Xongkong mesilisi we bizning dawa

Xongkong mesilisi we bizning dawa

كونا يىزىق نۇسقىسى
https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/10/4.html

https://www.akademiye.org/ug/?p=14886

Awazliq nusqisi
https://drive.google.com/open?id=1C7r4Z9j0r4_7z_ZjTMbJ-Dua6-ER39Lm

 Memet Emin

      Xongkong mesilisi otturigha chiqip qisqighine 4 aydin köprek waqit ichide dunyada alahide tesir qozghap,  pütün dunyaning diqqitini tartti,  shundaqla Xitay hökümiti we uning sadiq qollighuchiliridin bashqa pütün dunyadiki erkinlikke intilidighan xelqning ortaq qollishigha érishken bolsimu,  biraq yéqindin béri yüz bériwatqan özgirishler,  erkinlikke intilgüchilerni,  bolupmu Xongkongluqlarni özlirining aqiwitige nisbeten endishige salmay qalmaydu.  Undaqta Xongkong mesilisining dunyada bundaq téz diqqet qozghishining sewebliri néme? Xongkong mesilisining bizning dawayimizgha nisbeten qandaq tesiri bar? Biz Xongkong mesilisidin némilerni yekünlishimiz kérek? Men bu heqte özümning közitishlirige asasen köz qarashlirimizni otturigha qoyup ötmekchimen. 

      Xongkongning igilik hoquqi,  1997 - yili 7 - ayning 1 - küni, Xongkongning démokratik tüzülmisini 50 yil özgertmeslik sherti bilen Xitaygha qayturup bérilgen bolup,  kélishim boyiche Xongkongluqlar 50 yilghiche alahide aptonomiye hoquqidin behrimen bolushi kérek idi.  Epsus,  Xitay hökümiti Xongkongning igilik hoquqini qolgha alghandin kéyin,  her xil yollar arqiliq Xongkongning her sahesige singip kirip, Xongkongluqlarning idiolgiyesi we qimmet qarishigha tesir körsitike bashlidi.  Netijide En’giliye hökümitining bashqurushida erkinlikke könüp qalghan Xongkongluqlar,  Xitay hökümitining hemmini kontrol qilmaqchi bolghan qara niyitini bara-bara bayqap,  bu ishqa nisbeten öz naraziliqlirini bildürüshke bashlidi.  Ular 2014 - yili "Künlük inqilabi" ni qozghighan bolsimu,  biraq u inqilab uzun ötmey Xitay hökümiti teripidin basturulghan.  Bu qétim Xongkongda tüzülmekchi bolghan "Xongkongdiki jinayetchilerni Xitay hökümitige ötküzüp bérish qanuni" sewebidin Xongkongluqlar yene bir qétim keng kölemde qozghilip chiqqan. 

      Xongkong mesilisining xelqarada bundaq téz tesir qozghishi we xelqaraning bolupmu Amérikining qollishigha érishishi köp xil amillar bilen munasiwetlik bolup,  uning seweblirini töwendikidek bir qanche nuqtigha yekünleshke bolidu.  Aldi bilen,  xelqaraning bolupmu Amérika qatarliq gherb döletlirining Xitay hökümitining kéngeymichilik pilanini we gherbning démokratik tüzümige bolghan tehditidini tonup yétishi. Ikkinchidin,  Xongkongluqlarning öz heq-hoquqlirini qoghdash üchün dadilliq bilen otturigha chiqishi,  özliri duch kelgen adaletsizliklerni peqet muhajirettiki Xongkongluqlar arqiliq emes,  belki Xongkong ichidiki xelqning biwaste qarshiliq körsitishi we Xongkongning alahide orni sewebidin Xongkongda yüz bériwatqan weqelerning xelqara axbaratida öz waqtida eynen xewer qilinip turushi.  Üchinchidin,  gherbning bolupmu Amérikining 30 yil ilgiriki Xitayda yüz bergen tiyenenmén weqesining Xongkongda qaytilinip qélishi we Xitay hökümitining sherqiy türkistanda yüzgüzüwatqan bir qisim siyasetlirining Xongkongda kéngiyishidin endishe qilishi. Tötinchidin, Xongkongluqlarning gherb bilen oxshash qimmet qarashta bolushi we gherbning démokratik qurulmisigha tehdit bolmaydighanliqi.  Beshinchidin,  Xongkongluqlar otturigha qoyghan besh telepning Xitay hökümiti bilen engiliye arisida tüzülgen kélishimge uyghun ikenliki we uning Xitayning zémin pütünlükini we igilik hoquqigha héchqandaq tesir körsetmeydighanliqi,  shu sewebtin bashqa döletlerning Xongkongni qollishi özlirining Xitay hökümiti bilen tüzgen déplomatik kélishimlirige zit kelmeydighanliqi. 

      Xongkongluqlarning besh telipi: 

      1. Xongkongda maqullimaqchi bolghan "Xongkongdiki jinayetchilerni Xitaygha ötküzüp bérish qanuni" ni emeldin qaldurush. 

      2. 6 - Ayning 12 - künidiki namayishigha bérilgen "Topilang" qalpiqini emeldin qaldurush. 

      3. Namayishqa qatnashqan oqughuchilarni jinayetchi süpitide eyiblimeslik. 

      4. Musteqil tekshürüsh komitéti qurup chiqip,  saqchilarning zorawanliqigha nisbeten tekshürüsh élip bérish. 

      5. Xongkongda heqiqiy menidiki musteqil saylamni emeliyleshtürüsh. 

      Hemmimiz körüwatqandek,  gerche Xongkongluqlar otturigha qoyghan bu besh telep shunche addiy,  Xitay hökümitige alahide tehdit élip kelmisimu,  pütün dunyaning bolupmu gherb döletlirining,  jümlidin Amérika parlaméntining alahide qollishigha érishken bolsimu,  nahayiti epsus, hazirghiche Xongkong mesilisi hel bolmaywatidu. Eksiche namayishqa qatnashquchilar Xongkongda Xitay saqchiliri teripidin basturuwatidu.  Qolida tömürning sunuqi bolmighan oqughuchilar Xitay saqchilirining zorawanliqigha uchrawatidu. Eger xelqara we Amérika hökümiti Xongkong mesiliside Xitaygha emeliy bir bésim qilmisa,  tramp Xitay bilen bolghan soda kélishimi üchün "Xongkong mesilisi özlükidin hel bolidu" dep uni Xitay hökümitige tashlap berse,  shundaqla Shi Jinping uningdin ilham élip,  pütün dunyaning közide "Kim Xitay hökümitining zéminini parchilashqa urinidiken,  hemmisining bedini yanjilip,  sökekliri parche-parche bolup kétidu" dep tehdit salalisa,  Xongkong mesilisining qisqa waqit ichide ongushluq hel bolushi unche asan bolmisa kérek. 

      Xongkong mesilisining otturigha chiqishi Xitay hökümitining epti-beshirisini téximu ashkarlap,  bizning dawayimizning heqliq bir dawa bolup dunyagha tonulushi üchün nurghun yaxshi pursetlerni yaritip berdi.  Xongkong mesilisi meyli qandaq netije bilen axirlashsun,  uning otturigha chiqishi bizning dawagha ijabiy tesir körsetkendin bashqa,  eng muhimi bizge köpligen derslerni berdi.  Méning qarishimche,  eger Xongkong mesilisi ghelbe bilen axirlashsa,  bizge tinichliq bilen qarshiliq herikiti élip bérish we küresh qilish arqiliq öz heq-hoquqini qoghdashning neqeder muhimliqini yene bir qétim ispatlap, xelqimizning tinch yol bilen élip bériwatqan qarshiliq herikitige ümid we küch élip kélishi mumkin.  Eger Xongkong mesilisi meghlup bolsa,  bir tereptin bizning peqet musulman bolghanliqimiz üchün emes,  belki Xitay hökümiti bilen perqliq qarashtiki herqandaq xelqning Xitay hökümiti teripidin ret qilinip basturuldighanliqini xelqaragha namayen qilip, xelqaraning bizni qollishigha türtke bolushi mumkin.  Lékin yene bir tereptin Xongkong mesilisini hel qilishta,  xelqaraning bolupmu gherbning Xitay hökümitige yéterlik bésim chüshürelmigenlikini ashkarlap,  xelqaraning yüz bériwatqan adaletsizliklerni hel qilishtiki tesir küchining bek ajiz ikenlikini körsitip,  tinchliq bilen küresh qilish yolini tallighanlargha belgilik ümidsizlik élip kélishi mumkin. 

      Hemmimizge melum,  wetende bizning xelqimiz duch kéliwatqan tehdit we adaletsizliklerni Xongkongluqlar duch kéliwatqan tehdit we adaletsizlikler bilen sélishturush mumkin emes.  Xongkongluqlar duch kelgini peqet yashash süpitini yuqiri kötürüsh mesilisi bolup,  ularning kündilik turmushigha héchqandaq tehdit élip kelmeydu.  Ular öz hoquqini we iptixarini qoghdash üchün qarshiliq bildürdi,  xeterge tewekkül qildi,  mushu ishlar üchün bedel töleshke razi boldi.  Emma bizning nechche milyon xelqimiz türmiler we lagirlarda,  pütün millitimiz yoqilish tehditige duch keldi.  Nahayiti epsus,  yéterlik qarshiliq körsitish yoq.  Peqet weten ichidikiler emes,  hetta weten sirtida erkin yashawatqan xelqimizningmu heqiqiy oyghanghini nahayiti cheklik.  7 Milyon Xongkongluqning yérimi peqet téximu erkin yashash üchün qozghilip kochilargha chiqti,  bedel tölidi we tölewatidu.  Emma wetende 15 milyondin 35 milyonghiche,  muhajirette bir milyondin artuq nopusimiz bar dégen bizning 10% timizmu téxi resmiy heriketke ötelmiduq,  orunsiz bedel töliduq,  biraq erkinlik üchün bedel töleshke pétinalmiduq.  Men yuqirida dep ötkendek,  Xongkong mesilisining xelqarada téz qollashqa érishishining sewebliridin biri ularning öz hoquqini qoghdashta dadil bolushi,  özliri duch kelgen adaletsizlikni peqet muhajirettiki Xongkongluqlar arqiliqla emes,  belki ichki xelq arqiliq biwaste anglitishi bolup,  nahayiti epsus bizning weten ichidiki xelqimizning bundaq bir pursitining bolmasliqi,  hetta weten ichidiki xelqimizning eksiche Xitay hökümitige maslishi,  özi xalap yaki xalimighan halda Xitay hökümitining siyasiyitini maxtishi, weten sirtidiki xelqimizning bolsa omumiyüzlük oyghanmasliqi, bizning dawayimizning xelqarada keng tarqilishigha selbiy tesir körsetmekte. 

      Yéqinda birsi terjime qilip torda élan qilghan namayishqa qatnashqan bir Xongkongluq oqughuchi bala bilen muxbir arisidiki dialog alahide diqqitimni tartti. 

      Muxbir:  Namayishqa chiqqiningni öyingizdikiler bilemdu?

      Oqughuchi:  Bilidu,  ular méni qollaydu. 

      Muxbir:  Namayishqa chiqqanda qorqtingizmu?

      Oqughuchi:  Yaq,  qorqmidim.  Namayishqa chiqishtin burunla idiywi teyyarliq qilip qoyghantim,  belkim tuyuqsiz ölüp kétishim yaki yoqap kétishim mumkin.  Lékin men chiqmisam kéyinkiler qandaq qilidu? Shunga men wesiyetnaminimu yézip teyyarlap qoyghan. 

      Muxbir:  Wesiyitingizde némilerni yazghantingiz?

      Oqughuchi:  Eger men ölüp kétip qalsam ichki ezalirimni éhtiyajliq kishilerge teqdim qilinglar dep yazghanidim. 

      Muxbir:  Ata-aningiz wesiyet qaldurghiningizni bilemdu?

      Oqughuchi:  Yaq,  ular bilmeydu.  Ularni ensirep qalmisun dédim.  Emma ular namayishqa chiqishimni qollaydu.  Ata-anam yighlap turup:  "Balam bizni kechürgin,  hemmini qilghan biz,  eyni chaghda biz silerdek des turup,  siler üchün erkin dunya yaritip bérelmiduq,  bizning ötküzgen sewenliklirimizning bedilini siler tölewatisiler,  bizni kechürgin balam" dep méni quchaqlap yighlap ketti. 

