بولسا، ئۆزىمىزگە ۋاختىدا، توغرا دىياگۇنۇز قويۇپ، ھاياتىمىزغا تەھدىت ئىلىپ كىلىدىغان بەزى كىسەللىكلەرنى ۋاختىدا داۋالاپ ساقايتىشىمىز ۋە تىخىمۇ ئىغىر ئاقىۋەتنىڭ كىلىپ چىقىشىدىن ساقلىنىشىمىز كىرەك.

ئۇنداقتا بىز زادى ئويغاندۇقمۇ ياكى پەقەتلا چىقىش يولى تىپىشقا مەجبۇرلاندۇقمۇ؟ ئۇلارنىڭ ئارىسىدا قانداق پەرىق بار؟ ئەگەر بىز ئويغانغان بولساق قانچىلىك ئويغاندۇق؟ ئەگەر بىز ئويغانمىغان بولساق قانداق قىلىپ ئويغىنىشىمىز كىرەك؟ مەن بۇ سوئالارغا جاۋاپ بىرىشتىن ئىلگىرى، "ئويغۇنۇش" نىڭ مەنىسىنىڭ نىمە ئىكەنلىكى توغۇرسىدا ئازراق توختۇلۇپ ئۆتىمەن.

ئويغۇنۇش دىگەن سۆزنىڭ تۆۋەندىكىدەك بىرنەچچە خىل مەنىسى بار. ئويغۇنۇش ئالدى بىلەن ئۇيقا ھالەتتىن ئويغاق ھالەتكە كىلىش دىمەكتۇر. ئويغۇنۇش دىمەك ئىنسانلارنىڭ ھۇشسىز ھالىتىدىن نورمال ھالەتكە كىلىشى دىمەكتۇر. ئويغۇنۇش دىمەك ئىنسانلارنىڭ خىيالى دۇنيادا ياشاشتىن، غەپلەتلىكتىن، ھاماقەتلىكتىن رىياللىققا قايتىش دىمەكتۇر. ئويغۇنۇش دىمەك ئاللاھ بەرگەن ئەقىل پاراسەتنى ئىشلىتىپ، ئەتىراپنى يالغۇز كۆز بىلەن ئەمەس، بەلكى ئەقىل پاراسەت بىلەن كۈزۈتۈپ، مەسىلىنىڭ ماھىتىنى تونۇپ يىتىش دىمەكتۇر. ئويغۇنۇش دىمەك مەسىلىنى تۈپتىن ھەل قىلىش ئۈچۈن ئەقىل ئىشلىتىش، ئىزدىنىش ۋە ئۇنىڭلىق ئۈچۈن ھەركەت قىلىش ۋە تىرىشچانلىق كۆرسىتىش دىمەكتۇر. ئويغۇنۇش دىگەنلىك ھەرگۈزمۇ پۇرسەت پەرەسلىك قىلىپ، ئەپلەپ سەپلەپ كۆز بويامچىلىق قىلىش دىگەنلىك ئەمەس.

ئامىركىلىق داڭلىق يازغۇچى، ئامماۋى نۇتۇق سۆزلۈگۈچى ۋە ئەنەنىۋى تىبابەتنى تەشەببۇس قىلغۇچى دىپاك چوپرا مۇنداق دىگەن ئىكەن، "ئويغۇنۇش، سىنىڭ كىم ئىكەنلىكىڭنى ئۆزگەرتىش بولماستىن، بەلكى ساڭا تەۋە بولمىغان نەرسىنى تاشلىۋىتىشتۇر". دىمەك بىز ئويغۇنۇش ئۈچۈن، ئۆزىمىزنى باشقا بىرسىگە ئۆزگەرتىشىمىزنىڭ، چوقۇم تەشكىلاتلارنىڭ باشلىقى بولىشىمىزنىڭ ھاجىتى يوق، بىز پەقەت ئۆزىمىزدىكى بىخەستەلىكنى، بىخۇتلىقنى، غەپلەتلىكنى ۋە روھىي قۇللۇقنى تاشلاپ، ئەقىل پاراسىتىمىزنى ئىشقا سىلىپ، ئادەمدەك ياشاشقا تىرىشساق، ئۆزىمىزنىڭ ئۆتەشكە تىگىشلىك بولغان ئىنسانى بۇرچىمىزنى ئادا قىلساق يىتەرلىك.

