Torda imza toplash toghursida oylighanlirim

Torda imza toplash we arimizda yüz biriwatqan bezi mesililerge qarita oylighanlirim

كونا يىزىق نۇسقىسىنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ

http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/09/blog-post_14.html

Memet Emin

Torda imza toplash bolsa démokiratik döwletlerde yolgha qoyuliwatqan, jemiyette yüz biriwatqan adaletsizlik we yaki melum bir weqelik toghursida jamaet pikiri toplap, hökümet orunlirigha we yaki munasiwetlik orunlargha öz telipini yetküzüsh, ulargha bisim qilish, jemiyetning uninggha nisbet tonushini yuquri kötürüsh rolini oynaydighan bir xil waste bolup, u xelqning awazini munasiwetlik orunlargha yetküzüsh we yaki hökümet bilen xelq arisida köwrüklük rolini oynaydu.

Hazir mewjut boliwatqan torda imza toplash usuli her xil bolup, uni addi qilip ikki türge ayrishqa bolidu.

Biri, jemiyetning melum bir weqelikke bolghan tonushini yuquri kötürüp, jamaet pikiri toplashni mexset qilghan imza toplashlar bolup, bundaq imza toplashlar köpünche ehwalda hökümetke tewe bolmighan ammawi tor betlerde we ijtimayi taratqularda ilip birilidu. Bundaq imza toplashlargha köpünche halda imza toplash paliyitini bashlighuchi imza qoyghuchilar sani jehette melum bir nishan belgülep, shu nishan’gha yitish üchün küchep teshwiq qilidu. Normalda bundaq imza toplashqa imza qoyidighanlar sani jehette iniq bir belgülime yoq bolsimu, biraq imza qoyghanlar sani qanche köp bolsa shunche yaxshi. Imza qoyghanlar qanche köp boldi dimek, anglatmaqchi bolghan mesilidin we yaki weqeliktin shunche köp adem xewer tapti dimek, uning tesir shunche chong boldi dimek. Netijide munasiwetlik kishiler we orunlar oturgha qoyulghan mesilige ehmiyet birishke we uni muapiq bir terep qilishqa mejburi bolishi mümkin. www.change.org da ilip birilghan imza toplashlar bu xildiki imza toplashlarning tipik misalidur.

Yene biri, xelqning awazini hökümet orunlirigha yetküzüp, munasiwetlik hökümet orunlirining melum weqelik yaki mesile toghursida ipade bildürüsh, tekshürüsh ilip birish we qanun maqullash qatarliqlarni telep qilish mexset qilin’ghan imza toplash bolup, bundaq imza toplashlar köpünche ehwaldi hökümet orunlirining munasiwetlik tor betliride ilip birilidu. Bundaq imza toplashlargha köpünche halda imza toplash paliyitini bashlighuchi emes, belki hökümet orunliri oturgha qoyulghan mesilini özlirining itiwargha ilip uni muzakire qilip bir qar chiqirishi üchün zörür bolghan eng töwen bir sanni belgüleydu. Elwette imza toplash paliyitini bashlighuchi, hökümetning u imza qoyghuchilar sanigha qoyulghan eng töwen telepni ashurup orunlap, munasiwetlik orunlarning oturigha qoyghan mesilige tiximu jiddi qarishini qolgha keltürüsh üchün, uningdinmu artuq bir sanni mexset qilip, tiriship teshwiq qilishi mümkin.

Imza qoyghanlarning sanigha qoyulghan u telep, hökümet orunlirining oturgha qoyulghan mesilini itiwargha ilip, uni muzakire qilish we u mesile toghursida birer qarar chiqirish üchün telep qilinidighan eng töwen san bolup, u hergüzmu imza qoyghanlar sani shu san’gha yetse, hemme ish hel bolidu digenlik bolmaydu. Imza qoyghanlar shu san’gha yetse, andin u mesile toghursida muzakire ilip birilidu. Eger imza qoyghanlar sani telep qilin’ghan u eng töwen san’gha yetmise, oturgha qoyulghan u telep itiwargha ilinmaydu we muzakirige qoyulmaydu. Shunga imza qoyghanlar sani qanche köp bolsa oturgha qoyulghan mesilining itiwargha ilinip, uni hel qilish üchün birer qarar ilinishning ihtimalliqi shunche yuquri bolidu. Uning aldinqi sherti oturgha qoyulghan telep muapiq bolushi, shu döwletning ichki we tashqi siyasitige uyghun bolushi, döwletning menpetige tesir yetküzmesliki kirek.

Undaqta oxshimighan döwletlerning imza qoyghuchilar sanigha qoyulghan eng töwen telep nime üchün nahayti zor periqliq? Imza toplash arqiliq xelqning awazini munasiwetlik hökümet organlirigha yetküzüsh we uni itiwargha ilip uni hel qilish üchün qarar ilish, asasen az sanliq köp sanliqqa boy sunush, köp sandiki xelqning awazigha aldin qulaq silish pirinsipi qollunilghan bolup, munasiwetlik hökümet organliri shu döwletning nopusigha, özining xizmet yükige asasen imza qoyghuchilar sanigha periqliq telepler qoyidu.

Mesilen Amirka Aq Saray tor bitidiki imza toplash mulazimiti, 2011 - yili Obamaning dewride bashlan’ghan bolup, deslepte imza qoyghanlar sanigha qoyulghan eng töwen telep 5000 bolup, bir aydin kéyin 25 mingge köpeyitken. 2013 -yilgha kelgende, u telep qilghan eng töwen sanni hazirqi 100 mingge özgertken. Ötken yilning bishidin hazirgha qeder Aq saray tor bitide ilip birilghan we 30 kün muddet ichide imza qoyghanlar sani belgülen’gen san’gha yetken imza toplashlar 20 bolup, uning ichide eng köp imza qoyulghan imza toplash herkiti, “Amirka pirezidenti Donald Trumpning pütün tijaretidin we ixtizadi bayliqidin waz kichish yaki uninggha qarghularche ishinish” toghursida bolup, uninggha jemi 361 mingdin artuq adem imza qoyghan. Eng az imza qoyulghan imza toplash herkiti, “Amirka pirezidenti Donald Trumpning Wiki sir ashkarlash herkitni bashlighan Julian Assange ni epu qilish” toghursida bolup, uninggha imza qoyghanlar sani (2018 - yili 9 - ayning 13 - künige qeder) aran 377 bolghan.

Gherip döwletliride torda imza toplash herkiti, bir xil shekilwazliq bolmastin, hökümet organliri melum shert bilen melum bir siyasetni oturgha qoyghan bolsa, u shertke yetken herqandaq telep choqum itiwargha ilinidu we muzakire qilinidu. Mesilen Amirka Aq Saray tor bitide ilip birilghan her qandaq imza toplash üchün oturgha qoyulghan telep, eger uninggha imza qoyghanlar sani 100 mingge yetse, u telep Amirka Hökümiti teripidin muzakire qilinip, birer qarar chiqiridu, we u qarar u imza toplashqa qatnashqan her bir kishige email arqiliq uqturlidu. Bu digenlik oturgha qoyulghan mesile choqum oturgha qoyulghan boyiche hel bolidu digenlik emes. Peqet itiwargha ilinidu, muzakire qilinidu we bir qarar chiqirlidu. Oturgha qoyulghan teleplerning hel bolush bolmasliqi we qaysi derijide hel bolushi, oturgha qoyulghan telepning muapiq bolush bolmasliqigha, döwletning ichki we tashqi siyasitige uyghun bolush bolmasliqigha we döwlet menpetige tesir yetküzüsh yetküzmeslikige baghliq.

Bu yil 8-ayda Awustiraliye parlament tor bitide xittayning wetinimizde yürgüziwatqan siyasitige qarshi imza toplash paliyiti bashlan'ghan bolup, Nurgül xanim we köpligen bashqa qérindashlarning nurghun térishchanliqi bilen 30 kün muddet ichide imza qoyghanlar sani ghelibilik halda 10 mingdin ashti. Undin bashqa yene, qérindishimiz Almas Nizamidin öz ayali we apisini qutquzush üchün oxshash tor bette imza toplash paliyiti ilip barghan idi. Epsus, uninggha imza qoyghanlar sani unche köp bolmidi. Emiliyette hazir xelqimizning derdi her birimizning derdi, her bir birimizning derdi xelqimizning derdi bolup, bizning ulargha oxshash muamile qilishimiz, xelqimizning bishigha kelgen dertni anglitishqa tiximu paydiliq idi.