      Men yuqiriqi dialogni oqup chiqqandin kéyin,  men parangliship baqqan yashlarning wetendin ayrilish aldida, ularning ata-anilirining ulargha tapilighan nesihetliri ésimge keldi.  Balilirini chetelge oqushqa yolgha salghan Uyghurlarning mutleq köp qismi gerche her jehette Uyghurlarning aldigha wekillik qilidighan kishiler bolsimu,  biraq ular balilirigha: "Bizge erkin yashash nisip bolmidi, siler bolsanglimu chetelge chiqip heqiqiy bir insandek erkin yashanglar" dep nesihet qilishning ornigha "Siyasetke arlashmighin, siyasetke arlishidighan kishilerning yénigha yéqin kelmigin" dep nesihet qilip yolgha salghan iken.  Hetta méning bir sawaqdishim Amérikida oquwatqan balisini yoqlap kelginide,  manga "Balamgha qalaymiqan mezmundiki uchurlarni ewetmigin" dep alahide tapilighan idi.  Bu yerdiki halqiliq mesile Xongkongluqlar bilen Uyghurlar gerche oxshashla bashqilarning  mustemlikisi astida yashighan millet bolsimu,  Xongkongluqlar  En'giliyening démokratik tüzümi astida siritqa échiwitilgen ochuq bir jemiyette yashighan; gerche Xongkongluqlar öz bashliqini saylash saylinish hoquqidin behriman bolalmighan bolsimu,  biraq nurghun jehette cheklimige uchurmighan, erkinliktin behriman bolghan we erkinlikning néme ikenlikini bilip yashighan; emma biz Uyghurlar Xitay hökümitining dikatorluq tüzümi astida siritqa yipiq halda yashiduq; biz nurghun jehetlerde cheklimige uchirap, erkinlikning néme ikenlikini bilmey yashap, bilip-bilmey özimizge qulluq rohni singdürüwalghan ikenmiz.  Elwette men bu yerde héchkimni eyiblimekchi emesmen.  Men peqetla Xongkongluqlar bilen biz Uyghurlar arisidiki perqlerni sélishturush arqiliq,  bizning néme üchün hazirqidek ehwaldimu omumi yüzlük oyghinalmasliqimizning seweblirini otturgha qoyup ötmekchi. 

      2019 – Yili  10 – ayning 15 – küni "Xongkong kishilik hoquq we démokiratiye qanun lahiyesi", 435 millet wekili bar Amérika awam palatasining maqullishidin ötti.  Yéqin kelgüside kéngesh palatasining maqullishidin ötüp,  prézidéntning imzalishigha sunushi mumkin.  Biz milliyonlarche xelqimizning éghir bedel tölishi we nechche yilliq tirishchanliq netijiside "Uyghur kishilik hoquq qanun lahiyesi", 100 millet wekili bolghan Amérika kéngesh palatasining maqullishidin ötti.  Pat yéqinda awam palatasining muzakire qilishigha sunulidu.  Xongkongluqlar bizdek undaq chong bedel tölimey,  qisqighine 4 aydin artuq waqit ichide shundaq qollashqa érishti.  Uning muhim seweblirining biri men yuqirida dep ötkendek, Xongkongluqlarning  gherb bilen oxshash qimmet qarashta bolushi we gherbning démokratik qurulmisigha tehdit bolmaydighanliqi bolushi mumkin.  Xongkongluqlarning köp qismi buddah dini we daw dinigha,  bir qismi xiristiyan dinigha étiqad qilsa,  yene bir qismi éniq bir dingha étiqad qilmaydighan dinsizlar bolsimu,  biraq ular milletning menpeitige kelgende, özlirini idare qilmaqchi bolghan we özliri bilen oxshash irqtin bolghan Xitay kominist hakimiyitige qarshi chiqip,  yüksek derijide birleshti؛ ortaq bir qimmet qarash etrapigha toplashti. Ular özining insani heq-hoquqini qoghdashni hemmidin ela  kördi.  Shu sewebtin Xongkongluqlar,  xelqaradiki irqi we dini jehette ular bilen köp munasiwiti bolmighan nurghun milletlerning hésidashliq qilishigha we qollishigha érishti. Epsus,  Uyghurlarning mutleq köp qismi islam dinigha étiqad qilidighan,  xelqimiz tarixta misli körülmigen derijide tehdit astida qalghan bolsimu,  biraq biz yenila bek köp zéhnimizni zörür bolmighan ishlargha serp qilip kéliwatimiz.  Meyli weten ichidiki xelqimiz bolsun we yaki weten sirtida yashawatqan qérindashlar bolsun,  biz keng kölemde oyghinip we milletning menpeitini birinchi orungha qoyup keng kölemde birliship bolalmiduq.  Béshimizgha éghir kün kéliwatqan bügünkidek weziyette,  bizning irqi we dinni qérindashlirimizning bizge tutqan pozitsiyesi hemmeylenge ayan؛ shundaq turuqluq,  xéli köp sandiki bir qismimiz yenila ümmetchilikni milletning üstige qoyup,  dunyani musulman we kapir dep peqet ikkige bölüp muamile qiliwatimiz.  Shuni untup qalmasliqimiz kérekki,  dunya nopusining 20% i musulman bolup,  bizning nopusimiz pütün musulman nopusining aran 1 – 2% igelleydu.  Uyghurlarning yoq bolushi bilen musulman yoq bolmaydu.  Diniy itiqadimiz cheklense yaki u tosqunluqqa uchursa,  uni eslige keltürgili bolidu,  biraq millet yoqalsa,  hemme nersimiz yoqaydu we uni qayta eslige keltürgili bolmaydu. 

      Biz shuni tonup yétishimiz kérekki,  yer shari bizni merkez qilip aylanmaydu.  Bizde "Ayaqning qandaqliqini put bilidu" deydighan söz bar.  Her ademning özige chushluq derdi bar.  Eger biz özimiz toluq qozghalmisaq,  toluq herketke kélip özimizni özimiz qutquzush üchün tirishchanliq körsetmisek, derdimizni bashqilargha yéterlik anglatmisaq,  bashqilar bizning derdimizni toluq hés qilalishi we bizni bu pajiedin qutuldurup qoyushi mumkin emes.  Hélimu Amérika qatarliq gherb döletliri we xelqliri,  bolupmu Amérika parlaménti biz üchün izchil halda eng küchlük awaz chiqirip kéliwatidu. Amérikida, Yawropada, En'giliyede,  Kanadada we Awistiraliyede bizning mesilimiz muzakire qilindi,  bolupmu Amérika parliméntida hazirgha qeder biz üchün köp qétim guwahliq bérish yighini ötküzülüp, bizning derdimizni Amérika xelqige,  jümlidin pütün dunyagha anglitishimiz üchün purset yaritip berdi.  Amérika hökümiti bashchiliqida,  tunji qétim Uyghur mesilisi birleshken döletler teshkilatining niyoruktiki bash shitabigha élip kirildi.  Jaza lagiri bilen munasiwetlik Xitay emeldarlirigha wiza cheklimisi qoydi, 28 orungha jaza béridighanliqini élan qildi.  Elwette bularning hemmisi Xitay hökümitining wetinimizde yürgüzüwatqan siyasitide tüptin özgirish peyda qilishqa we lagirni taqashqa téxi yéterlik emes,  biraq Amérika hökümiti we uning itipaqdash döletliri biz üchün awaz chiqarmighan we Xitay hökümitige hazirqidek pozitsiyede bolmighan bolsa,  Xitay hökümitining bizge yene némilerni qilidighanliqini tesewur qilish qiyin.  Shuni tekitlep ötishimiz kirekki,  Xitay hökümitining lagirlarni taqishi bilen bizning mesilimiz hel bolmaydu؛ Xitay hökümitining wetinimizde yürgüzüwatqan siyasitini toxtitishi bilen bizning mesilimiz hel bolmaydu؛ biraq eger biz hetta lagirnimu taqitalmisaq, Xitay hökümitining wetende yürgüzüwatqan siyasitini toxtitip,  xelqimizning mewjutliqini saqlap qalalmisaq, uningdin chong ishni qilalishimiz téximu qiyin.  Shunga biz bir birimizni eyibleshni toxtitip,  milli menpeetni aldinqi orungha qoyup,  keng kölemde birlik sep qurup chiqishimiz we dawani her tereptin janlandurishimiz kérek. 

2019- yili 10 - ayning 19 - kuni

بىزدىكى ئىنكار قىلىش پىسخىكىسى

بىزدىكى ئىنكار قىلىش پىسخىكىسى

Yingi yiziq nusqisi

https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/09/bizdiki-inkar-qilish-pisxikisi.html

ئاۋازلىق نۇسقىسى
https://drive.google.com/open?id=16Cmmm0y8P1_7NBuOhEDpgtA84xtgadeg

مەمەت ئىمىن

ھەممەيلەنگە مەلۇم بولغاندەك، ۋەتەندىكى لاگىر مەسىلىسىنىڭ ئوتۇرغا چىقىشى ۋە ۋەتەن بىلەن بولغان ئالاقىنىڭ توسالغۇغا ئۇچۇرشى نەتىجىسىدە، بىزنىڭ ئىجتىمايى تاراتقۇلىرىمىزدا مىسلى كۆرۈلمىگەن يىڭىلىقلار دۇنياغا كەلدى. خەلقىمىز ئىچىدە يۈزلىك (فەيىس بووك)، تۋىتتەر قاتارلىق ئىجتىمايى تاراتقۇلارنى ئىشلىتىدىغانلار ھەسسىلەپ كۆپەيدى. كۆپلىگەن ۋھاتساپپ گۇرپىلىرى قۇرۇلدى. خەلقىمىز بۇ ئىجتىمايى تاراتقۇلار ئارقىلىق ۋەتەندىكى ۋەزىيەتلەرنى ۋە خەلقىمىزنىڭ ئەھۋالىنى دۇنياغا ئاڭلىتىش بىلەن بىرگە، ئۆز كۆڭلىدە ئويلىغانلىرىنى ئەركىن ئىزھار قىلىشىدىغان بولدى. خەلقىمىزگە، ئۆز ئارا تونىشىدىغان، ئۆز ئارا چۈشىنىشىدىغان، ئۆز ئارا پىكىر ئالماشتۇرىدىغان، ھەتتا بىر بىرىنى ئىنكار قىلىدىغان، ھاقارەتلەيدىغان پۇرسەتلەر ھازىرلاندى. ماڭا نىسبەتەن خەلقىمىزنىڭ تەپەككۇر قىلىش ئۇسۇلى ۋە پىسخىكا روھىي ھالىتىنى ئەتىراپلىق كۈزىتىدىغان بىر پۇرسەت ۋە سورۇن ھازىرلاندى. مەن بۈگۈن ئۇزۇندىن بىرى كۈزۈتۈپ كىلىۋاتقان خەلقىمىز ئىچىدىكى ئىنكار قىلىش پىسخىكىسى توغۇرسىدا ئازراق توختالماقچىمەن.

https://multiplesclerosis.net/living-with-ms/three-faces-of-denial/

ئىنكار قىلىش (Denial) دىگىنىمىز ئىقرار قىلىش، قوبۇل قىلىش بىلەن قارشى مەنادىكى سۆز بولۇپ، ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئۆز مەسۇليىتىدىن قىچىشنىڭ ئەڭ ئاسان ئۇسۇلى. ئىنكار قىلىش گەرچە ھەرقانداق ئىنساننىڭ تەبىئىتىدە ئازدۇر كۆپتۇر مەۋجۇت بولغان خائىش بولسىمۇ، بىراق ئۇ نورمالدىن ئاشسا بىر خىل روھىي كىسەللىك ھىساپلىنىدۇ. مەن كۈزەتكەن ئەھۋالغا ئاساسلانغاندا، بىزدىكى بۇ ئىنكار قىلىش خائىشى باشقىلاردىن ئىغىر، ھەم دائىرسى كەڭ بولۇپ، خەلقىمىزنىڭ كۈندۈلۈك ھاياتىغا تەسىر كۆرسەتكىدەك بىر خىل روھىي كىسەللىك باسقۇچىغا يەتكەندەك. بەلكىم مەن خاتالاشقاندىمەن. بەلكىم مەن ئۇنى كۆپتۈرىۋەتكەندىمەن. مەيلى قانداق بولۇشتىن قەتتى نەزەر، مەن ئۆزۈم كۈزەتكەن خەلقىمىز ئىچىدىكى ئىنكار قىلىشقا مۇناسىۋەتلىك بەزى مەسىلىلەرنى ۋە ئۆزىمنىڭ ئۇ مەسىلەلەرگە بولغان كۆز قاراشلىرىمنى يىزىپ، ۋەتەنداشلار بىلەن ئورتاقلىشىش قارارىغا كەلدىم. بۇ پەقەت ئۆزۈمنىڭ كۈزىتىشىگە ئاساسەن يىزىپ چىققان شەخسى كۆز قاراش بولۇپ، توغرا بولغان تەرەپلەر بولسا توغرا بويىچە، توغرا بولمىغان تەرەپلەر بولسا، ئۇنى توغۇرلاپ چۈشىنىشىڭلارنى ئۈمۈت قىلىمەن.