ئويغۇنۇش بولسا ئاكىتىپ بىر جەريان بولۇپ، ئۇنىڭدىن پەيدا بولغان ھەركەت، تەھدىتنىڭ ئاجىزلىشىشى بىلەن توختاپ قالمايدۇ؛ تەھدىتنىڭ قايتا سادىر بولىشىنىڭ ئالدىنى ئىلىش ۋە مەسىلىنى ئۈزۈل كىسىل ھەل قىلىش يولىدا ئىزچىل داۋام قىلىدۇ. چىقىش يولى تىپىشقا مەجبۇرى بولۇش دىگىنىمىز، كۆپۈنچە ئەھۋالدا پاسسىپ بىر جەريان بولۇپ، ئۇنىڭدىن پەيدا بولغان ھەركەت تەھدىتنىڭ پەسلىشىگە ئەگىشىپ ئاجىزلىشىدۇ ۋە ئىزچىل داۋام قىلمايدۇ.

ئەگەر بىز تارىخىمىزدىن بەك يىراقلارغا كەتمەي، يىقىنقى 20 - 30 يىللىق ئەھۋالىمىزغا نەزەر سالىدىغان بولساق، بۇ 20 - 30 يىللىق تارىخىمىزدا نۇرغۇنلىغان باستۇرۇش ۋە قىرغىنچىلىقلارنىڭ يۈز بەرگەنلىكىنى، ھەر قىتىملىق باستۇرۇش ۋە قىرغىنچىلىقتا، بىز ھاڭنىڭ يىنىغا كىلىپ قىلىپ، ماڭىدىغان يول يوق، چارىسىز قالغاندا، ھەركەتكە كەلگەنلىكىمىزنى، ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئازراق يول تاپقاندا، بوشاپ قالغانلىقىمىزنى، نەتىجىدە خەلقىمىزنىڭ  ئەھۋالىدا ياخشىلىنىش بولماي ئەكسىنچە تىخىمۇ ناچارلىشىش بولغانلىقىنى  كۆرۈۋالالايمىز. ئىسىمدا قىلىشىچە، 5 – ئىيۇل ئۈرۈمچە قىرغىنچىلىقى يۈز بەرگەندە، داۋادا بۇرۇنقىغا نىسبەتەن زور ئىلگىرلەش بولغان ئىدى. ئۇ چاغدا گەرچە غەرىپ دۆلەتلىرىدىكى نوپۇسىمىز ھازىرقىدەك كۆپ بولمىسىمۇ، نامايىشلارغا شۇنداق كۆپ ئادەم قاتناشقان ئىدى؛ ئارىمىزدىكى چىچىلاڭغۇلۇق، بۆلۈنۈش ۋە زىدىيەتلەر ھازىرقىدەك ئۇنداق ئىغىر ئەمەس ئىدى؛ ئۇنىڭدىن كىيىن ۋەتەندىكى ئەھۋالدا ئازراق ئۆزگۈرۈش بولدى، نەتىجىدە نۇرغۇن ئىنسانلار داۋادىن ئۆزىنى تارتتى. لاگىر مەسىلىسى ئوتۇرغا چىققاندىن كىيىن، داۋا، لاگىر مەسىلىسىنى مەركەز قىلغان قالدا يەنە بىر قىتىم قايتىدىن كۈچلەندى؛  مەلۇم نۇقتىدىن ئىلىپ ئەيىتقاندا، داۋا لاگىر مەسىلىسىگە بەك باغلىنىپ قالدى. بۇنداق بىر ئەھۋال ئاستىدا، ئەگەر لاگىر تاقالسا، چەتەلدىكى بىر قىسىم ھەتتا كۆپ قىسىم قىرىنداشلارنىڭ داۋادىن ئۆزىنى تارتمايدىغانلىقىغا كىم كاپالەت قىلالايدۇ؟

2018 – يىلى 12 – ئايدىن 2019 – يىلى 1 – ئايغىچە، مەن  تور ئارقىلىق ئىلىپ بارغان راي سىناشقا قاتناشقۇچىلار ئىچىدە، 56% ئادەم، ئائىلىسىدە كەم دىگەندە بىر ئادەمنىڭ لاگىردا ئىكەنلىكىنى، 15% ئادەم، ئائىلىسىدە بىر نەچچە ئادەمنىڭ لاگىردا ئىكەنلىكىنى، يەنى جەمى 71% ئادەم، ئائىلىسىدە بىر ياكى بىرنەچچە ئادەمنىڭ لاگىردا ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن. ئۇندىن باشقا 24% ئادەم ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ ئەھۋالىدىن خەۋەرسىز ئىكەنلىكنى بىلدۈرگەن. پەقەت 4% ئادەم، ئائىلىسىدە لاگىرغا سولانغانلارنىڭ يوقلىقىنى بىلدۈرگەن. ھەممىمىزگە مەلۇم بولغاندەك، ئورتا ئاسىيا ۋە ئوتۇر شەرىقتىكى دۆلەتلەردىن باشقا، تۈركىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دېموكىراتىك دۆۋلەتلەردە كەم دىگەندە 50 مىڭدىن 100 مىڭ ئارىلىقىدا ئۇيغۇر بار؛ بىراق ئەپسۇس، ھازىر چەتەلدە ئىلىپ بىرىلىۋاتقان ھەر خىل پالىيەتلەرگە قاتنىشىۋاتقان ياكى قولدىن كىلىشچە تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتقانلارنىڭ سانى، يۇقارقى ساننىڭ 10% تىگە، يەنى 5 - 10 مىڭغىمۇ يەتمەيدۇ.