Awustiraliyede bashlan’ghan u imza toplash paliyitini gherip döwletlirige kengeytish chaqiriqi bilen, Amirkida uzundin biri Uyghurlarni izchil qollap kiliwatqan Amirkiliq dostimiz Jek 9 - ayning 6 - küni Amirka hökimitining Aq Saray tor bitide xittayning wetinimizde yürgüziwatqan ighir siyasitini qattiq eyiplep, biz üchün imza toplash paliyiti bashlighan idi.

https://petitions.whitehouse.gov/petition/condemn-prcs-arbitrary-detentions-and-human-rights-abuses-xinjiang-uygur-autonomous-region

Uningdin 3 kün kéyin qérindishimiz Sali Xudayar, Jekning imza toplash üchün yazghan yazmisida wetinimizning ismini “Xinjiang” we bizni “az sanliq millet” deptu dep, uninggha imza qoyushni ret qilip, özi 9 - ayning 9 – küni oxshash tor bette yene bir imza toplash herkiti bashlidi.

https://petitions.whitehouse.gov/petition/condemn-chinas-concentration-camps-and-prevent-21st-century-holocaust-east-turkistan-0

Men bu yerde, bu ikki imza toplash paliyitining birsini toghura, birsini xata dep baha bermekchi emesmen. Men hem qérindashlarning qaysigha imza qoyup, qaysigha imza qoymasliq toghursida bir nersimu dimekchi emesmen. Men shexsen her ikkisige imza qoydum. Men bu yerde peqetla arimizda yüz biriwatqan imza toplash we dawagha munasiwetlik bezi mesililer üstide öz köz qarashlirimni oturgha qoyup ötmekchimen. Hemminglar bularni öylap biqip, qandaq qilish toghursida özünglar qarar bersengla bolidu.

Amirkiliq dostimiz Jek bashlighan imza toplash, “Xittay hökümitining Xinjiang Uyghur Aptinom Rayunida ilip biriwatqan xalighanche adem tutush we insan heq hoquqlirini depsende qilish qilmishini qattiq eyiplesh” toghursida bolup, u yazmisida Uyghur, Qazaq, Qirghiz we bashqa az sanliq millet musulmanlarning xelqara insan heq hoquqliri ehdinamisida kapalet qilin’ghan heq hoquqlirining qattiq depsende boliwatqanliqi, Xittay hökümitining bir miliyundin artuq xelqni xalighanche tutqun qilin’ghanliqi toghursida Amirka hökümitide guwaliq birilgenliki, xittay hökümitining Uyghurlarning sayahet qilishini, tilini, dinni itiqadini we ijtimayi alaqisini qattiq cheklewatqanliqini oturgha qoyghan.

Qérindishimiz Sali Xudayar bashlighan imza toplash,  “Xittayning Sherqi Türkistandiki jaza lagirlirini eyiplep, 21-esirdiki chong qirghinchiliqning aldin ilish” toghursida bolup, u yazmisida Sherqi Türkistan (atalmish Xinjiang) diki Uyghur, Qazaq, Qirghiz, Üzbek we Tatar qatarliq milletlerning xelqara insan heq hoquqliri ehdinamisida kapalet qilin’ghan heq hoquqlirining qattiq depsende boliwatqanliqi, Xittay hökümitining üch miliyundin artuq xelqni qanunsiz halda turma we jaza lagirlirigha solighanliqi toghursidiki ispatlarni Birleshken Döwletler Teshkilatining irqi kemsitishni tügütüsh komititi közdin köchürgenlikini oturgha qoyghan. U yazmisida xittayning bisish siyasitini eyipligendin bashqa, xittay hökümitining munasiwetlik emeldarlirini Magniski qanuni boyiche jazalashni, xittayni xelqara soda jehette jazalashni, DNA analiz qilish eswaplirini, küzütüsh texnikisini, qorallarni we bashqa jinayi qilmishlargha ishlitidighan mallarni Xittaygha ékisport qilmasliqni, we Birleshken Döwlet Teshkilatigha irqi qirghnchiliq yighini ötküzüsh we Sheriqi Türkistanni bisiwilin’ghan zimin dep itirap qilish üchün bisim qilishni oturgha qoyghan.

Yuqarqi imza toplash üchün yizilghan ikki yazmini öz ara silishturghanda, Sali Xudayar qérindishimizning yazghan telipi, bizge nahayti yaqidighan yaxshi bir telep. Buninggha meningche hichkimning qarshi pikiri bolmisa kirek; shexsen men buninggha imza qoyghanlar sanining belgulen'gen waqit ichide 100 mingdin ishishini bekmu arzu qilimen; biraq shundaqtimu töwendiki bir nechche tereplerde oylunup biqishqa toghura kilidu.

Birinjidin, eger bu imza toplash, Jek  9 – ayning 6 – küni bashlighan imza toplash herkitidin burun yaki Jek bashlighan imza toplashning 30 künlük mudditi axirlashqandin kéyin oturgha chiqqan bolsa, meningche tiximu yaxshi bolghan bolatti. Epsus  Awustiraliyede ilip birilghan imza toplash herkitige gerche 20 kündin artuq waqit ötken bolsimu, Amirkida bundaq bir imza toplash otturgha chimghan. Jek bu imza toplashni bashlap emdila 3 kün ötkendin kéyin, yene bir imza toplashni uning bilen besleshkendek oturgha ilip chiqish we burunqi imza toplashni, “Xinjiang” we “az sanliq millet” didi dep uni inkar qilish, menche aqilane bir ish emes. Chünki Jek dawa ichidiki hich bir insanning riqabetchisi emes. U peqetla öz qobul qilghan usulda we Amirka hökümiti qobul qilish asan bolghan dairde, ikki éghiz heq gep qilip, awazimizni Amirka hökümitige anglitishqa tirishti. Uning bizge bir qerizi we mejburyiti yoq; hem bizdin bir nersimu ümüt qilmaydu. Men bilidighan Jek, bizning wetenni Sheriqi Türkistan dep atashni ret qilidighan birsimu emes; u uzundin biri bizning dawani izchil qollap kéliwatqan birsi. U belkim Amirka hökümitini we uninggha imza qoymaqchi bolghan köp sandiki bashqa kishilerni közde tutup, bashqilar teripidin tonulghan we omumlashqan “Xinjiang” we “az sanliq millet” digen atalghularni ishletken bolishi mümkin. Emiliyette bu atalghular hemmimiz körüp turiwatqandek, Türkiyeni öz ichige alghan nurghun döwletlerning hökümet axbaratlirida omumi yüzlük ishlitiwatqan atalghular.

Undin bashqa Aq Sarayning tor bitide imza toplash herkiti ilip birishta hichqandaq shert we waqit cheklimisi yoq. Her qandaq adem, her qandaq waqitta herqandaq mezmunda imza toplash herkitini bashlisa boliwiridu. Choqum bu waqitqa toghurlap oturgha ilip chiqishning hajiti yoq.

Ikkinjidin, Aq saray tor bitide imza toplashtin mexset yalghuz öz könglimizge yaqidighan geplerni qilip, öz könglimizni xosh qiliwilish bolmastin, belki belgülen’gen 30 kün muddet ichide imza qoyghanlar sanini 100 mingge yetküzüp, az bolsimu belgülük netijige irishish. Oturgha qoyulghan telep qanche köp bolsa, bizge shunche yaqqan bilen, uning Amirka hökümiti teripidin qobul qilinip riyalliqqa aylinish nisbiti shunche töwen bolidu we yaki undaq bir ihtimalliq bolmaydu. Chünki ikki imza toplash öz ara riqabet keypiyatini peyda qilip, imza qoyghuchilarni ikkige böliwitish ehwalini keltürüp chiqirish arqiliq, imza qoyghuchilar sanining belgülen’gen 30 kün muddet ichide 100 mingge yitish ihtimalliqini zor derijide töwenliwitidu.

Jek bashlighan imza toplashqa imza qoyghanlar sani 9 - ayning 13 - küni kechte 8000 ge yiqinlashqan bolup, otur hisap bilen künige 1000 din artuq adem imza qoyghan. Sali Xudayar qérindishimiz bashlighan imza toplashqa imza qoyghanlar sani 9 - ayning 13 - küni kechte 1600 din sel ashqan bolup, otura hisap bilen künige 400 etirapida adem imza qoyghan. Awustiraliyede ilip barghan imza toplapqimu künige otura hisap bilen 350 etirapida adem imza qoyghan bolup, bu ikki imza toplashqa imza qoyghanlarning süréti  asasen oxshash bolghan, uning sewebi her ikki imza toplash paliyitige qatnashqanlar asasen oxshash gurpidiki kishiler bolsa kirek. Shunga eger biz bu imza toplashqa köpligen Amirkiliq we bashqa xelqlerni jelip qilalmisaq, belgülen'gen muddette imza qoyghanlar sanni 100 minggha yetküzüsh nahayti qeyin. Bu san'gha yitish üchün, künige otura hisap bilen 3400 adem imza qoyishi kirek. Eger 30 kün ichide imza qoyghanlar sani 100 mingge yetmise, herqanche güzel telepler oturgha qoyulghan bilen, ularning hichqandaq emili ehmiyiti bolmaydu.

Üchünjidin, Aq saray tor bitide imza toplashtin mexset yalghuz öz könglimizge yaqidighan teleplerni oturgha qoyup, öz könglimizni xosh qiliwilish bolmastin, belki Amirka hökümitining qobul qilish ihtimal bolghan teleplerni oturgha qoyup, ot ichide köyiwatqan xelqimiz üchün azraq bolsimu bir ish qilip birish.