بىزدە مەۋجۇت بولىۋاتقان ئىنكار قىلىشلار:

1. پىكىر ۋە كۆز قاراشتا ئوخشاش بولمىغانلارنى ئىنكار قىلىش.

2. پەننى زىيالىلار بىلەن دىننى ئۆلىمالار ئارىسىدىكى ئۆز ئارا ئىنكار قىلىش

3. ئىسلام دىنى ئاساسى ئورۇندا تۇرغان دۆلەتلەردە ياشۋاتقانلار بىلەن غەرىپ دۆلەتلىرىدە ياشاۋاتقان ۋەتەنداشلار ئارىسىدىكى ئۆز ئارا ئىنكار قىلىش.

4. ئىسلام دۆلەتلىرىدە تەربىيە ئالغان قىرىنداشلارنىڭ غەرىپ قىممەت قارىشىنى ۋە غەرىپنىڭ ئىنسان ھەق ھوقۇق تەشەببۇسىنى ئىنكار قىلىش.

5. غەرىپ دۆلەتلىرىدە تەربىيە ئالغان قىرىنداشلارنىڭ مۇسۇلمانلاردىكى ئەنەنىۋى ئادەت ۋە كۆز قاراشلارنى ئىنكار قىلىش

6. ئەڭ موھىمى كۆڭلىمىزگە ۋە سوبىكتىپ ئاريۇمىزغا ياقمىغانلارنىڭ ھەممىسىنى ئىنكار قىلىش.

بىلىشىمىز كىرەككى، ھەرقانداق شەيىنىڭ مىكرو ۋە ماكرو قۇرۇلمىسى بولىدۇ.  شەيىلەرنىڭ مىكرو قۇرۇلمىسىنى كۈزۈتۈش ئۈچۈن،  ئۇنى يىقىندىن كۈزۈتىشكە توغرا كىلىدۇ.  شەيىلەرنىڭ ماكرو قۇرۇلمىنىسى توغرا ۋە ئەتىراپلىق كۈزۈتۈش ئۈچۈن،  ئۇنىڭغا سىرىتتىن قاراشقا توغرا كىلىدۇ.  چەمبىرەكنىڭ ئىچىدە تۇرغان ئادەم،  چەمبىرەك ئىچىدىكى بەزى ئىنچىكە نۇقتىلارنى ياخشى ۋە توغرا كۈزىتەلىگەن بىلەن،  ئەڭ كۆپ بولغاندا چەمبىرەكنىڭ پەقەت 145 گىرادۇس دائىرسىنى كۆرەلەيدۇ.  چەمبىرەكنىڭ 360 گىرادۇس دائىرسىنى تولۇق كۆرۈش ئۈچۈن،  چەمبىرەكنىڭ سىرتىغا چىقىپ قاراشقا توغرا كىلىدۇ.  شۇڭا چەمبىرەكنىڭ ئىچىدىكىلەر،  چەمبىرەك تىشىدىكىلەرنى،  چەمبىرك تىشىدىكىلەر چەمبىرەك ئىچىدىكىلەرنى ئىنكار قىلىشنىڭ ھاجىتى يوق.  چۈنكى ئۇلار بىر بىرىنى تولۇقلاش رولىنى ئۆتەيدۇ.  شەيىلەرگە توغرا ۋە ئەتىراپلىق باھا بىرىپ، توغرا يەكۈن چىقىرىش ئۈچۈن،  ئىككى تەرەپنى بىرلەشتۈرۈش،  يەنى چەمبىرەكنى ھەم ئىچىدىن، ھەم سىرتىدىن كۈزۈتىش كىرەك. باشقىلار پىكىر قىلغاندا،  ۋاختىمىز بولسا،  ئاڭلاپ تەپەككۇر قىلىپ،  ئاندىن پىكىر قىلايلى.  ئەگەر ئاڭلىغىدەك ۋاختىمىز بولمىسا،  نىمە دەۋاتقانلىقنى چۈشەنمەي تۇرۇپ،  ھىسياتىمىزغا تايىنىپ يەكۈن چىقىرىپ،  باشكىلارنى ئىنكار قىلمايلى.

2015 – يىلى گەرمانىيەدە ياشايدىغان رۇنە يەنى ئۇيغۇرچە ئىسمى يۈسۈپجان دىگەن دوستىمىز مەن خىزمەت قىلىۋاتقان مەكتەپتە "ئۇيغۇرلارنىڭ توي ئادىتى" توغۇرسىدا 2 سائەتلىك ئىلمى دوكىلار بەرگەن ئىدى. مەن ئۇنىڭ دوكىلاتىنى ئاڭلاپ، بىر چەتەللىكنىڭ بىزنىڭ توي ئادەتلىرىمىزدىكى نۇرغۇنلىغان ئىنچىكە نۇقتىلارنىڭ كىلىپ چىقىش سەۋەپلىرى ۋە ئۇلارنىڭ نىمە مەناسى بارلىقىنى بىر بىرلەپ ئوتۇرغا قويغانلىقىدىن ھەيران بولغان ئىدىم. كىيىن مەن نۇرغۇن ئىزدىنىشلەر ئارقىلىق،  ئۇنىڭ "ئىنسانلار ئادەتلەنگەن مۇھىتتىكى ئادەتلەنگەن شەيىلەرنىڭ ئىنسانلاردا ئالاھىدە دىققەت قوزغىمايدىغانلىقى" بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى بايقىدىم. دىمەكچى بولغۇنۇم بەزى ئادەتلەر، بەزى ھادىسلەر، بەزى شەيئېلەر، مەيلى ئۇ توغرا بولسۇن ياكى خاتا بولسۇن، ياخشى بولسۇن ياكى يامان بولسۇن، ئۇ بىزنىڭ نورمال ھاياتىمىزنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ كەتكىنى ئۈچۈن، ئۇ بىزگە ئالاھىدە تۇيۇلمايدۇ، ئۇ بىزنىڭ دىقىتىمىزنى قوزغىمايدۇ، بىزمۇ ئۇنىڭ مەۋقۇتلىقىنى پەرىق ئەتمەيمىز. مەسىلەن بىز كۈندە ياشىغان مۇھىتتا، بىز تۇغۇلغاندىن بىرى مەۋجۇت بولغان مەلۇم شەيئى، بىزنىڭ ئالاھىدە دىقىتىمىزنى قوزغىمىغان بولىشى مۈمكىن. شۇ سەۋەپتىن ئۇ شەيى كۈندە كۆزىمىزگە چىلىقىپ تۇرسىمۇ، بىز ئۇنى كۆرمەيمىز. ئەمما كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئۇ شەيى ئۇشتۇمتۇت كۆزىمىزدىن غايىپ بولسا، ئۇ بىزنىڭ دىقىتىمىزنى دەرھال تارتىدۇ. شۇڭا ئىنسان مەلۇم شەيىنى ئەتىراپلىق كۈزەتمەكچى بولسا، بىرى ئۇنىڭدىن ئايرىلىپ، سىرىتتىن باقماق لازىم، يەنە بىر باشقىلارنىڭ كۆزى بىلەن باقماق لازىم.

نورمالدا بىرەر ئىنسان مەلۇم كۆز قاراش ياكى ئۆزگىچە ئىدىيەنى ئوتۇرغا قويغاندا، مۇتلەق كۆپ قىسىم كىشىلەر ئۇنىڭغا پەقەت ئۇ كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنىڭ ئۆزى بىلەن ئوخشاش ياكى ئوخشىماسلىقىغا، ياكى ئۇ كۆز قاراش ياكى ئىدىيەنى ياخشى كۆرىدىغان ياكى ياخشى كۆرمەيدىغانلىقىغا قاراپ باھا بىرىدۇ. ئوتۇرغا قويۇلغان كۆز قاراش ۋە ئىدىيەلەر، ئۆزى بىلەن ئوخشاش بولسا، ئۇنى ياخشى كۆرسە، ئۇنى قوللايدۇ، ئۇنىڭغا ئاپىرىن دىيىشىپ، ئۇنى مەدھىكەيدۇ. ئەگەر ئوتۇرغا قويۇلغان كۆز قاراش ۋە ئىدىيەلەر ئۆز بىلەن پۈتۈنلەي پەرىقلىق بولسا، ۋە ياكى ئۇنى پەقەت ياخشى كۆرمىسە، ئۇ كۆز قاراش ۋە ئىدىيەنىڭ قانداق بولىشىدىن قەتتى نەزەر، ئۇنى ئىنكار قىلىدۇ. ئەمىلىيەتتە بولسا، ئۇ كۆز قاراش ۋە ئىدىيەلەر ئۇ ئىنسانلار بىلەن ئوخشاش بولغاچقا،  ئۇنىڭدا ھىچقانداق پەرىق ۋە يىڭىلىق بولمىغاچقا، ئۇ ئىنسانلار ئۇ كۆز قاراش ۋە ئىدىيەلەردىن ئۆزى بىلمىگەن يىڭى نەرسىلەرنى ئۈگۈنەلمەيدۇ. ئەكسىنچە، ئىنسانلار دەل شۇ ئۆزىدىن پەرىقلىق بولغان كۆز قاراش ۋە ئىدىيەلەردىن ئۆزلىرى بىلمىگەن يىڭى نەرسىلەرنى ئۈگىنەلەيدۇ. مەن يىقىندا يازغان "مۇنازىرە ئەخلاقى ۋە بىزدىكى رېئاللىق" دىگەن ماقالىدا بۇ جەھەتتە تەپسىلە توختالغان ئىدىم.

يىقىندا ئۆزىگە كاسىنى دەپ تەخەللۇس قويغان بىر قىرىندىشىمىز ئىلان قىلغان "تىمتاس ئەمەس ئىستانبۇل" دىگەن بىر ماقالا، ھەر خىل ئىجتىمايى تاراتقۇلاردا كەڭ تارقىتىلغان بولۇپ، ئۇنىڭغا ھەر خىل ئىنكاسلار چۈشكەن. بەزىلەر ئۇنى ئۆزگۈچە يىزىلغان ماقالە دىيىشكەن بولسا، يەنە بەزىلەر ئۇنى ئىسلام دىنىغا قىلىنغان توھمەت دەپ ئىنكار قىلىشقان. بەزىلەر ئۇنى خەلقىمىز ئىچىدە مەۋجۇت بولغان يامان ئىللەتلەرنى ياخشى يورۇتۇپ بەرگەن دىسە، يەنە بەزىلەر ئارىمىزدىكى ئايرىم مەسىلىلەرنى بۈيۈتۈپ، خەلقنىڭ دىقىتىنى خاتا يۆلۈنۈشكە بۇراشقا ئۇرۇنغان دەپ ئىنكار قىلىشقان. بەزىلەرنى ئۇنى ھەتتا يامان نىيەت بىلەن يازغان، خەلق ئىچىدە ئىچكى زىدىيەت پەيدا قىلىش ئۈچۈن يازغان دەپ، ئۇنى ئىنكار قىلىشىۋاتىدۇ. يەنە بەزىلەر بولسا، ئۇ ماقالىدا ئوتۇرغا قويغان مەسىلە ئومۇملۇققا ئىگە بولمىغان موھىم مەسىلە ئەمەس، ئالدىمىزدىكى جىددى مەسىلە لاگىرنى تاقاش، ئالدىمىزدىكى موھىم مەسىلە خەلقىمىزنى ھۆرلىككە چىقىرىش؛ ئەگەر بىزدىكى موھىم مەسىلە ھەل بولسا، يەنى خەلقىمىز گىرىپتار بولغان دۈشمەننىڭ مۇستەملىكىسىدىن ئىبارەت يۈرەك كىسىلى ساقايسا، قالغان ئىشلار ئۆزلىگىدىن ھەل بولۇپ كىتىدۇ دەۋاتىدۇ. توغرا، لاگىرنى تاقاش ھازىرقى جىددى مەسىلە؛ ئالدى بىلەن لاگىرنى تاقاپ، خەلقىمىزنى ئازراق بولسا ئەركىن نەپەس ئالدۈرشىمىز كىرەك؛ بىراق شۇنى ئۇنۇتماسلىقىمىز كىرەككى، خەلقىمىز يۈزلىنىۋاتقان تەھدىت يالغۇز لاگىر ئىچىدە ئەمەس؛ لاگىر خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەخسىتىگە يىتىشتىكى بىر ۋاستە؛ لاگىر ھەرگۈزمۇ خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاخىرقى مەخسىتى ئەمەس؛  شۇڭا لاگىرنىڭ تاقىلىشى بىلەن خەلقىمىز يۈزلەنگەن تۈپ مەسىلە ھەل بولماي. توغرا، بىز مۇستەملىكىلىكتىن قۇتۇلساق، نۇرغۇن ئىشلىرىمىزدە ئۆزگۈرۈش بولىدۇ، بىراق ھەممە ئىشىمىز ئۆزلىگىدىن ھەل بولۇپ كەتمەيدۇ.