ۋەتەندە مىللىيونلارچە ئىنسانلار لاگىرلاردا ئازاپ چەكمەكتە؛ بىزنىڭ ئەنەنىۋى ئۆرپە ئادەتلىرىمىز ۋە دىننى ئىتىقادىمىز ۋەيران قىلىنماقتا؛ تىل يىزىقىمىز چەكلەنمەكتە، كىتاپلىرىمىز كۆيدۈرۈلمەكتە، مەدىنى يادىكارلىقىمىز ۋە مىچىت جامىلىرىمىز چىقىۋىتىلمەكتە؛ باللىرىمىز ئاتا ئانىسى ھايات تۇرۇپ يىتىم بالا قاتارىدا كومىنىزىم ئىدىيەسى بىلەن تەربىلەنمەكتە، قىزلىرىمىز مەجبۇرى ئۆيلەندۈرۈلمەكتە. ئەركىن دۇنيادا ياشاۋاتقان خەلقىمىزچۇ؟  خۇددى خىتتاي ھۆكۈمىتى ۋەتەندە لاگىرغا سولانغانلارنى "ئىدىيەسىنى مەسىلە بار ئاز ساندىكى كىشىلەر" دەپ تەرىپلىگىنىگە ئوخشاش، ۋەتەن سىرتىدا ھەركەتكە كەلگەنلەرمۇ ئاز ساندىكى بىر قىسىم كىشىلەر بىلەن چەكلىنىپ قىلىۋاتىدۇ. چەتەلدىكى 90% قىرىنداشلىرىمىز، خۇددى ۋەتەندە يۈز بىرىۋاتقان ئەھۋاللارنىڭ ئۆزىمىز بىلەن ھىچ مۇناسىۋىتى يوقتەك، يەنىلا غەپلەتتە تۇرماقتىمىز، سۈكۈت قىلماقتىمىز. بەزىلىرىمىز، ۋاختىمىز ۋە ئىنىرگىيەرىمىزنى، نورۇز ئۆتكۈزۈش ھالالمۇ ھاراممۇ، ئاياللارنى ھىجاپلىنىش كىرەكمۇ يوقمۇ دىگەندەك ۋەتەن داۋاسى بىلەن كۆپ ئالاقىسى بولمىغان ئىشلارنى تالاش تارتىش قىلىشقا ئۈچۈن سەرىپ قىلماقتىمىز. يەنە بەزىلىرىمىز بولسا، ئۆيدە يەيدىغان نەرسە يوق، ئەۋەل يەيدىغان نەرسىنى ھەل قىلىشنىڭ ئورنىغا، پولۇ يەيمىزمۇ ياكى لەغمەنمۇ دەپ تالاش تارتىش قىلغانغا ئوخشاش، ۋاختىمىزنى ۋە ئىنىرگىيەرىمىزنى مەۋجۇتلىقىمىزنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن ئورتاق ھەركەت قىلىشنىڭ ئورنىغا، ھەر خىل يوقىلاڭ ئىشلارنى تالاش تارتسىھ قىلىپ، ۋاقىت ئىسىراپ قىلماقتىمىز. ئىتىپاقلىشىپ، بىر نىيەت بىر مەخسەتتە، چەكلىك كۈچىمىزنى بىرلەشتۈرۈپ، ئۇنى داۋا يولىدا ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىدە جارە قىلدۇرۇشنىڭ ئورنىغا، كۆز قاراشتا پەرىق بولغانلارنى ئاپتىنومىيەچى، جاسۇس، خائىن دەپ ئىنكار قىلىپ، ئۆز ئارا ئىتىپاقلىقنى بۇزىۋاتىمىز، داۋاغا توسالغۇ بولاۋاتىمىز. ئۆزىمىزنى "مۇستەقىلچى" ئاتاپ، باشقىلارنى "ئاپتىنومىيەچى" دەپ ئەيىپلاۋاتقانلار، مۇستەققىلىق ئۈچۈن ئىغىزدىكى سۆزدىن باشقا ئالاھىدە پەرىقلىق بىر ھەركەت ئىلىپ بىرىپ، ئۆزلىرىمىزنى ئىسپاتلىغىنىمىز يوق. بۇنداق بىر ئەھۋال ئاستىدا، بىز يەنە "بىز ئويغاندۇق" دىيەلەيمىزمۇ؟ جاۋاپ ھەممەيلەنگە مەلۇم.