Men bezide bizning Amirka hökümitige we yaki xelqaradiki bezi teshkilatlargha qoyghan telipimizni mundaq bir misalgha oxshatqim kilidu. Xittay hökümiti bizning ata animizni öltürwitip, bezi bir taktikilarni qollunup bizni biqiwaldi. Biz waqitning ötishige we yishimizning chong bolishigha egiship, özimizning mejburi biqiwilin’ghan ögey bala ikenlikimizni, özimizning uzindin bir ögey bala muamilisige uchurap kelgenlikimizni tekitlep, özimizning ayrim öy tutush istikimizning barliqini üzlüksiz oturgha qoyup kelduq. Epsus, xittay hökümiti meyli bizni qandaq usulda biqiwalghan bolsun we bizni qandaq derijide ügeyligen bolsun, xelqarada bizni yenila Xittayning balisi dep tonidu; gerche bezi döwletler bizni xittayning öz balisi emes, mejburi biqiwalghan ügey balisi dep tonisimu, biraq yenila balisi dep tonidu. Biz gerche bir qisim döwletlerge, xittay hökümitining bizni ügeylewatqanliqini qobul qildurghan bolsaqmu, biraq 60 - 70 yildin biri, biz tixi ulargha özimizning mejburi biqiwilin’ghan ügey bala ikenlikini qobul qilduralmiduq. Bundaq bir ehwal astida, biz 30 künlük bir imza toplash herkiti arqiliq, ulargha “özimizning mejburi biqiwilin’ghan ügey bala ikenlikini” qobul qilduralamduq?

Dawa bizning dawa, bizning dawa namayish qilish, imza toplash bilen hel bolidighan dawa emes. Bizning dawa wetendiki jaza lagirliri taqalghan bilen tügeydighan dawa emes. Bizning dawa munasiwetlik xittay emeldarlirini Maginiski qanuni bilen jazalash bilen hel bolidighan dawa emes. Biz kochigha chiqip namayish qilip, biz musteqqiliqni telep qilimiz dep waqirghan bilen, yaki musteqqiliqni telep qilimiz dep imza toplash ilip barghan bilen, birsi bizge musteqilliq bermeydu. kimning musteqqil bolghusi yoq? Musteqqilliq digen küchimiz yetse özimiz alidighan nerse. Bizning dawa özmiz bilen bolidighan uzun’gha sozulghan bir dawa. Bizning dawa gherip döwletliri we xelqara teshkilatlarning étirap qilishigha, qollap qüwetlishge we yardem qilishigha ihtiyajliq dawa. Yuqarqilarning hemmisi bu uzun dawa jeryanida zörür bolghan qedem basquchlar bolup, hazirqi eng jiddi hel qilishqa tigishlik bolghan mesile xelqimizning mewjutliqini saqlap qilish. Qishta öy makansiz qalghanlargha turghidek bir jay tipip, ularni qehritan qishning soghuqidin saq salamet saqlap qilish.

Bizning qehritan qishta turghidek bir yerimiz yoq jiddi bir peyitte, bashqilar bizge hisidashliq qilip, bizning qehritan qishtin saq salamet ötiwilishimiz üchün, bizge öy makansizlar turidighan öylerdin hel qilip birishqa urunsa, biz “u öy makansizlar turidighan öyde tursaq, bashqilar bizni öy makani yoqken dep qalidu” dep xapa bolup, bashqilardin bizge musteqqil öy birishni telep qilsaq bolamdu? Küchimiz yetse u musteqqil öylerni özimiz tapayli, bolmisa bashqilar yardem qilip tipip bergen öyni yaratmay, uning yaman gipini qilip yürmeyli.

Hemmimiz bilgendek, meyli Amirka bolsun we yaki nurghunlighan bashqa gherip döwletliri bolsun, ularning hemmisi Xittay xelq jemhurhitini we uning zimin pütünlikini itirap qilghan. Sheriqi Türkistan mesiliside emes, hetta Teywan mesilisidimu, Amirka hazirgha qeder “Bir xittay siyasitini” qollap, Teywenning musteqqilliq ilan qilish telipige nahayti ihtiyatchanliq pozitsiyesi tutup kiliwatidu. 2018 – yili 8 – ayning 16 – küni, birsi aq saray tor bitide “bir xittay siyasitini bakar qilish” toghursida imza toplash herkiti bashlighan iken, 9 – ayning 13 – küni kechkiche uninggha imza qoyghanlar sani aran 280 ge yitiptu. Bu imza qoyush herkitining waxti yene 3 kündin kéyin axirlishidu. Dimek bezi sezgür mesililerni, yalghuz Amirka hökümiti emes, adettiki puxralarmu bek qollap ketmeydu.

Shunga bundaq bir ehwal astida, Amirka hökümiti biz üchün özi itirap qilghan kilishimlerni bikar qilip, bizni bisiwilin’ghan zimin dep itirap qilip, Amirkining döwlet menpetige tesir yetküzishi unche asan emes. Bu hergüzmu qisqa waqit ichide derhal hel bolidighan ish emes. U bizning his tuyghimizgha we sobiktip arzulirimizgha boy sunidighan ish emes. Elwette bu digenlik biz uningdin waz kichimiz digenlik emes. Uningliq üchün, biz  qedem basquchlargha bölüp uzun muddet üzlüksiz tirishchanliq körsitishimiz kirek. Mesililerni hel qilghanda, qaysi mesilining jiddilikini alahide itiwargha ilishimiz kirek.

Elwette bizning öz arzu ümütlirimizni oturgha qoyush, bashqilarni qail qilishqa intilish heqqimiz we hoquqimiz bar; bizning öz heq höqümizni qoghdash höqiqimiz we mejburyitimiz bar. Biraq bizning öz arzuyimizni bashqilargha mejburi tingish, we bashqilarni bizning his tuyghilirimiz boyiche ish qilishqa mejburlash hoquqimiz yoq. Küchimiz yetse pütün hisawatni düshminimiz bilen qilip, amal bar bashqilarning qollap quwetlishini qolgha keltürishimiz, düshminimizni yalghuz qaldurup, dostimizni köpeytishimiz kirek.

Dawaning aldida mingiwatqan, dawagha bashlamchiliq qiliwatqan, we yaki özini lidir, yol bashlighuchi dewatqan herqandaq shexis, yiraqni köreleydighan, omumning menpetini birinji orun’gha qoyidighan, keng xelq ammisini itipaqlashturalaydighan, hisyatqa emes eqilge tayinip ish qilidighan, shexsi adawet tüpeylidin dawani axsatmaydighan bolishi kirek. Bizge we bizning dawagha paydiliq herqandaq ish qiliwatqan her qandaq insanni özimizge riqabetchi qiliwalmasliqimiz kirek; ularni özimizge  düshmen qiliwilishimizning tiximu orni yoq. Dawagha paydiliq ish qiliwatqan her qandaq teshkilat we shexisler bilen qarmu qarshi herket qilish emes, belki parallil herket ilip birishimiz, öz ara qollishimiz, öz ara kem qalghan yerlerni toluqlughuchi we yaki birimiz yitishelmigen ishni yene birlirimiz qilghuchi bolishimiz kirek. Bolmisa ziyan özimizge bolidu, dawa hergüz algha basmaydu.

*****************************************

Qoshumche: imza qoyush usuli

Yuqarqi imza toplash herkiti üchün imza qoyush usuli nahayti addi bolup,  üningliq üchün bir élxet adiris, bir kompitur yaki torgha chiqqili bolidighan bir tilfun bolsa yiterlik. Aldi bilen siz imza qoyush tor bitige kirisiz, andin eng yuqurdiki birinji katekke isimingizni yazisiz, ikkinji katekke dadingizning ismini yazisiz, eng töweynidiki üchinji katekchige élxet adirisingizni kirgüzüp, “sign now” digen xetni basqandin kiyin derhal elxet adirisingizgha bir élxet kilidu.  Andin siz u yerdin “confirm” digen xetni bassingiz bolidu.

2018 - yili 9 - ayning 14 - kuni, New York 

Ayrupilanda bir kichik qizning yinida olturghan bir dinsiz

Ayrupilanda bir kichik qizning yinida olturghan bir dinsiz

Aptori: Steve MacDonald

Uyghurchigha terjime qilghuchi: Memet Emin

Ayrupilanda bir kichik qizning yinida olturghan bir dinsiz kıshı qizgha burulup mundaq deptu, "Sözlishishni xalamsiz?, Yiningizdiki yoluchilar bilen sözleshsingiz waqit tiz ötidu".

Emdila kitawini oqushqa bashlighan kichik qiz bu natonush kishige jawaben, "Nime toghursida paranglashmaqchi?" dep soraptu.

"Bilmeymen" deptu u dinsiz, we hejiyip turup gepini dawamlashturup, "Xuda, jennet, dowzaq we yaki ölgendin keyin qayta tirilish yoq toghursida paranglashsaq qandaq?"

"Bolidu" deptu u qiz, "bu choqum bir qizziqarliq tima, biraq men aldi bilen sizdin bir soal sorap baqay. At, kala we keyik oxshashla ot-chöp yeydu. Keyik mayaqlaydu, kala shatiraqlaydu, at tizzekleydu. Nime üchün shundaq bolidu?"

U dinsiz kishi kichik qizning eqil parasitidin heyran boptu, oylinlinip turup, "Himm, men bilmidim" dep jawap biriptu. Kich qiz uningha jawaben,  “sizningche hayawanning poqini bilmey turup, özingizni  Xuda, jennet, dowzaq we axiret toghursida munazire qilishqa layaqetlik dep qaramsiz?” deptu.

Undin keyin u qiz kitabiwini oqushni dawam qiptu.