يۈرەك كىسىلى ھازىر خەلقارادا بىرىنجى نومۇرلۇق قاتىل دەپ ئاتالغان كىسەللىك بولۇپ،  ئۇ ھەقىقەتەن ئالدىن داۋالاش كىرەك بولغان ھايات مامات بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىگىر كىسەللىك.  بىراق ھازىرقى زامان تىببىئى ئىلىمىنىڭ ئەڭ ئالى غايىسى،  يالغۇز كىسەلنى داۋالاش بولماستىن،  بەلكى كىسەلنىڭ ئالدىنى ئىلىش.  كىسەلنىڭ ئالدىنى ئىلىش،  تارىختىن بىرى كىسەل داۋالاشتەك ئىتىۋارغا ئىلىنماي كەلگەن مەسىلە بولۇپ،  ھازىر تەرەققى قىلغان دۆلەتلەردە ئۇنىڭ موھىملىقى تىببىئى ئالىملارنىڭ ئالاھىدە دىققىتىنى تارتماقتا. تەرەققى قىلغان دۆلەتلەردە كىسەللىكنىڭ ئالدىنى ئىلىش ئۈچۈن كۆپلەپ مەبلەخ سالماقتا. بىزچۇ،  كىسەل بولۇپ ئامال بولمىغاندا،  ئاندىن داۋالاشنىڭ كويىدا. كىسەل بولۇپ، سالامەتلىكىمىزنى يوقاتقاندا، ئاندىن سالامەتلىكنىڭ نەقەدەر موھىملىقىنى تونۇپ يىتىمىز،  لىكىن ئۇ كىسەل قانداق پەيدا بولغان،  نىمە سەۋەپتىن پەيدا بولغان دىگەننى بەك ئويلاپ كەتمەيمىز.  شۇ سەۋەپتىن بىز يەكەن خاندانلىقى مەغلۇپ بولغاندىن كىيىن،  ھەتتا ئۇ مەغلۇپ بولۇشتىن بۇرۇنقى دەۋىردىن باشلاپ يۈرەك كىسىلىگە گىرىپتار بولۇشقا باشلىدۇق،  ۋە ئۇندىن كىيىن بىز  بۇ يۈرەك كىسىلىگە قايتا قايتا گىرىپتار بولۇپ كەلدۇق.  گەرچە ئارىلىقتا ئۇ يۈرەك كىسىلىمىزنى داۋالاشقا تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن بولساقمۇ، ھەم قىسقا مۇددەتلىك ئازراق ياخشىلىنىش بولغان بولسىمۇ، بىراق داۋالاش يەنىلا ئۈنۈم بەرمىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىزنىڭ يۈرەك كىسىلىمىز يىلدىن يىلغا ئىغىرلىشىپ كەتتى.  چۈنكى بىز ئۇنىڭ سەۋەپلىرى جەھەتتە بەك كۆپ ئويلاشمىدۇق؛ بىرسى قوپۇپ، بىز نىمە ئۈچۈن يۈرەك كىسىلىگە گىرىپتار بولاۋىرىمىز، ئۇنىڭ سەۋەبى زادى نىمە دەپ ئويلاپ، بەزى سەۋەپلەرنى ئوتۇرغا قويسا، بەزىلىرىمىز قوپۇپ، سەن نىمە ئۈچۈننى قويۇپ،  ئەۋەل ما يۇرەك كىسىلىنى داۋالاشنى ئويلاشقىن، يۈرەك كىسىلىمىز ساقايسا ئۇ ئۆزلىگىدىن ھەل بولىدۇ ياكى ئۇنى كىيىن ئويلىشىۋالىمىز دەپ، پىكىر قىلغان كىشىنى ئىنكار قىلساق، يەنە بەزىلىرىمىز ئۇ دىگەن كىچىك مەسىلە، بىزنىڭ يۈرەك كىسىلىمىز بىلەن نىمە ئالاقىسى بار دەپ ئۇ پىكىرلەرنى ئىنكار قىلىشتۇق.  شۇ سەۋەپتىن بىزنىڭ يۈرەك كىسىلىمىزنىڭ سەۋەبىنى ئويلاشقا پۇرسىتىمىز بولمىدى.  چۈنكى بىز يۈرەك كىسىلىنىڭ تاق سەۋەپتىن ئەمەس، نۇرغۇن چوڭ كىچىك سەۋەپلەرنىڭ ئورتاق تەسىرىدىن پەيدا بولىدىغانلىقىنى ئۇنچە بىلىپ كەتمەيىتتۇق. چۈنكى بىز يۈرەك كىسىلىدىن قۇتۇلۇپ بولالماي،  پەقەت ئۇنى داۋالىتىشنىڭلا كويىدا ئىدۇق.  كىسەلنىڭ سەۋەبى ھەل بولمىسا،  ئۇ كىسەلنى داۋالاپ ساقايىتقاندىن كىيىن،  ئۇنىڭغا يەنە قايتا گىرىپتار بولىدىغانلىقنى خىيالىمىزغىمۇ كەلتۈرمەيىتتۇق. 

شۇڭا قىرىنداشلار يۈرەك كىسىلىنى داۋالاشنىڭ موھىملىقىنى تەكىتلىگەندە،  بەزىلەر ئۇنىڭ سەۋەبى توغۇرسىدا ئىزدەنسە،  ئۇ توغۇرسىدا پىكىر قىلىسا، ئۇنى ئالدىراپ ئىنكار قىلمايلى.  چۈنكى يۈرەك كىسىلى بىر قىتىم داۋالاپ ساقايتىلغان بىلەن،  تەل تۆكۈس ساقىيىپ كىتىدىغان كىسەل ئەمەس.  ئۇ يەنە قايتا قايتا قوزغىلىدۇ. پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى پەرىق تۈپەيلىدىن بىر بىرىمىزنى ئىنكار قىلمايلى؛ چۈنكى بىز بىنانىڭ ئالدىدىن بىناغا كۈزەتكىنىمىزدە، بىنانىڭ كەينىدە ۋە بىنانىڭ ئىچىدە نىمە بار، ئۇنى كۈزەتكىلىمۇ ئادەم لازىم. بىز يۈزىمىزدىكى قارىنى پەقەت ئەينەك ياكى باشقىلارنىڭ ياردىم ئارقىلىق بايقايمىز. ئالدىراپ غەرىپنى ئىنكار قىلىشنىڭ ئورنىغا غەرىپتىكى تەرەققىياتقا كۆز يۈگۈرتۈپ باقايلى، ۋە ئۇلارنىڭ يىقىنقى 100 – 200 يىلدىن بۇيانقى تەرەققىياتىنىڭ، مۇسۇلمانلار ۋە ئۆزىمىزنىڭ بۇرۇنقى قۇدىرەتلىك دەۋىرلىرىمىزنى يوقۇتۇپ، ھازىرقى ئەھۋالغا چۈشۈپ قىلىشنىڭ سەۋەپلىرى ئۈستىدە ئويلىنىپ باقايلى؛ سەۋەنلىكنى يالغۇز باشقىلاردىن ئىزدىمەي، ئۆزىمىز نەدە كەتكۈزۈپ قويدۇق دەپ ئويلاپ باقايلى. بىزدىكى ھەممە يامان ئىللەتلەرنى، يالغۇز ئۆزىمىزنىڭ مۇستەققىل دۆۋلىتىمىز بولمىغانلىقتىنلا ئىزدىمەي، مۇستەققىل دۆلەتلەردىكى بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۆلەتلەردىكى ھەر خىل مەسىلىلەرگىمۇ كۆز يۈگۈرتۈپ باقايلى. ئەگەر باشقىلارنىڭ پىكىر ۋە كۆز قارىشىغا قوشۇلمىساق، ئۆزىمىزنىڭ ھەقلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، مىللىتىمىزنىڭ نىمە ئويلايدىغانلىقى توغۇرسىدا بىر تەكشۈرۈش ئىلىپ بارماي تۇرۇپ،  ئۆزىمىزنى ئالدىراپ پۈتۈن مىللەتنىڭ ۋەكىلى قاتارىغا قويۇپ، خەلقىمىز ئۇنداق قارايدۇ، مىللىتىمىز مۇنداق ئويلايدۇ دىمەيلى. باشقىلارغا دىكتاتۇر تەلەپپۇزىدا بۇيرۇق بىرىدىغان ئىشنى تىخىمۇ قىلمايلى. ئوتۇرغا قويۇلغان كۆز قاراش ۋە ئىدىيەلەرگە ، ئوخشىمىغان كۆز قارىشىمىز بولسا، ئۇنى شەخىسكە قارىتىپ ئەمەس، ئوتۇرغا قويۇلغان كۆز قاراش ۋە پىكىرگە قارىتىپ ئوتۇرغا قويايلى. چۈنكى ھىچكىم ئەۋلىيا ئەمەس؛ ھىچكىم ھەممىنى بىلگۈچى ئەمەس. شەخىسلەرنىڭ كىم بولۇشىدىن قەتتى نەزەر، شەخسى چوقۇنۇش قىلمايلى، چۈنكى خاتالاشمايدىغان ئىنسان يوق.

2019 - يىلى 9 - ئاينىڭ 22 - كۈنى

Bizdiki inkar qilish pisxikisi

Bizdiki inkar qilish pisxikisi

كونا يىزىق نۇسقىسى
https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/09/blog-post_22.html

Awazliq Nusqisi
https://drive.google.com/open?id=16Cmmm0y8P1_7NBuOhEDpgtA84xtgadeg

Memet Emin

Hemmeylen’ge melum bolghandek, wetendiki lagir mesilisining oturgha chiqishi we weten bilen bolghan alaqining tosalghugha uchurshi netijiside, bizning ijtimayi taratqulirimizda misli körülmigen yingiliqlar dunyagha keldi. Xelqimiz ichide FaceBook, Twitter qatarliq ijtimayi taratqularni ishlitidighanlar hessilep köpeydi. Köpligen whatsapp gurpiliri quruldi. Xelqimiz bu ijtimayi taratqular arqiliq wetendiki weziyetlerni we xelqimizning ehwalini dunyagha anglitish bilen birge, öz könglide oylighanlirini erkin izhar qilishidighan boldi. Xelqimizge, öz ara tonishidighan, öz ara chüshinishidighan, öz ara pikir almashturidighan, hetta bir birini inkar qilidighan, haqaretleydighan pursetler hazirlandi. Manga nisbeten xelqimizning tepekkur qilish usuli we pisxika rohiy halitini etirapliq küzitidighan bir purset we sorun hazirlandi. Men bügün uzundin biri küzütüp kiliwatqan xelqimiz ichidiki inkar qilish pisxikisi toghursida azraq toxtalmaqchimen.

https://multiplesclerosis.net/living-with-ms/three-faces-of-denial/

Inkar qilish (denial) diginimiz iqrar qilish, qobul qilish bilen qarshi menadiki söz bolup, u insanlarning öz mesulyitidin qichishning eng asan usuli. Inkar qilish gerche herqandaq insanning tebiitide azdur köptur mewjut bolghan xaish bolsimu, biraq u normaldin ashsa bir xil rohiy kisellik hisaplinidu. Men küzetken ehwalgha asaslan'ghanda, bizdiki bu inkar qilish xaishi bashqilardin ighir, hem dairsi keng bolup, xelqimizning kündülük hayatigha tesir körsetkidek bir xil rohiy kisellik basquchigha yetkendek. Belkim men xatalashqandimen. Belkim men uni köptüriwetkendimen. Meyli qandaq bolushtin qetti nezer, men özüm küzetken xelqimiz ichidiki inkar qilishqa munasiwetlik bezi mesililerni we özimning u mesilelerge bolghan köz qarashlirimni yizip, wetendashlar bilen ortaqlishish qararigha keldim. Bu peqet özümning küzitishige asasen yizip chiqqan shexsi köz qarash bolup, toghra bolghan terepler bolsa toghra boyiche, toghra bolmighan terepler bolsa, uni toghurlap chüshinishinglarni ümüt qilimen.