چەتەلدىكى خەلقىمىزنىڭ ئەھۋالىنىڭ بۇنداق بولۇشنىڭ سەۋەپلىرى ھەر خىل بولىشى مۈمكىن. مەن بۇ جەھەتتە بۇرۇن يازغان ماقالالىرىمدىمۇ ئاز تولا توختالغان ۋە بۇ ھەقتە ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى ئوتۇرغا قويۇپ ئۆتكەن ئىدىم.

مىنىڭ قارىشىمچە، بۇنداق بولۇشنىڭ سەۋەبى ئالدى بىلەن بىزدە، ياكى كەم دىگەندە بىر قىسىم كىشىلىرىمىزدە، بىر خىل نامەلۇم قورقۇش يەنى روھىي ئاسارەتنىڭ ئىغىر تەسىرى بار. بىزدىكى شۇ نامالۇم قورقۇش تۈپەيلىدىن، بىز نىمە قىلىشنىڭ توغرا ۋە نىمە قىلىشنىڭ خاتا ئىكەنلىكىگە توغرا ھۆكۈم چىقىرالمايۋاتىمىز. ئاسان ھاياجانلىنىمىز؛ كىم بىر شۇئارنى كۆتىرەپ چىقسا، مۇستەققىل تەپپەككۇر قىلماي، ھىسياتىمىزغا تايىنىپ يەكۈن چىقىرىمىز. بىر ئىشلارغا ئاسان قىزىيمىز ۋە ئاسان سوۋىيمىز. ئۇ نامەلۇم قورقۇش تۈپەيلىدىن، ئاساسن ئاچچىقلىنىمىز. ئاچچىقىمىز كۆزىمىزنى كۆرمەس، ئەقىلىمىزنى ئىشلىمەس قىلىدۇ. ئاندىن ئۇ ئاچچىقىمىزنى چىقىرىدىغان ئوبىكتىپ ئىزدەيمىز؛ بىرلىرىنى تىپىپ، مىللەتنىڭ ھازىرقى ھالەتكە چۈشۈپ قىلىشنىڭ سەۋەنلىكىنى ئۇلارغا ئارتىپ، ئۇلارنى تىللاپ ھاقەرەتلەپ، ئاچچىقىمىزنى چىقىرىپ، روھىي ھالىتىمىزنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا تىرىشىمىز؛ نەتىجىدە ئارىمىزدا ئۆچمەنلىك پەيدا بولىدۇ؛ ئاخىردا ھەم ئۆزىمىز ھەم باشقىلار روھىي جەھەتتە تىخىمۇ چوڭ زەربىگە ۋە روھىي زەخمىگە ئۇچۇرايمىز.

قورقۇش، بىزنى قاراڭغۇلۇققا باشلاپ بارىدۇ؛ قورقۇش بىزنى غەزەپلەندۈرىدۇ؛ غەزەپلىنىش، ئۆچمەنلىكنى پەيدا قىلىدۇ؛ ئۆچمەنلىك، ئازاپلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

ئىككىنجىدىن، بىزنىڭ خەلقارانىڭ بىزگە قىلالايدىغان ياردىمى توغۇرسىدا چۈشەنچىمىز مۇجىمەل، ياكى ئۇنىنغا نىسبەتەن ئىنىق بىر ئۇقۇم يوق. بىزدە، ياكى كەم دىگەندە بىر قىسىم ئىنسانلىرىمىزدا، بىز خەلقارادىن نىمىنى تەلەپ قىلساق، ئىشلىرىمىز شۇ بويىچە ماڭىدۇ ياكى بىز دەردىمىزنى خەلقاراغا يىتەرلىك ئاڭلاتساق، ئىشلىرىمىز ئۆزلىگىدىن ھەل بولىدۇ ياكى ئىشلىرىمىزنى ئامىركا قاتارلىق غەرىپ دۆلەتلىرى ھەل قىلىپ بىرىدۇ، ياۋروپا بىرلىكى ھەل قىلىپ بىرىدۇ دەيدىغان خاتا چۈشەنچە بار. ئەلۋەتتە بىزنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىمىزدا، بىز چوقۇم خەلقارانىڭ قوللىشىغا ئىرىشىشىمىز كىرەك. مەيلى ھازىر بولسۇن ياكى كەلگۈسىدە بولسۇن، بىز خەلقارانىڭ قوللىشىغا ئىرىشەلمەي تۇرۇپ، كۆزلىگەن مەخسىتىمىزگە يىتەلمەيمىز؛  بىراق شۇنى بىلىشىمىز كىرەككى، داۋا بىزنىڭ داۋا؛ بىز داۋانىڭ ئىچكى ئامىلى، ئاساسلىق كۈچى، خەلقارانىڭ قوللىشى تاشقى ئامىل، ياردەمچى كۈچ. ئەگەر بىز ئۆزىمىز يىتەرلىك ئويغانمىساق، داۋا ئاز ساندىكى كىشىلەرنىڭ داۋاسى بولۇپ قالسا، يىتەرلىك تىرىشچانلىق كۆرسەتمىسەك، ئۆز ئارا ئىتىپاقلىق ۋە ھەمكارلىقنى قولغا كەلتۈرمىسەك ۋە ئۇنى كۈچەيىتمىسەك، داۋايىمىزنىڭ ئالاھىدە ئالغا ئىلگىرلىشى مۈمكىن ئەمەس. داۋا، خەلقارانىڭ قوللاپ قۇۋەتلىشى، ئۆزىمىزنىڭ ئىزچىل تىرىشچانلىقىمىز ۋە يۈكسەك بەدەل تۆلىشىمىز بىلەن ئاندىن ئالغا ئىلگىرلەيدۇ.