*****************************************************************************

An atheist was seated next to a little girl on an airplane…

by Steve MacDonald

An atheist was seated next to a little girl on an airplane and he turned to her and said, “Do you want to talk? Flights go quicker if you strike up a conversation with your fellow passenger.”

The little girl, who had just started to read her book, replied to the total stranger, “What would you want to talk about?”

“Oh, I don’t know,” said the atheist. “How about why there is no God, or no Heaven or Hell, or no life after death?” as he smiled smugly.

“Okay,” she said. “Those could be interesting topics but let me ask you a question first. A horse, a cow, and a deer all eat the same stuff – grass. Yet a deer excretes little pellets, while a cow turns out a flat patty, but a horse produces clumps. Why do you suppose that is?”

The atheist, visibly surprised by the little girl’s intelligence, thinks about it and says, “Hmmm, I have no idea.” To which the little girl replies, “Do you really feel qualified to discuss God, Heaven and Hell, or life after death, when you don’t know sh*t?”

And then she went back to reading her book.

http://granitegrok.com/blog/2013/07/an-atheist-was-seated-next-to-a-little-girl-on-an-airplane

ئۆزەڭ بول

ئۆزەڭ بول

Özeng bol
http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/08/ozeng-bol.html
ئاۋازلىق نۇسقىسى

مەمەت ئىمىن

ئىنگىلىزچىدا "Be yourself" دەيدىغان بىر سۆز بولۇپ، ئۇنىڭ بىۋاستە تەرجىمىسى "ئۆزەڭ بول" دىگەنلىك بولىدۇ، ۋە ئۇنىڭ مەنىسى تىلىمىزدىكى "ئۆزگىچە" دىگەن سۆزگە ئەڭ يىقىن كىلىدۇ. بەزىلەر بەلكىم بۇ تېمىنى كۆرگەندە، ئىنسان ئۆزى بولماي ئەجىبا باشقا بىرسى بولامدۇ دەپ سورىشى مۈمكىن. توغۇرا، ئىنسان باشقا بىرسى بولماي ئۆزى بولىشى كىرەك ، بىراق رىيال تۇرمۇشتا كۆپۈنچى كىشىلەر ئۆزى بولماي ۋە ياكى ئۆزى بولالماي، ھەر دائىم باشقا بىرسى بولۇشنى ئارزۇ قىلىدۇ. ئۆزىنى داۋاملىق باشقىلار بىلەن ياكى باشقىلارنى ئۆزى بىلەن سىلىشتۇرىدۇ؛ باشقىلارغا ھەۋەس ۋە ھەسەت قىلىدۇ. ئۆز ھاياتىنى ياشاشنىڭ ئورنىغا  باشقىلار بىلەن دائىم پۈت تېپىشىدۇ،  باشقىلارنى كۆرەلمەيدۇ. ئۆزى بولۇشنىڭ ھەقىقى مەنىسىنى تولۇق چۈشەنمەيدۇ. ھەر ئىش قىلغاندا ئالدى بىلەن "باشقىلار قانداق ئويلاپ قالار" دىگەننى ئويلايدۇ. ئۆزىنى قەپەزنىڭ ئىچىگە سولاپ، ئۆز تەپەكۇرىنى چەكلەيدە ۋە ياكى ئەركىن تەپەككۇر قىلالمايدۇ.

ئۇنداقتا بىز بۇ "ئۆزەڭ بول" دىگەن سۆزنى قانداق چۈشەنسەك، توغۇرا چۈشەنگەن بولىمىز؟  ئۆزى بولۇش دىگىنىمىز، ئىنسان ئۆزىنى، ئۆز ئالاھىدىلىكى ۋە ئۆز تالانتىنى توغۇرا تونۇپ يىتىپ، ئۆز ئالاھىدىلىكىنى ۋە ئۆز تالانتىنى ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىدە جارە قىلدۇرۇپ، ئۆز ھاياتىدا ياشاشنى ۋە ئۆزگىچە بولۇشنى كۆرسىتىدۇ. ھاياتىمىزدا بىز تىرىشچانلىق كۆرسىتىش ئارقىلىق قىلالايدىغان ئىشلار بولىدۇ، ھەم ھەرقانچە تېرىشساقمۇ قىلالمايدىغا ۋە ياكى قىلىپ قاملاشتۇرالمايدىغان ئىش بولىدۇ. بىزنىڭ ھاياتىمىز ۋە ئىقتىدارىمىز چەكلىك بولغىنى ئۈچۈن، ھەممە ئىشلارنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلالىشىمىز مۈمكىن ئەمەس. ئىنسان ئۆزىنى توغۇرا تونىغاندا ۋە ئۆزى بولغاندا، ئۆزى قىلالمايدىغان ئىشلارغا بەك چاپلىشىۋالمايدۇ. ئەگرى توقاي يوللارنى ئاز باسىدۇ؛ ئۆز ئىستىكى بويىچە ئارزۇلىرىغا ئەڭ قولاي يىتەلەيدۇ. ئۆزى بولغان ئىنسانلارنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسى يۇقۇرى بولىدۇ، ئەركىن تەپەككۇر قىلىدىغان بولىدۇ. باشقىلارنىڭ كۆلەڭگۈسىدە ياشىمايدۇ. داۋاملىق ئۆزىنى باشقىلار بىلەن سىلىشتۇرمايدۇ، باشقىلارغا ھەسسەت قىلمايدۇ. باشقىلارنىڭ ئالدىدا بىلەرمەنلىك قىلمايدۇ. كۈلەلمىسە ھەرگۈز ھىجايمايدۇ. ئۆزىنىڭ ئورنىنى توغۇرا بەلگىلىيەلەيدۇ، ۋە ئۆز قىممىتىنى يارىتالايدۇ.

مەن سۆزلىمەكچى بولغان مەزمۇننى تىخىمۇ ياخشى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن، مەلۇم كەسسىپ بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ۋە ياكى بىر ئىش قىلىۋاتقانلارنى، ئۇلارنىڭ ئۇ ئىشنى قىلىشتىكى ياكى قىلىۋاتقان كەسسىپىنى تاللاشتىكى چىقىش نۇقتىسىغا ۋە مەخسىتىگە ئاساسەن تۆۋەندىكىدەك بىر نەچچە تۈرگە ئايرىشنى مۇئاپىق كۆردۇم.

1. ياشاش ئۈچۈن بىر ئىش قىلىدىغانلار، يەنى تۇرمۇشنىڭ ئىھتىياجى ئۈچۈن مەلۇم كەسسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياكى بىر ئىش قىلىدىغانلار. ھەر قانداق جەمىيەتتە بۇ خىلدىكى ئىنسانلار ئەڭ كۆپ ساننى ئىگەللەيدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھاياتىدا زور پەرىقلەر بولىدۇ. بەزىلەر ئۆمۇر بويى ئاتا ئانىسىدىن مىراس قالغان كەسسىپ بىلەن شۇغۇللۇنۇپ، ئۆز ھاياتىنى ئاددى ساددا ئۆتكۈزسە، يەنە بەزىلەر باشقىلارنىڭ تەسىرى بىلەن تىرىشىپ تىرمىشىپ يۇقۇرى مۇئاشلىق خىزمەتلەرگە ئىنتىلىدۇ ۋە ئۆز ھاياتىنى ياخشىلاشقا تىرىشىدۇ. بەزىلەر ناھايتى باياشات ياشىسا، يەنە بەزىلەرنىڭ پۈتۈن ھاياتى يوقسۇزلۇق ئىچىدە ئۆتىدۇ؛ بەزىلەر ئۆز ئىرىشكىنىگە شۈكۈر قىلىپ، ئۆز بەختىنى تاپسا، يەنە بەزىلەر پۈتۈن ئۆمۈرىنى جاپا مۇشاقەت ئىچىدە ئۆتكۈزىدۇ.

2. بىر ئىش قىلىش ئۈچۈن ياشايدىغانلار؛ بۇنداق كىشىلەر ھەر قانداق جەمىيەتتە ناھايتى ئاز ئۇچۇرايدىغان بولۇپ، بۇنداق كىشىلەردە يالغۇز تۇغما بىر تالانت بولۇپ قالماستىن، ئەڭ موھىمى ئۇلاردا ئۇلۇغ غايە، يۈكسەك مەسۇليەت تۇيغۇسى ۋە ئىشەنچ بولىدۇ؛  ئۆزىنى ئوبدان تونىيالايدۇ؛ ئۆزىنىڭ نىمە قىلىشىنى ئوبدان بىلىدۇ. بۇنداق كىشىلەرنىڭ ھاياتى ئۈزلۈكسىز تىرىشچانلىق، بىر ئۆمۈر ئىشلەش ۋە ئۆز غايىسىگە يىتىش ئۈچۈن توختىماي كۆرەش قىلىش بىلەن ئۆتىدۇ. ئۇلار كىچىك ئىشلارغا ئىسىلىۋالمايدۇ؛ چوڭ ئىش قىلىش ئۈچۈن باشقىلارنىڭ پىتنە پاسساتلىرىغا پىسەن قىلماي، ئۆزى توغۇرا دەپ بىلگەن يولنى قەتتى داۋاملاشتۇرىدۇ؛ نۆۋىتى كەلگەندە پۇتلى كاششاڭ بولغانلارنى يوق قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ھايات يولى بەك داغدام بولمايدۇ، ھەم بەك بەخىتلىك بولىشىمۇ ناتايىن، بىراق ئۇلار مەيلى مەغلۇپ بولسۇن ياكى غەلبە قىلسۇن، دۇنيادا ئۇلارنىڭ نامى قالىدۇ.