Bizde mewjut boliwatqan inkar qilishlar:

1. Pikir we köz qarashta oxshash bolmighanlarni inkar qilish.

2. Penni ziyalilar bilen dinni ölimalar arisidiki öz ara inkar qilish

3. Islam dini asasi orunda turghan döletlerde yashwatqanlar bilen gherip döletliride yashawatqan wetendashlar arisidiki öz ara inkar qilish.

4. Islam döletliride terbiye alghan qirindashlarning gherip qimmet qarishini we gheripning insan heq hoquq teshebbusini inkar qilish.

5. Gherip döletliride terbiye alghan qirindashlarning musulmanlardiki eneniwi adet we köz qarashlarni inkar qilish

6. Eng mohimi könglimizge we sobiktip aryumizgha yaqmighanlarning hemmisini inkar qilish.

Bilishimiz kirekki, herqandaq sheyining mikro we makro qurulmisi bolidu.  Sheyilerning mikro qurulmisini küzütüsh üchün,  uni yiqindin küzütishke toghra kilidu.  Sheyilerning makro qurulminisi toghra we etirapliq küzütüsh üchün,  uninggha sirittin qarashqa toghra kilidu.  Chembirekning ichide turghan adem,  chembirek ichidiki bezi inchike nuqtilarni yaxshi we toghra küziteligen bilen,  eng köp bolghanda chembirekning peqet 145 giradus dairsini köreleydu.  Chembirekning 360 giradus dairsini toluq körüsh üchün,  chembirekning sirtigha chiqip qarashqa toghra kilidu.  Shunga chembirekning ichidikiler,  chembirek tishidikilerni,  chembirk tishidikiler chembirek ichidikilerni inkar qilishning hajiti yoq.  Chünki ular bir birini toluqlash rolini öteydu.  Sheyilerge toghra we etirapliq baha birip, toghra yekün chiqirish üchün,  ikki terepni birleshtürüsh,  yeni chembirekni hem ichidin, hem sirtidin küzütish kirek. Bashqilar pikir qilghanda,  waxtimiz bolsa,  anglap tepekkur qilip,  andin pikir qilayli.  Eger anglighidek waxtimiz bolmisa,  nime dewatqanliqni chüshenmey turup,  hisyatimizgha tayinip yekün chiqirip,  bashkilarni inkar qilmayli. 

2015 – yili Germaniyede yashaydighan Rune yeni Uyghurche ismi Yüsüpjan digen dostimiz men xizmet qiliwatqan mektepte “Uyghurlarning toy aditi” toghursida 2 saetlik ilmi dokilar bergen idi. Men uning dokilatini anglap, bir chetellikning bizning toy adetlirimizdiki nurghunlighan inchike nuqtilarning kilip chiqish sewepliri we ularning nime menasi barliqini bir birlep oturgha qoyghanliqidin heyran bolghan idim. Kiyin men nurghun izdinishler arqiliq,  uning “insanlar adetlen’gen muhittiki adetlen’gen sheyilerning insanlarda alahide diqqet qozghimaydighanliqi” bilen munasiwetlik ikenlikini bayqidim. Dimekchi bolghunum bezi adetler, bezi hadisler, bezi sheyiler, meyli u toghra bolsun yaki xata bolsun, yaxshi bolsun yaki yaman bolsun, u bizning normal hayatimizning bir qismigha aylinip ketkini üchün, u bizge alahide tuyulmaydu, u bizning alahide diqqitimizni qozghimaydu, bizmu uning mewjutliqini periq etmeymiz. Mesilen biz künde yashighan muhitta, biz tughulghandin biri mewjut bolghan melum sheyi, bizning alahide diqitimizni qozghimighan bolishi mümkin. Shu seweptin u sheyi künde közimizge chiliqip tursimu, biz uni körmeymiz. Emma künlerning biride u sheyi ushtumtut közimizdin ghayip bolsa, u bizning diqitimizni derhal tartidu. Shunga insan melum sheyini etirapliq küzetmekchi bolsa, biri uningdin ayrilip, sirittin baqmaq lazim, yene bir bashqilarning közi bilen baqmaq lazim.

Normalda birer insan melum köz qarash yaki özgiche idiyeni oturgha qoyghanda, mutleq köp qisim kishiler uninggha peqet u köz qarash we idiyening özi bilen oxshash yaki oxshimasliqigha, yaki u köz qarash yaki idiyeni yaxshi köridighan yaki yaxshi körmeydighanliqigha qarap baha biridu. Oturgha qoyulghan köz qarash we idiyeler, özi bilen oxshash bolsa, uni yaxshi körse, uni qollaydu, uninggha apirin diyiship, uni medhikeydu. Eger oturgha qoyulghan köz qarash we idiyeler öz bilen pütünley periqliq bolsa, we yaki uni peqet yaxshi körmise, u köz qarash we idiyening qandaq bolishidin qetti nezer, uni inkar qilidu. Emiliyette bolsa, u köz qarash we idiyeler u insanlar bilen oxshash bolghachqa,  uningda hichqandaq periq we yingiliq bolmighachqa, u insanlar u köz qarash we idiyelerdin özi bilmigen yingi nersilerni ügünelmeydu. Eksinche, insanlar del shu özidin periqliq bolghan köz qarash we idiyelerdin özliri bilmigen yingi nersilerni ügineleydu. Men yiqinda yazghan “munazire exlaqi we bizdiki réalliq” digen maqalida bu jehette tepsile toxtalghan idim.

Yiqinda özige Kasini dep texellus qoyghan bir qirindishimiz ilan qilghan “Timtas emes Istanbul” digen bir maqala, her xil ijtimayi taratqularda keng tarqitilghan bolup, uninggha her xil inkaslar chüshken. Beziler uni özgüche yizilghan maqale diyishken bolsa, yene beziler uni Islam dinigha qilin’ghan tohmet dep inkar qilishqan. Beziler uni xelqimiz ichide mewjut bolghan yaman illetlerni yaxshi yorutup bergen dise, yene beziler arimizdiki ayrim mesililerni büyütüp, xelqning diqitini xata yölünüshke burashqa urun’ghan dep inkar qilishqan. Bezilerni uni hetta yaman niyet bilen yazghan, xelq ichide ichki zidiyet peyda qilish üchün yazghan dep, uni inkar qilishiwatidu. Yene beziler bolsa, u maqalida oturgha qoyghan mesile omumluqqa ige bolmighan mohim mesile emes, aldimizdiki jiddi mesile lagirni taqash, aldimizdiki mohim mesile xelqimizni hörlikke chiqirish; eger bizdiki mohim mesile hel bolsa, yeni xelqimiz giriptar bolghan düshmenning mustemlikisidin ibaret yürek kisili saqaysa, qalghan ishlar özligidin hel bolup kitidu dewatidu. Toghra, lagirni taqash hazirqi jiddi mesile; aldi bilen lagirni taqap, xelqimizni azraq bolsa erkin nepes aldürshimiz kirek; biraq shuni unutmasliqimiz kirekki, xelqimiz yüzliniwatqan tehdit yalghuz lagir ichide emes; lagir Xittay hökümitining mexsitige yitishtiki bir waste; lagir hergüzmu Xittay hökümitining axirqi mexsiti emes;  shunga lagirning taqilishi bilen xelqimiz yüzlen’gen tüp mesile hel bolmay. Toghra, biz mustemlikiliktin qutulsaq, nurghun ishlirimizde özgürüsh bolidu, biraq hemme ishimiz özligidin hel bolup ketmeydu.

Yürek kisili hazir xelqarada birinji nomurluq qatil dep atalghan kisellik bolup,  u heqiqeten aldin dawalash kirek bolghan hayat mamat bilen munasiwetlik igir kisellik.  Biraq hazirqi zaman tibbii ilimining eng ali ghayisi,  yalghuz kiselni dawalash bolmastin,  belki kiselning aldini ilish.  Kiselning aldini ilish,  tarixtin biri kisel dawalashtek itiwargha ilinmay kelgen mesile bolup,  hazir tereqqi qilghan döletlerde uning mohimliqi tibbii alimlarning alahide diqqitini tartmaqta. Tereqqi qilghan döletlerde kisellikning aldini ilish üchün köplep meblex salmaqta. Bizchu,  kisel bolup amal bolmighanda,  andin dawalashning koyida. Kisel bolup, salametlikimizni yoqatqanda, andin salametlikning neqeder mohimliqini tonup yitimiz,  likin u kisel qandaq peyda bolghan,  nime seweptin peyda bolghan digenni bek oylap ketmeymiz.  Shu seweptin biz yeken xandanliqi meghlup bolghandin kiyin,  hetta u meghlup bolushtin burunqi dewirdin bashlap yürek kisilige giriptar bolushqa bashliduq,  we undin kiyin biz  bu yürek kisilige qayta qayta giriptar bolup kelduq.  Gerche ariliqta u yürek kisilimizni dawalashqa tirishchanliq körsetken bolsaqmu, hem qisqa muddetlik azraq yaxshilinish bolghan bolsimu, biraq dawalash yenila ünüm bermidi. Shuning bilen bir waqitta, bizning yürek kisilimiz yildin yilgha ighirliship ketti.  Chünki biz uning sewepliri jehette bek köp oylashmiduq; birsi qopup, biz nime üchün yürek kisilige giriptar bolawirimiz, uning sewebi zadi nime dep oylap, bezi seweplerni oturgha qoysa, bezilirimiz qopup, sen nime üchünni qoyup,  ewel ma yurek kisilini dawalashni oylashqin, yürek kisilimiz saqaysa u özligidin hel bolidu yaki uni kiyin oylishiwalimiz dep, pikir qilghan kishini inkar qilsaq, yene bezilirimiz u digen kichik mesile, bizning yürek kisilimiz bilen nime alaqisi bar dep u pikirlerni inkar qilishtuq.  Shu seweptin bizning yürek kisilimizning sewebini oylashqa pursitimiz bolmidi.  Chünki biz yürek kisilining taq seweptin emes, nurghun chong kichik seweplerning ortaq tesiridin peyda bolidighanliqini unche bilip ketmeyittuq. Chünki biz yürek kisilidin qutulup bolalmay,  peqet uni dawalitishningla koyida iduq.  Kiselning sewebi hel bolmisa,  u kiselni dawalap saqayitqandin kiyin,  uninggha yene qayta giriptar bolidighanliqni xiyalimizghimu keltürmeyittuq.  

Shunga qirindashlar yürek kisilini dawalashning mohimliqini tekitligende,  beziler uning sewebi toghursida izdense,  u toghursida pikir qilisa, uni aldirap inkar qilmayli.  Chünki yürek kisili bir qitim dawalap saqaytilghan bilen,  tel töküs saqiyip kitidighan kisel emes.  U yene qayta qayta qozghilidu. Pikir we köz qarashtiki periq tüpeylidin bir birimizni inkar qilmayli; chünki biz binaning aldidin binagha küzetkinimizde, binaning keynide we binaning ichide nime bar, uni küzetkilimu adem lazim. Biz yüzimizdiki qarini peqet eynek yaki bashqilarning yardim arqiliq bayqaymiz. Aldirap gheripni inkar qilishning ornigha gheriptiki tereqqiyatqa köz yügürtüp baqayli, we ularning yiqinqi 100 – 200 yildin buyanqi tereqqiyatining, musulmanlar we özimizning burunqi qudiretlik dewirlirimizni yoqutup, hazirqi ehwalgha chüshüp qilishning sewepliri üstide oylinip baqayli; sewenlikni yalghuz bashqilardin izdimey, özimiz nede ketküzüp qoyduq dep oylap baqayli. Bizdiki hemme yaman illetlerni, yalghuz özimizning musteqqil döwlitimiz bolmighanliqtinla izdimey, musteqqil döletlerdiki bolupmu musulman döletlerdiki her xil mesililergimu köz yügürtüp baqayli. Eger bashqilarning pikir we köz qarishigha qoshulmisaq, özimizning heqliq ikenlikini ispatlash üchün, millitimizning nime oylaydighanliqi toghursida bir tekshürüsh ilip barmay turup,  özimizni aldirap pütün milletning wekili qatarigha qoyup, xelqimiz undaq qaraydu, millitimiz mundaq oylaydu dimeyli. Bashqilargha diktatur teleppuzida buyruq biridighan ishni tiximu qilmayli. Oturgha qoyulghan köz qarash we idiyelerge , oxshimighan köz qarishimiz bolsa, uni shexiske qaritip emes, oturgha qoyulghan köz qarash we pikirge qaritip oturgha qoyayli. Chünki hichkim ewliya emes; hichkim hemmini bilgüchi emes. Shexislerning kim bolushidin qetti nezer, shexsi choqunush qilmayli, chünki xatalashmaydighan insan yoq.