ھىچ بىر دۆلەتنىڭ بىزنى مۇستەققىل قىلىپ بىرىش ياكى بىز نىمە تەلەپ قىلساق، بىزگە شۇنى قىلىپ بىرىش مەجبۇريىتى ۋە ياكى ۋەزىپىسى يوق. ھەر قانداق دۆلەت ۋە مىللەتنىڭ ئۆزىنىڭ دۆلەت مەنپەتى ۋە مىللى مەنپەتى بولىدۇ. ئەگەر تەلىمىز ئوڭدىن كىلىپ، بىزنىڭ تەلەپ ئىستەكلىرىمىز بىلەن بىزگە ياردەم قىلىشنى خالايدىغان دۆلەتلەرنىڭ ئۈمۈت قىلغىنى ئۆز ئارا ماس كىلىپ قالسا، ئۇلار بىزگە ياردەم قىلىشى مۈمكىن، نەتىجىدە ھەم بىز ھەم ئۇلار ئۈمۈت قىلغان نەرسىگە ئىرىشەلىشى مۈمكىن؛ بولمىسا ئىشلار ھەرگۈز بىزنىڭ ئىستىكىمىز بويىچە ئەمەس، بەلكى بىزگە ياردەم قىلىۋاتقان ياكى ياردەم قىلىشنى خالايدىغانلارنىڭ ئۈمۈت قىلغىنى بويىچە بولىشى مۈمكىن. بىزنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىمىزدا، بىز خەلقارانىڭ ياردىمىگە ۋە قوللىشىغا ئىھتىياجلىق؛ شۇڭا بىز ئەۋەل نىمىگە ئىرىشەلىسەك، شۇنى قولغا كەلتۈرمەكتىن باشقا بەك كۆپ تاللىشىمىز يوق. مەن ئۇنداق دىسەم، بەلكىم بەزىلەرنىڭ كۆڭلىگە ياقماسلىقى مۈمكىن. ئەگەر ھەر قانداق شەخىس ۋە تەشكىلات مەسىلىمىزنى ھىچكىمگە تايانماي، ئۆزىمىزنىڭ ئىستىكى بويىچە ھەل قىلالايدىغانلار بولسا، مەن ئۇلارنى قوللايمەن. بىز شۇنى بىلىشىمىز كىرەككى كۆپۈنچە خەلقنىڭ بىزگە قىلالايدىغان ئەڭ چوڭ ياردىمى، پەقەتلا ئىنسانلىق نۇقتىسىدىن چىقىش قىلىپ، بىزنىڭ ئىنساندەك ياشىشىمىز ئۈچۈن قولدىن كىلىشچە ياردەم قىلىش، يەنى بىزگە ھىسىداشلىق قىلىش، بىزنى قوللاش، ئىنساۋى كەلسە بىزگە ئاز تولا ئىختىزادى ياردەم قىلىش، ئۆز ھۆكۈمىتىنىڭ بەزى قارارلارنى چىقىرىشىغا جامائەت پىكىرى توپلاش ۋە بىسىم قىلىشتىن ئىبارەت.