3. ھەۋەس ۋە قىززىقىش ئۈچۈن بىر ئىش قىلىدىغان ياكى ئۆزىنىڭ قىززىقىشىغا ئاساسەن كەسسىپ تاللايدىغانلار. بۇنداق كىشىلەر ئادەتتە تەرەققى قىلغان دۆۋلەتلەردە سەل كۆپ بولسىمۇ بىراق ئومۇمەن قىلغاندا ئۇنچە كۆپ بولمايدۇ. ئۇلار ئۆزىنى ئوبدان چۈشەنگەن، ئۆزىنىڭ نىمە قىلىشىنى ئوبدان بىلگەن كىشىلەر بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئالاھىدە تالانلىق بولمىسىمۇ، بىراق ئۇلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئۆز قىلىۋاتقان كەسسىپتە بەلگۈك نەتىجە ياراتقان بولىدۇ. بۇ خىلدىكى كىشىلەرنىڭ ھاياتى بەك باياشات بولمىسىمۇ، بىراق بىر خىل خاتىرجەملىك ۋە ئەركىن ئازادىلىك ئىچىدە ئۆتىدۇ. ئۇلار ئادەتتە ئۆز كەسسىپىنى ياخشى كۆرىدۇ؛ خىزمىتىنى سەمىمى ۋە ئەستايىل قىلىدۇ؛ مەسۇليەتچانلىقى كۈچلۈك بولىدى. ئۇلار ئادەتتە ئۆزىنى باشقىلار بىلەن سىلىشتۇرمايدۇ؛ باشقىلارغا ھەۋەس ۋە ھەسەت قىلمايدۇ؛ باشقىلارغا ئورا كولىمايدۇ، باشقىلارنىڭ پەيىغا چۈشمەيدۇ؛ مەنمەنچىلىك قىلمايدۇ.

4. شەخسى مەنپەت ۋە ئاتاق ئۈچۈن بىر ئىش قىلىدىغانلار، يەنى شامالغا قاراپ ئىش تۇتىدىغان، نەدە پايدا بولسا شۇنى قىلىپ باقىدىغان پۇرسەتپەرەسلەر. بۇنداق كىشىلەر ھەر قانداق جەمىيەتتە مەۋجۇت بولۇپ، سان جەھەتتىمۇ ئۇنچە ئاز ئەمەس. بۇنداق كىشىلەر ئۆزىنى تولۇق چۈشەنمەيدۇ، ئۈزىنىڭ نىمىگە ئىھتىياجلىق ۋە نىمە قىلىشىنى بەك بىلىپ كەتمەيدۇ؛ نەدە پايدا بولسا شۇ يەرگە چاپىدۇ؛ داۋاملىق ئۆزىنى چاغلىمايدۇ، ئۆزىنى بىلەرمەن ۋە قالتىس ھىساپلايدۇ؛ باشقىلار بىلەن ئۆزىنى سىلىشتۇرىدۇ. ئۇلار چىدىماس، نامەرت كىلىدۇ؛ ئىرىشكەن نەرسىسىگە شۈكۈر قىلمايدۇ؛ ھەرقانچە نەرسىگە ئىرىشسىمۇ يەنىلا ئاچ كۆزلىك قىلىدۇ؛ ئىنسانلارغا سەمىمى مۇئامىلە قىلمايدۇ؛ ياسالمىلىق ئىچىدە ياشايدۇ، ئۆز تۇيغۇسىنى يوشۇرىدۇ؛ پۈتۈن ئۆمۈرىنى باشقىلارغا ھەسسەت قىلىش، باشقىلارنىڭ ئارقىسىدىن سۆز چۆچەك تارقىتىش، شىكايەت قىلىش ۋە قاخشاش ئىچىدە ئۆتكۈزىدۇ.

يۇقارقى ئەھۋاللارنىڭ ھەممىسى مۇتلەق بولمايدۇ. ئىنسانلارنىڭ ياخشىغان دەۋرى، شارائىتى ۋە ئۇلارنىڭ كۆرگەن تەربىيەلىرىگە قاراپ بەزى ئۆزگۈرۈشلەر بولىدۇ.

مەن كېچىك ۋاختىمدا كىنو قويىدىغان ئادەم بولۇشنى بەك ئارزۇ قىلاتتىم، چۈنكى ئۇ چاغلاردا پۈتۈن جەمىيەت سىرىتقا پۈتۈنلەي تاقالغان بولۇپ، ھەممە نەرسە نورمۇلۇق ۋە بىلەتلىك ئىدى. كىنودىن باشقا سىرىتقى دۇنيا بىلەن ئۇچۇراشقىدەك ھىچقانداق بىر ۋاستە يوق ئىدى. ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇشى بىر خىل يوقسۇزلۇق ئىچىدە، ناھايتى ئاددى ئۆتەتتى. ئىنسانلار ئارىسىدا ئۆز ئارا سىلىشتۇرۇش، ئۆز ئارا بەسلىشىش ۋە ئۆز ئارا ئارقا ئىشىك قىلىش دىگەندەكلەر ئاساسەن يوق ئىدى. مىنىڭ نەزىرىمدە ئەڭ كۆپ ئىنسانلار ئىزدەيدىغان ۋە ئەڭ كۆپ ئىنسانلار ئارقا ئىشىك قىلىدىغانلار شۇ كىنو قويىدىغانلار ياكى كىنوخانىدا خىزمەت قىلىدىغانلار ئىدى. چۈنكى ھەر قەتىم چەتەلنىڭ كىنولىرى ۋە ياكى ياخشى كىنولار كەلسە، پەقەت كىنوخانىدا تونۇشى بارلار ئاندىن ئۇ كىنونى كۆرىدىغان بىلەتكە ئىرىشەلەيىتتى. مەن ھەر قېتىم ئۆزەم ئارزۇ قىلغان كىنونى كۆرەلمىگىنىمدە ئۆز ئۆزۈمگە "چوڭ بولسام چوقۇم كىنوچى بولىمەن" دەپ ۋەدە بەرگەن ئىدىم. كىيىن كىنولار كۆپەيدى؛ كىنولارنى كۆرۈش بۇرۇنقىدىن ئاسان بولدى، كىنوچىلارنىڭ ئورنىمۇ ئاستا ئاستا تۆۋەنلەشكە باشلىدى. ئۇندىن كېيىن شوپۇرلار باشقىلار تەرىپىدىن ھەۋەس قىلىدىغان بىر كەسىپ بولۇپ قالغان ئىدى. شۇنىڭ بىلەن مەن  ئۆز ئۆزۈمگە "چوڭ بولسام چوقۇم شوپۇر بولىمەن" دەپ ۋەدە قىلغان ئىدىم.

70 – يىللارنىڭ ئاخىرى، مەن باشلانغۇچ مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ ئوتۇرا مەكتەپكە چىققىنىمدا، مەن ئوقۇغان مەكتەپتە ياخشى نەتىجە بىلەن ئوقۇش پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلار ئىچىدە شوپۇرلۇق مەكتەپكە ئىلتىماس قىلىدىغانلار يىلدىن يىلغا كۆپىيىشكە باشلىدى. 1981 – يىلى مەن تولۇقسىز ئوتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەندە، ئۇزۇن يىللىق ئارزۇم بىلەن شوپۇرلۇق مەكتىۋىگە ئىمتاھان بەردىم. ئەپسۇس، گەرچە نەتىجەم ياخشى بولغان بولسىمۇ، بىراق شوپۇرلۇق مەكتەپكە قوبۇل قىلىنمىدىم. نەتىجىدە تولۇق ئوتۇرا مەكتەپتە داۋاملىق ئوقۇپ، ئاخىردا تىببى مەكتەپكە كىردىم.

ئۇ زامانلاردا مەيلى ئائىلە تەربىيەسى بولسۇن، مەيلى مەكتەپ تەربىيەسى بولسۇن، ۋە ياكى جەمىيەت تەربىيەسى بولسۇن، بىزدە تەكىتلەنگەن بالا تەربىلەش ئۇسۇلى، باشقىلار تەرىپىدىن بىزگە تىكلەنگەن ئۈگۈنۈش ئۆلگىلىرىدىن ئۈگۈنۈش بولۇپ، ھىچكىم شەخىسلەرنىڭ ئۆزى بولۇشنىڭ قانچىلىك موھىملىقىنى ھەرگۈزمۇ تەكىتلىمەيىتتى؛ ھەتتا بۇنداق بىر ئۇقۇممۇ يوق ئىدى. بىزدىكى تەربىيە، ئۆيدە ئاتا ئانىنىڭ گېپىنى ئاڭلىغان ياخشى بالا، مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىنىڭ گېپىنى ئاڭلىغان ياخشى ئوقۇغۇچى، خىزمەتكە چىققاندىن كېيىن، رەھبەرنىڭ، باشلىقنىڭ گېپىنى ئاڭلىغان ياخشى خىزمەتچى دىگەندەك بوي سۇنۇش، ئىتائەت قىلىش خارەكتىرلىك تەربىيە ئىدى.