2019 - yili 9 - ayning 22 - küni

مۇنازىرە ئەخلاقى ۋە بىزدىكى رىياللىق

مۇنازىرە ئەخلاقى ۋە بىزدىكى رېئاللىق

Yingiz yiziq nusqisi
https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/09/munzire-munazire-exlaqi-we-bizdiki.html

ئاۋازلىق نۇسقىسى
https://drive.google.com/open?id=1nIjs1mtfnW4tmR1CGUyk40VIThfcQrtO

مەمەت ئىمىن

ئۆز ئارا مۇنازىرە قىلىش ئىنسانلارنىڭ تارىختىن بىرى داۋام قىلىپ كىلىۋاتقان نورمال ئادەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ گەرچە ئادالەت دەۋىر سۈرگەن جەمىيەتتە نورمال داۋام قىلغان بولسىمۇ، بىراق دىكتارتۇرلۇق جەمىيەتتە ھەر خىل چەكلىمىلىرىگە ئۇچۇراپ كەلگەن. بولۇپمۇ ئىنسانلار سىنىپقا ئايرىلغان، ئاجىزلارنىڭ كۈچلۈكلەرگە، كىچىكلەرنىڭ چوڭلارغا، ئاياللارنىڭ ئەرلەرگە، كەمبىغەللەرنىڭ بايلارغا، پۇخرالارنىڭ ھاكىمىيەت ئۈستىدىكىلەرگە مۇتلەق بوي سۇنۇش تەلەپ قىلىنغان جەمىيەتتە، "مۇنازىرە قىلىش" ياكى "گەپ تالىشىش" ئىنسانلارنىڭ ئەنەنىۋى ئەخلاق پەزىلىتىگە ئۇيغۇن كەلمەيدىغان ئادەپسىزلىك قىلمىش دەپ قارىلىپ، ئىنسانلارنىڭ ئۆز كۆز قارىشىنى ئوتۇرغا قويۇشىغا ھەر خىل چەكلىمىلەر قويۇلغان؛ ئىنسانلار ئارىسىدىكى ئۆز ئارا مۇنازىرلەر ساغلام تەرەققى قىلىشتىن مەھرۇم قالغان.

دېموكىراتىك تۈزۈمنىڭ دۇنياغا كىلىشى، قانۇن تۈزۈمنىڭ تەدىرىجى  مۇكەممەلىشىشى ۋە ساغلام ئىجىرا قىلىنىشىغا ئەگىشىپ، ئىنسانلارنىڭ ئۆز ئارا بارەۋەرلىككە بولغان تونۇشى ۋە تەلەپلىرى ئۈزلۈكسىز ئىشىپ بارغان؛ ئىنسانلار كۆڭۈل  بۆلىدىغان ھەر خىل مەسىلىلەر ئۈستىدە ئۆز ئارا مۇنازىرە قىلىشقا سورۇن ھازىرلانغان. ئۇنىڭغا ئەگىشىپ، ئۆز ئارا مۇنازىرنىڭ ساغلام ئىلىپ بىرىلىشى ۋە مۇنازىرە جەريانىدا پىكىر ئىختىلاپى تۈپەيلىدىن كىلىپ چىقىش ئىھتىمالى بولغان زىدىيەت ۋە توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئىلىش ئۈچۈن، ئىنسانلار مۇنازىرە جەريانىدا ئۆز ئارا بوي سۇنۇش كىرەك بولغان ئەخلاقى ئۆلچەملەر ئوتۇرغا قويۇلغان.

ئۇنداقتا "مۇنازىرە ئەخلاقى" نىڭ ئۆلچىمى نىمىلەردىن ئىبارەت؟ مەن مۇنازىرە ئەخلاق ئۆلچىمى توغۇرسىدا توختۇلۇشتىن بۇرۇن ئالدى بىلەن ئەخلاق توغۇرسىدا ئازراق توختۇلۇپ ئۆتمەكچىمەن. ئەخلاق دىگىنىمىز  ئىنسانلارنىڭ سۆز ھەركىتى ۋە قىلمىشىنىڭ توغرا ياكى خاتالىقىنى، ياخشى  ياكى يامانلىقىنى، ھەق ياكى ناھەقلىقىنى، ئالىجاناپ ياكى پەسلىكىنى ئۆلچەيدىغان تارازا بولۇپ، ئۇنىڭغا ئوخشىمىغان جەمىيەت ۋە ئوخشىمىغان دەۋىردا بىرىلگەن تەرىپ ۋە ئۆلچەملەر پەرىقلىق. مەسىلەن ئامىركا فەدېرال ئالى سوتنىڭ بۇرۇنقى سوتچىسى پوتتەر ستىۋارت (Potter Stewart)  ئەخلاق توغۇرسىدا مۇنداق دىگەن ئىكەن، "ئەخلاق دىمەك، ئىنسانلارنىڭ نىمە قىلىش ھوقۇقىنىڭ بارلىقى بىلەن نىمە قىلىشنىڭ توغرا ئىكەنلىكىنىڭ پەرىقىنى بىلىش دىمەكتۇر". ئامىركىلىق مەشھۇر تىجارەتچى ۋە ساخاۋەتچى ھەنرى كراۋىس (Henri Kravis)  مۇنداق دىگەن ئىكەن، "ئەگەر سەندە سەمىمىلىك بولمىسا، سەندە ھىچنىمە بولمايدۇ. سەن ئۇنى پۇلغا سىتىپ ئالالمايسەن. سەن دۇنيادىكى بارلىق بايلىققا ئىرىش، ئەمما ئەگەر سەن ئەخلاقى يوق بىر ئىنسان بولساڭ، سەندە ھىچنىمە بولمايدۇ"

ئىنسانلارنىڭ ئەخلاقىنىڭ قانداق بولۇشى، ھەر بىر ئىنسانغا، ھەر بىر ئائىلىگە ۋە ئۇ ئىنسان ياشىغان جەمىيەتكە نىسبەتەن ناھايتى  موھىم بولۇپ، ئۇنىغا ئىنسانلارنىڭ ئائىلە تەربىيەسى، قىممەت قارىشى، ئىتىقاتى، سەمىمىيەتلىكى، راسچىللىقى، ئۇنىۋىرسال ساپاسى، تاشقى موھىت ۋە ئۇلارنىڭ ئىجتىمايى كەچۈرمىشى قاتارلىق ھەر خىل ئامىللار تەسىر كۆرسىتىدۇ.

ئەخلاق پەزىلەت توغۇرسىدا ئىزدىنىش ۋە ئۇنىڭغا توغرا ئۆلچەم بىكىتىشكە قولايلىق يارىتىش ئۈچۈن، ئەخلاقنى تۆۋەندىكىدەك تۈرلەرگە ئايرىش مۈمكىن: شەخسى ئەخلاق، ئىجتىمايى ئەخلاق، دىنىي ئەخلاق، كەسپى ئەخلاق، تىجارەت ئەخلاقى، مۇنازىرە ئەخلاقى، تەنقىت ئەخلاقى. مەن تۆۋەندە ئاساسلىقى مۇنازىرە ئەخلاقى ۋە بىزدىكى رىياللىق توغۇرسىدا ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى ئوتۇرغا قويىمەن.

مۇنازىرە ئەخلاقى

مۇنازىرە ئەخلاقى بولسا ئىنسانلارنىڭ ئوخشىمىغان كۆز قاراشلىرى  ۋە پىكىرلىرىنى ئوتۇرغا قويۇشتا بوي سۇنۇش زۆرۈر بولغان ئەخلاقى ئۆلچېمى بولۇپ، ئۇ ئىنسانلار ئارىسىدىكى پىكىر ۋە كۆز قاراش پەرىقى تۈپەيلىدىن كىلىپ چىقىش ئىھتىمالى بولغان زىدىيەت ۋە توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئىلىشتا ناھايتى موھىم رول ئوينايدۇ. مۇنازىرە ئەخلاقىنىڭ ئەڭ نىگىزلىك يىرى ھەر بىرىمىز ئۆز سۆز ھەققىمىز ۋە ئەركىنلىكىمىزنى تەكىتلىگىنىمىزدە، باشقىلارنىڭمۇ بىزگە ئوخشاش سۆز ھەققى ۋە ئەركىنلىكى بارلىقىنى ئۇنتۇپ قالماي، باشقىلارنى زورلۇق بىلەن بوي سۇندۇرۇش ئەمەس، بەلكى سۆز بىلەن قائىل قىلىش كىرەكلىكىنى، ئەگەر قارشى تەرەپ قائىل بولمىسا، ھەر ئىككى تەرەپ ئۆز پىكىرىنى ساقلاپ قىلىشقا ھەقلىق ئىكەنلىكىنى تونۇپ يىتىش، ئىتىراپ قىلىش ۋە ئۇنىڭغا بىردەك ئىتائەت قىلىشتۇر. مۇنازىرە ئەخلاقىنىڭ ئاساسى ۋە كاپالىتى بولسا، ئىنسانلارنىڭ ھەق ھوقۇقتا باراۋەر بولىشى، قانۇننىڭ ئادالەتلىك ئىجىرا قىلىنىشى ۋە دەموكىراتىيەنىڭ كاپالەتكە ئىگە بولىشىدۇر. ئۆز ئارا باراۋەرلىك بولمىغان موھىتتا  مۇنازىرە ئەخلاقى ۋە مۇنازىرىنىڭ ئادىل بولىشىدىن سۆز ئىچىش مۈمكىن ئەمەس.

كۆز قاراش (Opinion) دىگىنىمىز ئىنسانلارنىڭ مەلۇم شەيى، مەلۇم ھادىسە ۋە مەلۇم ۋەقەگە بولغان كۈزۈتىشى، ئىزدىنىسى، تونۇشى ۋە چۈشەنچىسىگە ئاساسەن ئوتۇرغا قويغان يەكۈنى بولۇپ، ئۇ ھەر بىر ئىنساننىڭ كۆچۈرمىشلىرىگە، تەجىربە ساۋاقلىرىغا، بىلىم ساپاسىغا، دۇنيا قارىشىغا ۋە ئىتىقادىغا قاراپ پەرىقلىق بولىدۇ. كۆز قاراش، پاكىتتىن تۈپ پەرىقلىق بولۇپ، ئۇ نورمالدا مۇتلەق توغرا ۋە ياكى مۇتلەق خاتا بولمايدۇ. ئۇ پەقەتلا مەلۇم شەخىسنىڭ مەلۇم شەيى، مەلۇم ھادىسە ۋە ياكى مەلۇم ۋەقەلىككە بولغان تونىشى ۋە چۈشەنچىسىگە ۋەكىللىق قىلىدۇ. شۇ سەۋەپتىن ئوخشىمىغان كىشىلەرنىڭ ئوخشاي شەيى، ئوخشاش ھادىسە ۋە ياكى ئوخشاش ۋەقەلىككە بولغان كۆز قارىشى ئوخشاش بولمايدۇ. مەسىلەن ئوخشاش بىر ئالمىنى 5 كە پارچىلاپ، ئۇنى 5 ئادەم يىگەن بولسا، بەزىلەر ئۇ ئالمىنى بەك تاتلىقكەن دىيىشى مۈمكىن، يەنە بەزىلەر بولسا ئۇ ئالمىنى ئۇنچە تاتلىق ئەمەسكەن دىيىشى مۈمكىن. بۇنداق ئەھۋالدا، بىز ھىچكىمنى خاتا دەپ ئەيىپلىيەلمەيمىز. ئۇ ئالمىنى بەك تاتلىقكەن دىگەنلەر بەلكىم بۇرۇن ئۇ ئالمىدەك تاتلىق ئالمىنى يەپ باقمىغان بولىشى مۈمكىن. ئۇ ئالمىنى ئۇنچە تاتلىق ئەمەسكەن دىگەنلەر بەلكىم بۇرۇن ئۇنىڭدىن تاتلىق ئالمىنى يەپ باققان بولىشى مۈمكىن. ئۇ پەقەت ھەر بىر شەخىسنىڭ ئۆتمۈشتىكى كەچۈمىشلىرىگە باغلىق. شۇڭا ھەر ئىككى تەرەپ ئۆز پىكىرىنى ساقلاپ قىلىشقا ھەقلىق. چوقۇم مىنىڭ توغرا، سىنىڭ خاتا دەپ، قارشى تەرەپنى ئىنكار قىلىش توغرا ئەمەس.