ئۈچۇنجىدىن، بىز ياكى خىلى كۆپ ساندا ئىنسانلىرىمىز، ۋەتەندىكى ئۇرۇق تۇققانلىرىمىزنىڭ ۋە خەلقىمىزنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشىنىڭ، لاگىرلارغا سولىنىشىنىڭ، ئۇلارنىڭ ھەر خىل جازالارغا تارتىلىشى ۋە ئۆلتۈرلىشىنىڭ سەۋەبىنى، خەلقىمىز يۈزلىنىۋاتقان تەھدىتنىڭ بىزنىڭ مىللى كىملىكىمىز ۋە مىللەتنىڭ كەلگۈسى تەقدىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ھايات ماماتلىق بىر مەسىلە ئىكەنلىكىنى تىخى تونۇپ يەتمىدۇق.

ھەممىمىز كۆرۈۋاتقاندەك، مەيلى بىز گۇۋالىق بەرگەندە بولسۇن ياكى ئاخباراتلارغا دەردىمىزنى ئاڭلاتقاندا بولسۇن، بەزىلەر ئۆزلىرىنىڭ ھىچ ئىشقا ئارلاشمىغانلىقىنى، مەيلى ئۆزى بولسۇن ياكى ئۆيدىكىلەر بولسۇن ھىچقانداق قانۇنسىز ھەركەتلەر بىلەن شۇغۇللانمىغانلىقىنى، شۇنداق تۇرۇقلۇق خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئائىلىسىدىكىلەرنى لاگىر ۋە تۈرمىلەرگە سولىغانلىقىنى تەكىتلەشسە، يەنە بەزىلەر ئۆزلىنىڭ چەتەللەردە خىتتاي ھاكىمىيىتىگە قارشى پالىيەت ئىلىپ بارغانلىقى، ئاخباراتلارغا سۆزلىگەنلىكى، گۇۋالىق بەرگەنلىكى، خەلقىمىزنىڭ ھەق ھوقۇقىنى قوغداش يولىدا پالىيەت ئىلىپ بارغانلىقى ئۈچۈن، خىتتاي ھۆكۈمىتى ئۆزلىرىدىن ئۆچ ئىلىش ئۈچۈن ئائىلىسىدىكىلەرنى لاگىر، تۈرمىلەرگە سولىغانلىقىنى تەكىتلەشمەكتە. بەزىلەر ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ ئۆز ھاياتىنى ئاران قامداپ ماڭغان، باشقىلارغا زارار بەرگۈچىلىك ھالى يوق، ياۋاش ئىنسانلار ئىكەنلىكىنى تەكىتلىسە، يەنە بەزىلەر ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ ئالى مەكتەپ ياكى ئۇنىڭدىن يۇقۇرى مەلۇماتقا ئىگە بىلىملىك زىيالى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىمەكتە. ئەمىلىيەتكە قارايدىغان بولساق، بۇ نۆۋەت لاگىر ۋە تۈرمىلەرگە سولانغانلار يالغۇز چەتەلدە ئۇرۇق تۇققانلىرى بارلارلا ئەمەس؛ جازالانغانلار يالغۇز چەتەلدە خىتتاي ھاكىمىيىتىگە قارشى پالىيەت ئىلىپ بارغانلارنىڭ، داۋا سىپىدىكىلەرنىڭ، ئاخباراتقا سۆزلىگەنلەرنىڭ ئۆيىدىكىلەرلا ئەمەس؛ تۇتۇلغانلار يالغۇز ساۋادى يوقلار، ئوقۇمىغانلارلا ئەمەس؛ قولغا ئىلىنغانلار يالغۇز دىننى ئىتىقادى كۈچلۈك ياكى ئاتالمىش "ئىدىيەسىدە مەسىلە بار" لار ياكى "دىننى ئەسەبىلەر" لا ئەمەس؛ قولغا ئىلىنغانلار يالغۇز قانۇنغا خىلاپلىق قىلغان ياكى تەرورلۇق ھەركەتلەرگە قاتناشقانلار ئەمەس. لاگىر ۋە تۈرمىلەرگە سولغانلار ئىچىدە چەتەلدە تۇققانلىرى بارلارمۇ بار، چەتەل بىلەن ھىچ بىر ئالاقىسى يوقلار بار؛ چەتەلدىكى ئۇرۇق تۇققانلىرى داۋاغا ئارلاشقان، ئاخباراتلارغا سۆزلىگەنلەر بار، ھىچ ئىشقا ئارلاشمىغانلارمۇ بار؛ ساۋاتلىقلارمۇ بار، ساۋاتسىزلارمۇ بار؛ دىخخان، ئىشچى، كادىرلار بار؛ دىننى زاتلار، زىيالىلار، يەككە تىجارەتچىلەر بار؛ تۆۋەن قاتلامدىكىلەر بار، يۇقۇرى قاتلامدىكىلەر بار؛ ئۇيغۇرچە مەكتەپتە ئوقۇغان، خىتتايچە بىلمەيدىغانلار بار، كىچىكىدىن خىتتايچە مەكتەپتە ئوقۇغان، ئاساسەن خىتتايچە سۆزلىشىدىغانلار بار. ئۇلارنىڭ ھەممىسىدە ئورتاق ئالاھىدىلىك بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ ئۇلارنىڭ مىللى كىملىكى ۋە ئۇلارنىڭ شۇ زىمىننىڭ ئىغىسى بولىشى.