مەن مۇشۇ تەربىلەش ئۆلچەملىرى بويىچە ئائىلىدە ياخشى بالا، مەكتەپتە ياخشى ئوقۇغۇچى، خىزمەتتە ياخشى خىزمەتچى بولدۇم. ئويلاپ باقسام كىنو كۆرۈش ئۈچۈن كىنوچى بولغۇم كەپتۇ؛ شوپۇرلارغا قاراپ شوپۇر بولغۇم كەپتۇ؛ تىببى مەكتەپكىمۇ پەقەت قوبۇل بولغۇنۇم ئۈچۈن بەك كۆپ ئويلاپ كەتمەيلا بىرىپتىمەن. ئۆزەمنىڭ تالانتى نىمە، كەلگۈسىدە نىمە كەسسىپ بىلەن شۇغۇللانسام ئۆزۈمگە ئەڭ مۇئاپىق دىگەنلەرنى ئەستايىل ئويلاپ باقماپتىمەن. ھەر زامان باشقىلارنىڭ كۆرسىتىشى بىلەن، باشقىلارنىڭ ئىستىكى بويىچە، باشقىلار ئۈمۈت قىلغان ئادەم بولۇشقا تىرىشىپ كەپتىمەن.

كېيىن يىشىمنىڭ چوڭىشىغا ئەگىشىپ، بەزى نەرسىلەرنى ئويلاشقا باشلىدىم. ئادەم ياشاشتىن مەخسەت زادى نىمە؟ ئىنساننىڭ بۇ دۇنياغا كىلىشتىن مەخسەت، يالغۇز ئاتا ئانىسىنى خوش قىلىشمۇ؟ ئوقۇتقۇچىسىنى خوش قىلىشمۇ؟ ياكى رەھبەرنى، باشلىقنى خوش قىلىشمۇ؟ ئەگەر شۇنداق بولسا، ئايرىم مۇستەققىل بىر ئادەم بولاپ بۇ دۇنياغا كىلىشنىڭ ئەھمىيىتى نىمە؟ ھەر بىر ئىنساننىڭ ئۆز ئىستىكى، ئارزۇسى قاچان ۋە قەيەردە ئىپادىلىنىدۇ؟ مەن بۇ ھەقتە كۆپ ئويلاندىم، كۆپ ئىزدەندىم. ئامىركىغا كىلىپ بىر نەچچە يىل ياشىغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ جاۋابىنى تاپتىم. ئەسلى ئۇنىڭ جاۋابى ناھايتى ئاددى بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ ئىنساننىڭ "ئۆزى بولىشى" ئىكەن. ئىنسان پەقەت ئۆزى بولغاندا، ئاندىن ئىنساننىڭ مۇستەققىل بىر ئادەم بولۇپ بۇ دۇنياغا كىلىشنىڭ ئەھمىيىتى ھەقىقى تۈردە ئىپادىلىنىدىكەن؛ ھەر بىر ئىنساننىڭ ئارزۇ ئىستىكى ۋە قىممىتى ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىدە ئىشقا ئاشىدىكەن.

بۇنىڭدىن 10 يىل ئىلگىرى باللىرىمغا ھەمرا بولۇپ، ئامىركىنىڭ كارتۇن فىلىمى گۇمپىچى مۈشۈك ئېيىق (كوڭ فۇ پاندا) دىگەن كىنونى كۆرگەن ئىدىم. مەن گەرچە بۇ كىنونى بىر كارتۇن فىلىم قاتارىدا كۆرگەن بولساممۇ، بىراق بۇ كىنونىڭ مەزمۇنى ماڭا ئالاھىدە تەسىر قىلدى. بۇ فىلىمدە دەل بۇ "ئۆزى بولۇش" نى ۋە ئۇنىڭ قانچىلىك موھىملىقىنى ناھايتى جانلىق ئىپادىلەپ بەرگەن ئىدى.

سىنىڭ ھەقىقى ئارتۇقچىلىقىڭ سىنىڭ ئەڭ ياخشى ئۆزۇڭ بولۇشتىن كىلىدۇ.

فىلىمدە بىر ئۆمۈر لەغمەن (noodle) تىجارىتى بىلەن تۇرمۇشىنى قامداپ كىلىۋاتقان ئۆدەك ئاشپەزنىڭ بىقىۋالغان ئۈگەي بالىسى مۈشۈك ئېيىقىنىڭ ھېكايىسى تەسۋىرلەنگەن بولۇپ، بىر كۈنى باش پىرسىناج مۈشۈك ئېيىقى مەھەللىدە ئۆتكۈزۈلگەن گۇمپىچى تالاش مۇسابىقىسىغا بارىدۇ، ۋە تاسادىپى پۇرسەتتە ئۆزىمۇ ئاڭقىرالمىغان بىر شەكىلدە كەلگۈسىدە ئەلنى قۇتقازغۇچى باش گۇمپىچى (باش چەۋەنداز) غا بىردىن بىر كاندىدات بولۇپ تاللىنىدۇ.

شۇندىن ئېتىۋارەن مۈشۈك ئېيىقى ئوڭىدىمۇ چۈشىدىمۇ دۇنيادىكى ئەڭ يىرىتقۇچ ھايۋانلارنى يىڭەلەيدىغان ئەڭ كۈچلۈك گۇمپىچى بولۇشنى ئويلايدۇ. كۆپ جاپالىق مەششىق قىلىدۇ، بىراق ئاخىردا ھەرقانچە مەششىق قىلىپمۇ، ئۆزىنىڭ ئۇنداق بىر گۇمپىچى بولۇشتىن كۆپ يىراق ئىكەنلىكنى سەزگەن مۈشۈك ئېيىقى، پۈتۈن ئۈمۈدىنى ئىبادەتخانىنىڭ ئىچىدىكى ئېگىز بىر يەرگە قويۇپ قويغان مەخپىيەتلىك يىزىلغان يۆگىمە قەغەز (Secrets of the scroll) نىڭ ئىچىدىكى سىرنى بىلىشكە باغلايدۇ. يەنى گۇمپچىلار ئۇستازى، قېرى تاش پاقا ئۆلۈپ كېتىشنىڭ ئالدىدا، "كىم بۇ مەخپىيەتلىك يىزىلغان يوگىمە قەغەزنى ئىلىپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى سىرنى كۆرسە، شۇ ئەلنى قۇتقازغۇچى مەشھۇر گۇمپىچى بولىدۇ" دەپ ۋەسىيەت قالدۇرۇپ كەتكەن ئىكەن.

مۈشۈك ئېيىقى ئاخىر ئۇ مەخپىيەتلىك يىزىلغان يۆگىمە قەغەزنى قولىغا ئىلىپ قارىسا، ئۇنىڭ ئىچىدە ھېچنىمە يوق، قۇرۇق بىر قەغەز ئىكەنلىكىنى بايقايدۇ. بۇ ئەھۋالدىن قاتتىق ئۈمۈتسىزلەنگەن مۈسۈك ئېيىقى پۈتۈن خىياللىرىدىن ۋاز كېچىپ، لەغمەن ساتىدىغان ئۈگەي دادىسىنىڭ قېشىغا بىرىپ، ئۇنىڭ لەغمەن تىجارىتىگە ۋارىسلىق قىلىش قارارىغا كىلىدۇ.

مۈشۈك ئېيىقى ئۆيىگە قايتىپ بارغاندا، ئۆگەي دادىسى ئۇنىڭغا، "مەن ياشىنىپ قالدىم، ئەمدى لەغمەن تىجارىتىنى ساڭا تاپشۇرۇپ بىرىدىغان ۋاقىت كەلدى، ئەمدى مەن ساڭا لەغمەنىمنىڭ سىرىنى دەپ بىرەي" دەيدۇ، ۋە ئۇنىڭغا قاراپ، "مىنىڭ سىرىم، ئەسلى لەغمىنىمنىڭ تەركىۋىدە  ھىچقانداق مەخپىيەتلىك يوق؛ بىر نەرسىنى ئالاھىدە قىلماقچى بولساڭ، سەن ئۇنىڭ ئالاھىدە ئىكەنلىكىگە ئىشىنىشىڭ كىرەك" دەيدۇ.

بىر نەرسىنى ئالاھىدە قىلماقچى بولساڭ، سەن ئۇنىڭ ئالاھىدە ئىكەنلىكىگە ئىشىنىشىڭ كىرەك.

ئۈگەي دادىسىنىڭ ئۇ سۆزلىرىنى ئاڭلىغان مۈشۈك ئېيىقى دەرھال بىر نەرسە بايقىغاندەك بولۇپ، ئۆيدىن چىقىپ، ئىبادەتخانىغا بىرىپ تاشلىۋەتكە ھىلىقى قۇرۇق يۆگىمە قەغەزنى قولىغا ئىلىپ ئۇنىڭغا قارايدۇ، ۋە ئۇنىڭدا ئۆزىنىڭ شولىسىنى كۆرىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن "ئۆزى بولۇش" تىن ئىبارەت چوڭ بىر ھەقىقەتنى بايقايدۇ، ۋە ئۆزى بولۇش قارارىغا كىلىدۇ. نەتىجىدە مۈشۈك ئېيىقى ھازىرقىدەك دۇنيادا ئەڭ قىممەتلىك، ئەڭ ئەتىۋار ھايۋانغا ئايلىنىدۇ.

ئىنىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا ئامىركىنىڭ ۋاشىنگىتون شەھەرىدىكى ھايۋاناتلار باغچىسىدىكى مۈشۈك ئېيىقى، خىتتايدىن 10 يىللىق ئىجارە ئىلىنغان بولۇپ، ھەر بىر مۈشۈك ئېيىقىنىڭ 10 يىللىق ئىجارە ھەققى ئۈچۈن ئامىركا تەرەپ خىتتايغا 10 مىلىيۇن دوللار تۆلەيدىكەن. بۇ جەرياندا تۇغۇلغان مۈشۈك ئېيىقى يەنىلا خىتتايغا تەۋە بولۇپ، ئۇنىڭ ئىگىدارچىلىق ھوقۇقى مەڭگۈ خىتتايدا بولىدىكەن، ۋە ئامىركا تەرەپ ئۇ مۈسۈك ئېيىقى ئۈچۈنمۇ ئىجارە ھەققى تۆلەيدىكەن.

بىزدە "ھەر قانداق نەرسە ئۆز قىممىتى بىلەن" دەيدىغان سۆز بار. ئاللاھ ئىنسانلارنى ياراتقان ۋاقىتتا، ھەر بىر ئىنساننى پەرىقلىق قىلىپ ئۆزگىچە ئالاھىدىلىك بىلەن ياراتقان. ئاللاھ ھەر بىر ئىنسانغا ئوخشىمىغان ئەقىل پاراسەت، ئىقتىدار ۋە تالانت ئاتا قىلغان. ئۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىنىڭ بىرى ئىنسانلارنى ئۆز ئارا پەرىقلەندۈرۈش بولسا، يەنە بىرى ئىنسانلارنىڭ ئوخشىمىغان كەسىپ ۋە ئوخشىمىغان ئىشلار بىلەن شۇغۇللىنىشىغا قولايلىق بولىشى ئۈچۈندۇر. ئوخشىمىغان ئىنسانلارنىڭ ئوخشىمىغان ئىشلارنى قىلىشتىكى قابىلىيىتى ئوخشاش بولمايدۇ؛ بەزىلەر مەلۇم جەھەتتە تالانتى بولسا، يەنە بەزىلەرنىڭ باشقا بىر جەھەتتە تالانتى بولىدۇ. ئىنسانلار پەقەتلا ئۆز ئالاھىدىلىكى ۋە تالانتىنى توغۇرا تونۇپ، ئۇنى ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىدە جارە قىلدۇرغاندا، ئاندىن ئەگرى توقاي يوللارنى ئاز بىسىپ، ئۆزى بولۇش مەخسىتىگە يىتەلەيدۇ؛ ئۆز قىممىتىنى تولۇق يارىتالايدۇ ۋە باشقىلارنىڭ ئىززەت ھۆرمىتىگە ئىرىشەلەيدۇ.

بىزنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىمىزغا قارايدىغان بولساق، بەزىلىرىمىز ھە دىسەك ئۆزىمىزنى باشقىلار بىلەن سىلىشتۇرىمىز، ھە دىسەك باللىرىمىزنىڭ نىمە تالانتى بارلىقى ۋە نىمىگە قىززىقىدىغانلىقىغا ئۇنچە قاراپ كەتمەي، ئۆز ئىستىكىمىز بويىچە باللىرىمىزنى داڭلىق شەخىسلەردىن ئۈگۈنۈپ، كەلگۈسىدە شۇ داڭلىق شەخىسلەردەك داڭلىق شەخىس بولۇشقا ئۈندەيمىز؛  نەتىجىدە باللىرىمىزنىڭ تالانتى ۋە ئۆز ئارزۇ ئىستەكلىرى نەزەردىن ساقىت بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەقىقى تالانتى جارە بولماي كۆمۈلەپ قالىدۇ. بەزىلىرىمىز ھە دىسەك بىلەرمەنلىك، مەنمەنچىلىك قىلىپ، "كاتتا كىشىلەر" بولۇشقا تىرىشىمىز؛ مەخسىتىمىزگە يىتەلمىسەك ھەسسەتخورلۇق قىلىمىز؛ ھەتتا باشقىلارنىڭ پۇتىغا ھۆل قىش قويۇپ، ئۇلارنى يىقىتىشقا ۋە ۋەيران قىلىشقا ئۇرىنىمىز. ئازراق كىتاپ كۆرۈپلا، ئۆزىمىزنى مۇتىخەسىس ساناپ، باشقىلارغا قالايمىقان يول كۆرسۈتۈپ، ئۆزىمىز بىلمەيدىغان ئىشلارغا ئىسىلىۋالىمىز؛ ئاخىردا ھىچ ئىشنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ قىلالمايمىز، ھەم باشقىلارنىمۇ نابۇت قىلىمىز. كۈلەلمىگەن يەردە ھىجىيىپ، ئاتتىن چۈشسەكمۇ ئىلانگىسىدىن چۈشمەي، ھەر ئىشلاردا باشقىلارغا توسالغۇ بولۇپ، ئۆز يولىدا يۈرىشىۋاتقان ئىشلارنىمۇ ئاقسىتىپ قويىۋاتىمىز.

بىزدە "ھالىڭغا بېقىپ ھال تات، خالتاڭغا بېقىپ ئۇن تات" دەيدىغان ئاتا سۆزى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەنىسىمۇ، بىزنى "ئۆزىمىز بولۇش" قا چاقىرىشتىن ئىبارەت. ئۇندىن باشقا بىزدە يەنە "ئالتۇننى زەگەر سوقسۇن" دەيدىغان ئاتا سۆزى بولۇپ، ئۇنىڭ مەنىسى ھەر ئىش ئۆز كەسسىپى بىلەن بولغان ياخشى دىگەن مەنادا.  ياخشى گېنىرالنىڭ غەلبە قازىنىشى ياخشى ئەسكەرگە باغلىق بولىدۇ. ياخشى ئەسكەرنىڭمۇ جەڭدە ئۇتۇق قازىنىشى ياخشى گېنىرالغا باغلىق بولىدۇ. ئەگەر گېنىرال گېنىرال بولمىسا، ئەسكەر ئەسكەرلىكىنى قىلمىسا، ئۇ چاغدا ئۇلارنىڭ ئۇرۇشتا غەلبە قازىنىشى ئۇياقتا تۇرسۇن، ھاياتىنى ساقلاپ قېلىشمۇ تەس بولىدۇ.

ئاخىردا مەن يېغىنچاقلاپ ئەيىتسام، ھەر بىرىمىز ئۆز ئورنىمىزنى توغۇرا بەلگىلەپ، ئۆز ئىقتىدارىمىزنى ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىدە نامايەن قىلغىنىمىزدا ئاندىن ئۆز قىممىتىمىزنى توغۇرا يارىتالايمىز. ئىنساننىڭ قىممىتى ھەرگۈزمۇ ئۇنىڭ ھوقۇق مەنسەپلىرىدە، قانچىلىك كۆپ پۇل تىپىشىدا، قانچىلىك چوڭ ئۆيدە ئولتۇرشىدا ۋە ياكى قانداق نوچى ماشىنا ھەيدىشىدە بولمايدۇ. ئىنساننىڭ قىممىتى ئاللاھنىڭ ھەر بىر ئىنسانغا بەرگەن ئەقىل پاراسىتى ۋە تالانتىنى ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىدە جارە قىلدۇرالىشىدا بولىدۇ؛ ئىنساننىڭ قېممىتى يالغۇز نەتىجىدە ئەمەس بەلكى جەرياندا ئىپادىلىنىدۇ. ئەگەر بىزنىڭ قابىلىيىتىمىز مەۋجۇت زىدىيەتلەرنى ھەل قىلىشقا يەتمىسە، كەم دىگەندە بىز زىدىيەتنىڭ بىر قىسمى بولۇپ قىلىشتىن ساقلىنىشىمىز، كۆيىۋاتقان ئوتقا ماي چىچىپ زىدىيەتنى ئۇلغايىتماسلىقىمىز كىرەك. ھېچ بولمىسا ئىش قىلغانلارنىڭ ئىشىنى قىلغىلى قويىشىمىز، ئۇلارغا ياردەم قىلالمىساق، دەستەك بولالمىساق، كەم دىگەندە ئۇلارنىڭ يولدىكى داڭگال بولۇپ، ياكى ئۇلارغا ئورا كولاپ، كېتىۋاتقانلارنىڭ يولىغا پۇتلى كاشاڭ بولماسلىقىمىز كىرەك.