پاكىت (Fact)، ئىسپاتلانغان ۋە ئىنسانلار تەرىپىدىن ئورتاق قوبۇل قىلىنغان ھەقىقەت بولۇپ، ئۇ مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدۇ، زامان ۋە ئورۇننىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچۇرمايدۇ، ھەممە ئىنسان قايسى نۇقتىدىن قارىشىدىن قەتتى نەزەر، ئىرىشكەن خۇلاسە ئوخشاش بولىدۇ؛ توغرا بولمىسا خاتا بولىدۇ، خاتا بولمىسا توغرا بولىدۇ. شۇڭا نورمالدا پاكىت توغۇرسىدا ئۆز ئارا كۆپ تالاش تارتىش بولمايدۇ. مەسىلەن 10 قەۋەتلىك بىر بىنا، ھەر قانداق ئادەمگە نىسبەتەن ئوخشاشلا 10 قەۋەت؛ 5 كىلومىتىرلىق مۇساپە، ھەرقانداق ئادەمگە نىسبەتەن ئوخشاشلا 5 كىلومىتىر؛ 60 كىلوگىرام ئىغىرلىقتىكى تۆمۈر، ھەر قانداق ئادەمگە نىسبەتەن ئوخشاشلا 60 كىلوگىرام تۆمۈر؛ بۇلارنىڭ ھەممىسى پاكىت بولۇپ، ئۇلار ھەممە ئادەمگە نىسبەتەن ئوخشاش.

شۇنى تەكىتلەپ ئۆتۈشكە توغرا كىلىدۇكى، بەزىدە كۆز قاراش دەپ تالاش تارتىش قىلىشقان بەزى قاراشلار زاماننىڭ ئۆتۈشىگە، ئىلىم پەن ۋە تەخنىكىنىڭ تەرەقىياتىغا، ئىنسانلارنىڭ كائىناتقا بولغان چۈشەنچىسىنىڭ ئىشىپ بىرىشىغا ئەگىشىپ، ئۇنىڭ ھەقىقەت ئىكەنلىكى ئىسپاتلانسا ۋە مۇتلەق كۆپ ساندىكى كىشىلەر تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنسا، ئۇ پاكىتقا ئايلىنىدۇ. مەسىلەن، ئىنسانلارنىڭ يەر شارىنىڭ شەكلىگە بولغان تونۇشى يىتەرلىك بولمىغان دەۋىرلەردە، بەزىلەر يەر شارىنى يۇمۇلاق دەپ قارىغان بولسا، يەنە بەزىلەر يەر شارىنى تۈز دەپ قارىغان ۋە شۇ سەۋەپتىن يەر شارىنىڭ شەكلىنىڭ قانداقلىقى توغۇرسىدا ناھايتى ئۇزۇن بىر زامان مۇنازىرە بولغان. ئاستىرونومىيە ئىلىمىنىڭ تەرەققى قىلىشىغا ئەگىشىپ، يەر شارىنىڭ يۇمۇلاق ئىكەنلىكى ئىسپاتلانغان ۋە ئۇنى مۇتلەق كۆپ ساندىكى ئىنسانلار ھەقىقەت قاتارىدا قوبۇل قىلغان؛ نەتىجىدە يەر شارىنىڭ يۇمۇلاق ئىكەنلىكى ئەسلىدىكى كۆز قاراشتىن پاكىتقا ئايلانغان.

ئەگەر بىز تارىخقا نەزەر سالىدىغان بولساق، تارىختا يۈز بەرگەن نۇرغۇن توقۇنۇشلارنىڭ، ئىنسانلارنىڭ پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى پەرىق تۈپەيلىدىن كىلىپ چىققانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. ئۇزۇن زامانلىق توقۇنۇشلاردىن كىيىن، ئىنسانلار، مۇنازىرە جەريانىدىكى پىكىر ۋە كۆز قاراش پەرىقى سەۋەبىدىن كىلىپ چىقىش ئىھتىمالى بولغان توقۇنۇشلاردىن ساقلىنىش ئۈچۈن، ئۆزلىرىنىڭ بەلگۈلۈك قائىدە يوسۇنلارغا بويسۇنىشى كىرەكلىكىنى تونۇپ يەتكەن؛ شۇنىڭ بىلەن بارا بارا مۇنازىرە ئەخلاقى شەكىللەنگەن.

ئۇنداقتا ئىنسانلار مۇنازىرە قىلغاندا نىمە ئۈچۈن توقۇنۇش پەيدا بولىدۇ؟ ئۇنىڭ سەۋەپلىرى نىمىلەردىن ئىبارەت؟

ئىنسانلارنىڭ ئوخشىمىغان پىكىر ۋە كۆز قاراشلىرىنى ئەركىن ئوتۇرغا قويۇپ، ئۆز ئارا مۇنازىرە قىلالىشىنىڭ ئاساسى، ئىنسانلارنىڭ ئۆز ئوي پىكىرلىرىنى ئەركىن ئىپادىلەش ھەققىنىڭ كاپالەتكە ئىگە بولۇشىدۇر. دىكتاتۇرلۇق ھۆكۈم سۈرگەن جەمىيەتتە، ئىنسانلار ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت مۇتلەق بويسۇندۇرۇش ۋە مۇتلەق بويسۇنۇش بولۇپ، ئۇنداق جەمىيەتتە بىر خىل ئاۋاز، بىر خىل ئىدىيە ھۆكۈمىران ئورۇندا تۇرغان. مۇتلەق كۆپ ساندىكى كىشىلەرنىڭ ئۆز كۆڭلىدە ئويلىغانلىرىنى ئىزھار قىلىش پۇرسىتى بولمىغاچقا، ئۆز ئارا مۇنازىرە قىلىش ۋە ئۇ مۇنازىرە بىلەن مۇناسىۋەتلىك توقۇنۇش كۆپ ئەمەس، ياكى توقۇنۇش بولسىمۇ ئاساسەن ھۆكۈمىران سىنىپلار ئارىسىدىلا چەكلەنگەن. ئىنسانلارنىڭ ئۆز كۆڭلىدىكىنى ئەركىن ئىپادىلەش پۇرسىتى بولغاندا، ئاندىن مۇنازىرە بولىدۇ، مۇنازىرە بولغاندا ئاندىن پىكىر، كۆز قاراشتىكى پەرىق ۋە ئىختىلاپ ئوتۇرغا چىقىدۇ. يەنى ئىنسانلار ئارىسىدىكى پىكىر، كۆز قاراشلارنىڭ پەرىقلىق بولىشى ۋە ياكى پىكىر ئىختىلاپىنىڭ ئوتۇرغا چىقىشى، ئەركىنلىك بولغان دېموكىراتىك بىر جەمىيەتتىكى نورمال ھادىسە.

ئىنسانلارنىڭ ھەر خىل ھادىسە، ۋەقەلىك ۋە شەيىلەرگە بولغان كۈزۈتۈشى، ئىزدىنىشى، چۈشىنىشى ۋە تونۇشى پەرىقلىق بولغاچقا، ئۇلارغا نىسبەتەن چىقىرىلىدىغان يەكۈنمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. شۇ سەۋەپتىن ئىنسانلار ئارىسىدا پىكىر، كۆز قاراش پەرىقى ۋە ئىختىلاپ پەيدا بولىدۇ. يەنى ئىنسانلار ئارىسىدىكى پىكىر ئىختىلاپىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى ئىنسانلارنىڭ كۆز قاراشتىكى ئوخشىمسسلىق ۋە پىكىردىكى پەرىقتۇر. ئەلۋەتتە ئىنسانلار بەزىدە  كۆز قاراش بىلەن پاكىتنى ئارلاشتۇرۇپ، ياكى كۆز قاراشنى پاكىت ئورنىغا قويۇپ، ئۆزلىرىنى ھەقلىق كۆرسىتىشكە ۋە باشقىلارنى بىسىشقا ئۇرنىدۇ. بەزىدە ھەتتا ئىنسانلارنىڭ پاكىتقا قارىتا خاتا چۈشەنچىسى تۈپەيلىدىن بىھۇدە تالاش تارتىش قىلىپ، ئۆز ئارا توقۇنۇش پەيدا بولۇشقا سەۋەپ بولىدۇ.

پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى ئورتاقلىق، ئىنسانلارنى بىر يەرگە توپلايدۇ؛ دوست ۋە ئىجتىمايى مۇناسىۋەت چەمبىرىكىنى ھاسىل قىلىدۇ. پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى ئورتاقلىققا، ئورتاق نىشان ۋە ئورتاق غايە قوشۇلۇپ، تەشكىلات ۋە سىياسى پارتىيەلەرنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ. پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى بىرلىك، ئىنسانلارنىڭ ئىتىپاقلىقىنى ۋە ئۆز ئارا ھەمكارلىقىنى شەكىللەندۈرۈپ، ئىش ئۈنىمىنى يۇقۇرى كۆتىرىدۇ. بىراق دەل شۇ پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى ئوخشاشلىق سەۋەبىدىن، خاتالىقمۇ قايتا قايتا سادىر بولىشى، كۆپ يىڭىلىق ۋە تۈپ ئۆزگۈرۈش ئاسان دۇنياغا كەلمەسلىكى ۋە ياكى يىڭىلىق ۋە ئۆزگۈرۈش ئاستا بولىشى مۈمكىن.

پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى پەرىق، بەزىدە ئىنسانلارنىڭ يالغۇز قىلىشىغا سەۋەپ بولسىمۇ، ئۆز ئارا ھەمكارلىققا تەسىر يەتكۈزۈپ، ئىش ئۈنىمىگە توسالغۇ بولسىمۇ، ھەتتا ئىنسانلار ئارىسىدا توقۇنۇش پەيدا قىلسىمۇ، بىراق ئۇ ئىنسانلارنىڭ ھادىسە، ۋەقەلىك ۋە شەيىلەرنى ئوخشىمىغان نۇقتىدىن كۈزۈتىشىگە، ئۇلارغا بولغان تونىشى ۋە چۈشەنچىسىنىڭ تىخىمۇ ئەتىراپلىق ۋە تولۇق بولىشىغا، يۈزلەنگەن مەسىلىنى ئوخشىمىغان ئۇسۇلدا تەپەككۇر قىلىشقا تۈرتكە بولىدۇ. ئوخشاش خاتالىقنىڭ قايتا قايتا سادىر بولۇشتىن ساقلىنىشقا سەۋەپ بولىشى مۈمكىن. ئوخشىمىغان ۋە ياكى يىڭى ئىدەيەلەرنىڭ دۇنياغا كىلىشىگە شاراھىت ھازىرلىشى مۈمكىن. شۇنى ئۇنتۇپ قالماسلىقىمىز كىرەكلى، يىڭىلىق ۋە ئۆزگۈرۈش نورمالدا پىكىر ۋە كۆز قاراشتا، باشقىلار بىلەن پۈتۈنلەي ئوخشاش بولغانلار ئىچىدىن ئەمەس، بەلكى پىكىر ۋە كۆز قاراشتا باشقىلاردىن پەرىقلىق بولغانلار، ئالاھىدە ۋە ئۆزگۈچە تەپەككۇر قىلىدىغانلار ئىچىدە دۇنياغا كىلىدۇ. ئۆزگۈرۈش دىمەك، بۇرۇن مەۋجۇت بولغانلاردىن پەرىقلىق دىمەك. يىڭىلىق دىمەك، كونىسى بىلەن ئوخشىمايدۇ دىمەك. پەرىق، ئۆزگۈرۈش ۋە يىڭلىقنىڭ نىگىزى؛ پەرىق بولمىسا، ئۆزگۈرۈش ۋە يىڭىلىق بولمايدۇ. شۇڭا پەرىقنى چەكلەش، پەرىقنى ئىنكار قىلىش دىمەك؛ ئۆزگۈرۈشنى ۋە يىڭىلىقنى قوبۇل قىلماسلىق ياكى ئۇنى چەكلەش، ئىنكار دىمەكتۇر.