بىز شۇنى تونۇپ يىتىشىمىز كىرەككى، خەلقىمىزنىڭ لاگىر ۋە تۈرمىلەرگە سولىنىشى ھەرگۈزمۇ ئۇلار ياكى ئۇلارنىڭ تۈققانلىرىنىڭ نىمە قىلغانلىقى سەۋەبىدىن ئەمەس ھەم شۇنداقلا ھازىر خەلقىمىز يۈزلەنگەن مەسىلە يالغۇز لاگىر مەسىلىسىمۇ ئەمەس. ھازىر خەلقىمىز دۇچ كىلىۋاتقان مەسىلە ۋە خەلقىمىز يۈزلىنىۋاتقان ئەڭ چوڭ تەھدىت، مىللەتنىڭ كەلگۈسى تەقدىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ھايات مامات مەسىلىسى. ئەگەر بىز مەسىلىنىڭ ماھىتىنى تولۇق تونۇپ يەتمەي، بىزنىڭ مەسىلىمىزنى يالغۇز مەلۇم كىشىلەرنىڭ سۆز ھەركىتى تۈپەيلىدىن كىلىپ چىققان لاگىر مەسىلىسى دەپ قارىساق، ياكى بىز جىم تۇرغان بولساق، داۋا ئىلىپ بارمىغان بولساق، ۋەتەندىكى ئۇرۇق تۇققانلار لاگىرغا سولانمىغان بولاتتى دەپ قارىساق، ئەگەر لاگىر تاقالسا خەلقىمىز يۈزلەنگەن تەھدىت ئازلايدۇ دەپ قارىساق، بىز مەسىلىنىڭ نىگىزىنى تىخى تولۇق تونۇپ يەتمىگەن بولىمىز. ئەگەر بىز مەسىلىنىڭ ماھىتىنى تولۇق تونۇپ يەتمىسەك، لاگىر تاقالغاندىن كىيىن، بىزدىكى "داۋا قىزغىنلىقى"، لاگىرنىڭ تاقىلىشىغا ئەگىشىپ يەنە بىر قىتىم سوۋىيشى مۈمكىن.

مەنىڭ قارىشىمچە لاگىر ۋە ياكى خەلقىمىزنى لاگىرغا سولاپ جازالاش، ھەرگۈزمۇ  خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاخىرقى مەخسىتى ئەمەس؛ لاگىر مەسىلىسى ۋە ياكى خەلقىمىزنى لاگىرغا سولاپ جازالاش، خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كۆزلىگەن مەخسىتىگە يىتىشتىكى كۆپلىگەن ۋاستىلەرنىڭ پەقەت بىرى. خىتتاي ھۆكۈمىتى ۋەتەندە يۈرگۈزىۋاتقان ئىرقى ۋە مەدىنى قىرغىنچىلىق سىياسىتىنى، يالغۇز لاگىر ياكى تۈرمە ئىچىدىلا ئەمەس، بەلكى لاگىر ۋە تۈرمە سىرتىدىمۇ كەڭ كۆلەمدە ئەمىللەشتۈرمەكتە. لاگىر ۋە تۈرمە ئىچىدە، خەلقىمىزنى روھىي ۋە جىسمانى جەھەتتە قىناۋاتقان، ھەتتا ئۆلتۈرىۋاتقان بولسا، لاگىر ۋە تۈرمە سىرتىدا، خەلقىمىزنى ئۆزىنىڭ مىللى كىملىكىدىن، ئۆرپە ئادىتىدىن، تىل يىزىقىدىن ۋە دىننى ئىتىقاتىدىن ۋاز كىچىشكە مەجبۇرى قىلىۋاتىدۇ. خىتتاي ھۆكۈمىتى لاگىر ۋە تۈرمىدىكى قىرىنداشلارنى گۆرەگە ئىلىپ، ئۇلارنى قوللۇنۇش ئارقىلىق، خەلقىمىزگە يۈرگۈزىۋاتقان پىسخىكىلىق ئۇرۇشىنى لاگىر ۋە تۈرمە سىرتىغا، ھەتتە چەتەللەرگە كەڭەيتىۋاتىدۇ. شۇ سەۋەپتىن لاگىر تاقالغاندىن كىيىنمۇ، خىتتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنىڭ مىللى كىملىكىنى يوق قىلىش پىلانىدىن ۋاز كەچمەسلىكى مۈمكىن.

ئۇنداقتا بىز نىمە قىلىشىمىز كىرەك؟ ھەممىمىز كۆرۈپ تۇرىۋاتقاندەك، خەلقىمىز يۈزلىنىۋاتقان بۇ مەسىلىلەرنى تۈپتىن ھەل قىلالايدىغان ئەڭ ئاسان، ئەڭ تىز ۋە ئەڭ توغرا بولغان ئاددى بىر يول يوق. شۇڭا بۇ سوئالغا بىرىلىدىغان ئاددى بىر جاۋاپمۇ يوق. مىنىڭ قارىشىمچە داۋانىڭ ئالغا ئىلگىرلىشىگە كاپالەت قىلىش ئۈچۈن، بىز ئالدى بىلەن بىزنى قورقۇش ۋە ياكى ۋەھىمىگە سالغان روھىي ئىشكەنجىدىن چوقۇم قۇتۇلىشىمىز كىرەك. ئۆزىمىزگە ئۆزىمىز تەھدىت قىلىپ، قورقۇش پەيدا قىلماسلىقىمىز كىرەك.

بىز چوقۇم خەلقىمىز ھازىر سۈزلەنگەن تەھدىتنىڭ ماھىتىنى تولۇق تونۇپ يىتىشىمىز كىرەك. يەھۇدىلار ئىككىنجى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە نازى كەمپلەرگە سولانغان ۋە ئۇ كەمپلەردە ئۆلتۈرۈلگەن يەھۇدىلارنىڭ كەمپلەرگە سولۇنۇشى ۋە كەمپلەردە ئۆلتۈرلىشىنىڭ بىردىن بىر سەۋەبى ئۇلارنىڭ يەھۇدى بولۇپ تۇغۇلغانلىقى دەپ تەشۋىق قىلغان ئىكەن. بىزمۇ بۇ نۇقتىغا ئالاھىدە دىققەت قىلىشىمىز كىرەك.

ئەگەر بىز ئۆزىمىزنى ئۆزىمىز قۇتقازمىساق، باشقا ھىچكىم بىزنى قۇتۇلدۇرالمايدىغانلىقىنى تونۇپ يىتىشىمىز كىرەك. ئومۇم يۈزلۈك ئويغىنىشىمىز كىرەك. ئوخشىمىغان تەشكىلاتلار ئارا، كۆز قاراشتىكى پەرىق تۈپەيلىدىن بىر يەرگە كىلەلمىگەن تەقدىردىمۇ، ھىچ بولمىغاندا قارمۇ قارشى ھەركەت قىلماي، ئۆز ئارا زەربە بەرمەي، پاراللىل ھەركەت قىلىشقا يۈزلىنىشىمىز كىرەك. ئۆز ئارا ئىش تەخسىماتى ئىلىپ بىرىشىمىز، ئۆز ئارا ئىنكار قىلىشنى توختۇتۇپ، ئۆز ئارا ھەمكارلىق ئورنۇتىشىمىز كىرەك.

بىز ئۆزىمىزنىڭ ۋە ياكى ئۆزىمىز ۋەكىللىق قىلغان تەشكىلاتلارنىڭ ھەق يولدا مىڭىۋاتقانلىقىنى، باشقىلارنى ۋە ياكى باشقا تەشكىلاتلارنى ئىنكار قىلىش ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى ئەمىلى ھەركەتلىرىمىز ئارقىلىق ئىسپاتلىشىمىز كىرەك. مەلۇم بىر شەخىس مۇنداق دىگەن ئىكەن، "سىنىڭ توغرا بولۇشۇڭ ئۈچۈن باشقا بىرسىنىڭ چوقۇم خاتا بولۇشى زۆرۈر ئەمەس".

ئەگەر بىز ئۆزىمىز ئارىسىدىكى مەسىلىنى ھەل قىلالمىساق، شەخسى ئادىۋىتىمىز ئۈستىدىن غالىپ كىلەلمىسەك ۋە شەخسى ھىسياتىمىزنى كونتۇرۇل قىلالمىساق، خىتتاي ھاكىمىيىتىدىن ئىبارەت كۈچلۇك بىر دۈشمەن ئۈستىدىن غالىپ كىلەلىشىمىز مۈمكىن ئەمەس.

يەنە ئىككى يىلدىن كىيىن ئابدۇخالىق ئۇيغۇرنىڭ "ئويغان" دىگەن شىئىرى يائىزىلغىلى 100 يىل بولىدۇ. ئەمدى ئويغانمىساق راستىنلا جان ۋە ھەممە نەرسىمىز كىتەر.

2019 – يىلى 4 – ئاينىڭ 17 – كۈنى