بىز، پۇخرالارنىڭ، بولۇپمۇ خەلقىمىزنىڭ ئەركىن پىكىر قىلىش ھوقۇقى چەكلەنگەن، ھەممە جەھەتتە مەركەزنىڭ، پارتىيەنىڭ تەلىماتى بويىچە ئىش كۆرۈش تەلەپ قىلىنغان، مۇستەملىكە ۋە دىكتاتۇر بىر ھاكىمىيەتنىڭ ھۆكۈمىرانلىقى ئاستىدا ياشىغان ۋە تەربىلەنگەن بولغاچقا، بىز ئۆز كۆز قاراشلىرىمىزنى ئەركىن ئىپادىلەشتىن ۋە ساغلام مۇنازىرە قىلىشتىن مەھرۇم قالغان. شۇ سەۋەپتىن بىزدە ساغلام مۇنازىرە قىلىشقا ۋە مۇنازىرە ئەخلاقىغا بولغان چۈشەنچە ئىنىق ئەمەس. بىز ھە دىسەك ئۆزىمىزنىڭ ھەق ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكىنى نوقۇل ھالدا تەكىتلەپ، باشقىلارنىڭ بىزگە ئوخشاش ھەق ھوقۇقى ۋە ئەركىنلىكىنىڭ بارلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىمىز. ئۆز كۆز قاراشلىرىمىزنى باشقىلارغا مەجبۇرى تاڭىمىز ياكى باشقىلارنىڭ ئوخشىمىغان پىكىر ۋە كۆز قارىشىنى ئىنكار قىلىمىز. ئەگەر باشقىلار قوبۇل قىلمىسا، ئۇنى شەخسى ئالىمىز؛ ھەتتا ئۇنىڭغا ئۆچمەنلىك بىلەن قارايمىز. بىز مەيلى ھەقلىق بولايلى ياكى ھەقسىز بولايلى، بىز ئوتۇرغا قويغان پىكىر تەكلىپلەر مەيلى توغرا بولسۇن ۋە ياكى خاتا بولسۇن، بىز ئۆز كۆز قاراشلىرىمىزنى قانداق ۋە قايسى خىل ئۇسۇل بىلەن ئوتۇرغا قويساق، ئۇنىڭ ئەڭ مۇئاپىق بولىدىغانلىقىنى ۋە ئەڭ ياخشى ئۈنۈم بىرىدىغانلىقىنى ئۇنچە بىلىپ كەتمەيمىز. بىز دىكتاتۇرلۇق ھاكىمىيەت ۋە تۈزۈلمىدىن شىكايەت قىلىمىز، بىراق ئۆزىمىز بىلىپ بىلمەي باشقىلارغا دىكتاتۇرلۇق قىلىمىز. بىز مۇنازىرە قىلغاندا،  پاكىت بىلەن كۆز قاراشنى ئاسان ئارلاشتۇرۇپ قويىمىز، ياكى كۆز قاراشنى پاكىت ئورنىدا ئىشلىتىمىز. پاكىتقا ھىس  تۇيغىمىزنى قىتىۋالائىمىز ۋە ئاسانلا مۇنازىرە بولۇۋاتقان تىمىدىن چەتنەپ، بۇرۇنقى مۇناسىۋەتسىز ئىشلارنى مۇنازىرىگە سۆرەپ كىرىمىز.

ئادەتتە، بىز مەلۇم پىكىر ۋە كۆز قاراشنى ئوتۇرغا قويغىنىمىزدا، ئەگەر باشقىلارنىڭ قوللىشىغا ئىرىشسەك، كۆڭلىمىز راھەت تىپىشى مۈمكىن؛ ئۆزىمىزنىڭ توغۇرلىقىغا ئىسپات تاپقاندەك بولىمىز. بۇ كۆپۈنچە ئىنسانلاردا بولىدىغان نورمال ئەھۋال بولۇپ، ئۇنىڭ گەرچە ئۆز ئۆزىمىزدىن قانائەت قىلىشىمىزغا ۋە سىرداش تىپىشىمىزغا پايدىسى بولسىمۇ، بىراق بىز بىلەن ئوخشاش پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى كىشىلەر، بىزنىڭ كەڭ دائىردە تەپەككۇر قىلىشىمىزغا ۋە ئۆز كۆز قارىشىمىزنى تىخىمۇ ئەتىراپلىق قىلىشىمىزغا كۆپ ياردەم بىرەلمەيدۇ. ئەكسىنچە، ئوخشىمىغان پىكىر ۋە كۆز قاراشلار، بىزنىڭ مەسىلەلەرنى ئوخشىمىغان نۇقتىدىن چىقىش قىلىپ تەپەككۇر قىلىشىمىزغا تۈرتكە بولىشى مۈمكىن.

ئۇندىن باشقا بىز مەلۇم پىكىر ۋە كۆز قاراشنى ئوتۇرغا قويغىنىمىزدا، ئەگەر باشقىلار ئۇنىنغا قارشى چىقسا ۋە ياكى بىرسى بىز بىلەن پۈتۈنلەي پەرىقلىق پىكىر ۋە كۆز قاراشنى ئوتۇرغا قويسا، ئۇ بىزنىڭ غۇرۇرىمىزغا تىگىشى ۋە بىز ئۇنى ئۆزىمىزگە ئىلىشىمىز مۈمكىن. ئەگەر بىز ئۆزىمىزنى تۇتىۋىلىپ سوغاققانلىق بىلەن، "نىمە ئۈچۈن باشقىلارنىڭ پىكىر ۋە كۆز قارىشى مەندىن پەرىقلىق؟" دەپ ئويلاپ باقساق، بەلكىم ئۆزىمىزنىڭ تەپەككۇر قىلىشىمىزدىكى بەزى يىتەرسىزلىكلەرنى پەرىق ئىتەلىشىمىز ۋە شۇنىڭ بىلەن ئەسلىدىكى تەپەكۇر قىلىش ئۇسۇلىمىزدا ئۆزگۈرۈش پەيدا قىلالىشىمىز مۈمكىن. نەتىجىدە، بىزنىڭ مەلۇم مەسىلىگە بولغان كۆز قارىشىمىز تىخىمۇ كەڭىيىشى مۈمكىن. ئەپسۇس، بىز رىياللىقتا، بىزگە ئوخشىمايدىغان پىكىر قىلغانلارنى، ئالدىراپ "ئىتىپاقلىقنى بۇزغۇچى"، "پىتنە پاسات تارقاتقۇچى" قاتارىغا كىرگۈزۈپ، ئۇلارنى ئەيىپلەيمىز ۋە چەتكە قاقىمىز. "باشقىلارمۇ ئاز تولا بىر نەرسە ئويلاپ، بۇ پەرىقلىق پىكىر ۋە كۆز قاراشنى ئوتۇرغا قويغاندۇ" دەپ ئويلاپ باقمايمىز. دالاي لاما مۇنداق دىگەن ئىكەن، "سەن سۆزلىسەڭ، پەقەت بىلىدىغىنىڭنى تەكرارلايسەن، بىراق سەن باشقىلارنى ئاڭلىساڭ، بىلمىگەننى بلىۋالىسەن". دىمەك، باشقىلارنىڭ ئوخشىمىغان پىكىر ۋە كۆز قاراشىنى ئاڭلاپ قويۇش، زىيانلىق ئىش ئەمەس.

بىز چوڭ بولغان موھىتتا، يالغۇز تەبىئې پەن ئەمەس، ئىجتىمايى پەن دائىرسىدىكى نۇرغۇن سوئاللارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئۆلچەملىك جاۋابى بار بولۇپ، سورالغان ھەر قانداق سوئالغا، باشقىلار تەييارلىغان ۋە بىز يادقا ئىلىۋالغان ئۆلچەملىك جاۋاپ تەلەپ قىلىنغىنى ئۈچۈن، بىزدە ئۆلۈك يادلاش ئەھۋالى ئىغىر، مۇستەققىل تەپەككۇر قىلىش كەم؛ پاكىت بىلەن كۆز قاراش ئارىسىدىكى پەرىق ئىنىق ئەمەس. مەسىلەن تارىخ كىتاپلىرىدا ئوتۇرغا قويۇلغان مەزمۇنلارنىڭ ھەممىسى پاكىت بولىشى ناتايىن. بىز بىلىمىزكى، تارىخ، مەلۇم ۋەقەلىك يۈز بەرگەندىن كىيىن باشقىلار تەرىپىدىن خاتىرلەنگەن ماتىريال بولۇپ،  ئۇنىڭ ئىچىدە گەرچە بەزى پاكىتلار بولسىمۇ، بىراق تارىخنىڭ كۆپ قىسمى، تارىخچىنىڭ شۇ ۋەقەلىكنىڭ يۈز بىرىش سەۋەپلىرى توغۇرسىدىكى چۈشەنجىسى ۋە كۆز قارىشىدىن ئىبارەت. تارىخى كىتاپلاردا ئوتۇرغا قويۇلغان ۋەقەلىك يۈز بەرگەن ۋاقىت، ئورۇن، ۋەقەلىككە مۇناسىۋەتلىك شەخىسلەر پاكىت بولغاندىن باشقا نۇرغۇن مەزمۇنلار، يازغۇچىنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى ۋەقەلىككە بولغان كۈزۈتىشى، ئىزدىنىشى، چۈشەنچىسى ئاساسىدا  يىزىپ چىققان خۇلاسە ۋە يەكۈندىن ئىبارەت. شۇ سەۋەپتىن ئوخشىمىغان تارىخچى يىزىپ چىققان تارىختا پەرىق بولىدۇ ۋە تارىخ داۋاملىق قايتا يىزىلىدۇ.

يىغىنچاقلاپ ئەيىتقاندا، ساغلام بىر جەمىيەتتە، ھەم پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى ئورتاقلىق، ھەم پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى پەرىق تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى كىرەك. پىكىر ئورتاقلىقىنى ھەددىدىن زىيادە تەشەببۇس قىلىپ، پىكىردىكى پەرىقنى چەتكە قىقىش ياكى ئۇنى ئىنكار قىلىش نورمال ئەمەس. پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى پەرىق بەك ئىغىر بولۇپ، پىكىر ۋە كۆز قاراشتا بىرلىك ۋە ئورتاقلىق بولماسلىقمۇ توغرا ئەمەس. مەسىلە بىزنىڭ پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى پەرىققە قانداق مۇئامىلى قىلىشىمىزدا؛ بىزنىڭ پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى پەرىق تۈپەيلىدىن كىلىپ چىقىش ئىھتىمالى بولغان توقۇنۇشلاردىن قانداق ساقلىنىشىمىز ۋە ئۇنى قانداق ھەل قىلىشىمىزدا. ئەگەر بىز مۇنازىرە جەريانىدا، مۇنازىرە ئەخلاقىغا بوي سۇنۇپ، ئۆزىمىزنىڭ سۆز ئەركىنلىكىنى تەكىتلىگەندە، باشقىلارنىڭمۇ بىزگە ئوخشاش سۆز ئەركىنلىكىنىڭ بارلىقىنى تونۇپ يەتسەك ۋە ئۇنىڭغا ھۆرمەت قىلساق، كۆز قاراش پەرىقى ۋە پىكىر ئىختىلاپى تۈپەيلىدىن كىلىپ چىققان توقۇنۇشلاردىن ئۈنۈملىك ساقلىنالايمىز. ئۇ چاغدا بىزنىڭ پىكىر ۋە كۆز قاراشتىكى پەرىقلەر، بىزنىڭ ئىشلىرىمىزنى ساغلام تەرەققى قىدۇرۇشتا، ھەم شۇنداقلا ئىشلىرىمىزدا ئۆزگۈرۈش ۋە يىڭىلىق يارىتىشتا ئىجابى رول ئوينادىغان ھەركەتلەندۈرگۈچ كۈچكە ئايلىنىشى مۈمكىن.