2018 – يىلى 8 - ئاينىڭ 30 – كۈنى، نىيورۇك

Özeng bol

Özeng bol
ئۆزەڭ بول

http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/09/blog-post.html

Awazliq nusqisi


Memet Emin

In’gilizchida “be yourself” deydighan bir söz bolup, uning biwaste terjimisi “özeng bol” digenlik bolidu, we uning menisi tilimizdiki “özgiche” digen sözge eng yiqin kilidu. Beziler belkim bu témini körgende, insan özi bolmay ejiba bashqa birsi bolamdu dep sorishi mümkin. Toghura, insan bashqa birsi bolmay özi bolishi kirek , biraq riyal turmushta köpünchi kishiler özi bolmay we yaki özi bolalmay, her daim bashqa birsi bolushni arzu qilidu. Özini dawamliq bashqilar bilen yaki bashqilarni özi bilen silishturidu; bashqilargha hewes we heset qilidu. Öz hayatini yashashning ornigha  bashqilar bilen daim püt tépishidu,  bashqilarni körelmeydu. Özi bolushning heqiqi menisini toluq chüshenmeydu. Her ish qilghanda aldi bilen “bashqilar qandaq oylap qalar” digenni oylaydu. Özini qepezning ichige solap, öz tepekurini chekleyde we yaki erkin tepekkur qilalmaydu.

Undaqta biz bu “özeng bol” digen sözni qandaq chüshensek, toghura chüshen’gen bolimiz?  Özi bolush diginimiz, insan özini, öz alahidiliki we öz talantini toghura tonup yitip, öz alahidilikini we öz talantini eng yuquri derijide jare qildurup, öz hayatida yashashni we özgiche bolushni körsitidu. Hayatimizda biz tirishchanliq körsitish arqiliq qilalaydighan ishlar bolidu, hem herqanche térishsaqmu qilalmaydigha we yaki qilip qamlashturalmaydighan ish bolidu. Bizning hayatimiz we iqtidarimiz cheklik bolghini üchün, hemme ishlarni wayigha yetküzüp qilalishimiz mümkin emes. Insan özini toghura tonighanda we özi bolghanda, özi qilalmaydighan ishlargha bek chaplishiwalmaydu. Egri toqay yollarni az basidu; öz istiki boyiche arzulirigha eng qolay yiteleydu. Özi bolghan insanlarning özige bolghan ishenchisi yuquri bolidu, erkin tepekkur qilidighan bolidu. Bashqilarning kölenggüside yashimaydu. Dawamliq özini bashqilar bilen silishturmaydu, bashqilargha hesset qilmaydu. Bashqilarning aldida bilermenlik qilmaydu. Külelmise hergüz hijaymaydu. Özining ornini toghura belgiliyeleydu, we öz qimmitini yaritalaydu.

Men sözlimekchi bolghan mezmunni tiximu yaxshi chüshendürüsh üchün, melum kessip bilen shughulliniwatqan we yaki bir ish qiliwatqanlarni, ularning u ishni qilishtiki yaki qiliwatqan kessipini tallashtiki chiqish nuqtisigha we mexsitige asasen töwendikidek bir nechche türge ayrishni muapiq kördum.

1. Yashash üchün bir ish qilidighanlar, yeni turmushning ihtiyaji üchün melum kessip bilen shughullinidighan yaki bir ish qilidighanlar. Her qandaq jemiyette bu xildiki insanlar eng köp sanni igelleydighan bolup, ularning hayatida zor periqler bolidu. Beziler ömur boyi ata anisidin miras qalghan kessip bilen shughullunup, öz hayatini addi sadda ötküzse, yene beziler bashqilarning tesiri bilen tiriship tirmiship yuquri muashliq xizmetlerge intilidu we öz hayatini yaxshilashqa tirishidu. Beziler nahayti bayashat yashisa, yene bezilerning pütün hayati yoqsuzluq ichide ötidu; beziler öz irishkinige shükür qilip, öz bextini tapsa, yene beziler pütün ömürini japa mushaqet ichide ötküzidu.

2. Bir ish qilish üchün yashaydighanlar; bundaq kishiler her qandaq jemiyette nahayti az uchuraydighan bolup, bundaq kishilerde yalghuz tughma bir talant bolup qalmastin, eng mohimi ularda ulugh ghaye, yüksek mesulyet tuyghusi we ishench bolidu;  özini obdan toniyalaydu; özining nime qilishini obdan bilidu. Bundaq kishilerning hayati üzlüksiz tirishchanliq, bir ömür ishlesh we öz ghayisige yitish üchün toxtimay köresh qilish bilen ötidu. Ular kichik ishlargha isiliwalmaydu; chong ish qilish üchün bashqilarning pitne passatlirigha pisen qilmay, özi toghura dep bilgen yolni qetti dawamlashturidu; nöwiti kelgende putli kashshang bolghanlarni yoq qilidu. Ularning hayat yoli bek daghdam bolmaydu, hem bek bexitlik bolishimu natayin, biraq ular meyli meghlup bolsun yaki ghelbe qilsun, dunyada ularning nami qalidu.

3. Hewes we qizziqish üchün bir ish qilidighan yaki özining qizziqishigha asasen kessip tallaydighanlar. Bundaq kishiler adette tereqqi qilghan döwletlerde sel köp bolsimu biraq omumen qilghanda unche köp bolmaydu. Ular özini obdan chüshen’gen, özining nime qilishini obdan bilgen kishiler bolup, ularning hemmisi alahide talanliq bolmisimu, biraq ularning mutleq köp qismi öz qiliwatqan kessipte belgük netije yaratqan bolidu. Bu xildiki kishilerning hayati bek bayashat bolmisimu, biraq bir xil xatirjemlik we erkin azadilik ichide ötidu. Ular adette öz kessipini yaxshi köridu; xizmitini semimi we estayil qilidu; mesulyetchanliqi küchlük bolidi. Ular adette özini bashqilar bilen silishturmaydu; bashqilargha hewes we heset qilmaydu; bashqilargha ora kolimaydu, bashqilarning peyigha chüshmeydu; menmenchilik qilmaydu.

4. Shexsi menpet we ataq üchün bir ish qilidighanlar, yeni shamalgha qarap ish tutidighan, nede payda bolsa shuni qilip baqidighan pursetperesler. Bundaq kishiler her qandaq jemiyette mewjut bolup, san jehettimu unche az emes. Bundaq kishiler özini toluq chüshenmeydu, üzining nimige ihtiyajliq we nime qilishini bek bilip ketmeydu; nede payda bolsa shu yerge chapidu; dawamliq özini chaghlimaydu, özini bilermen we qaltis hisaplaydu; bashqilar bilen özini silishturidu. Ular chidimas, namert kilidu; irishken nersisige shükür qilmaydu; herqanche nersige irishsimu yenila ach közlik qilidu; insanlargha semimi muamile qilmaydu; yasalmiliq ichide yashaydu, öz tuyghusini yoshuridu; pütün ömürini bashqilargha hesset qilish, bashqilarning arqisidin söz chöchek tarqitish, shikayet qilish we qaxshash ichide ötküzidu.

Yuqarqi ehwallarning hemmisi mutleq bolmaydu. Insanlarning yaxshighan dewri, sharaiti we ularning körgen terbiyelirige qarap bezi özgürüshler bolidu.

Men kéchik waxtimda kino qoyidighan adem bolushni bek arzu qilattim, chünki u chaghlarda pütün jemiyet siritqa pütünley taqalghan bolup, hemme nerse normuluq we biletlik idi. Kinodin bashqa siritqi dunya bilen uchurashqidek hichqandaq bir waste yoq idi. Insanlarning turmushi bir xil yoqsuzluq ichide, nahayti addi ötetti. Insanlar arisida öz ara silishturush, öz ara beslishish we öz ara arqa ishik qilish digendekler asasen yoq idi. Mining nezirimde eng köp insanlar izdeydighan we eng köp insanlar arqa ishik qilidighanlar shu kino qoyidighanlar yaki kinoxanida xizmet qilidighanlar idi. Chünki her qetim chetelning kinoliri we yaki yaxshi kinolar kelse, peqet kinoxanida tonushi barlar andin u kinoni köridighan biletke irisheleyitti. Men her qétim özem arzu qilghan kinoni körelmiginimde öz özümge “chong bolsam choqum kino qoyidighan adem bolimen” dep wede bergen idim. Kiyin kinolar köpeydi; kinolarni körüsh burunqidin asan boldi, kinochilarning ornimu asta asta töwenleshke bashlidi. Undin kéyin shopurlar bashqilar teripidin hewes qilidighan bir kesip bolup qalghan idi. Shuning bilen men  öz özümge “chong bolsam choqum shopur bolimen” dep wede qilghan idim.

70 – yillarning axiri, men bashlan’ghuch mektepni püttürüp otura mektepke chiqqinimda, men oqughan mektepte yaxshi netije bilen oqush püttürgen oqughuchilar ichide shopurluq mektepke iltimas qilidighanlar yildin yilgha köpiyishke bashlidi. 1981 – yili men toluqsiz otura mektepni püttürgende, uzun yilliq arzum bilen shopurluq mektiwige imtahan berdim. Epsus, gerche netijem yaxshi bolghan bolsimu, biraq shopurluq mektepke qobul qilinmidim. Netijide toluq otura mektepte dawamliq oqup, axirda tibbi mektepke kirdim.

U zamanlarda meyli aile terbiyesi bolsun, meyli mektep terbiyesi bolsun, we yaki jemiyet terbiyesi bolsun, bizde tekitlen’gen bala terbilesh usuli, bashqilar teripidin bizge tiklen’gen ügünüsh ölgiliridin ügünüsh bolup, hichkim shexislerning özi bolushining qanchilik mohimliqini hergüzmu tekitlimeyitti; hetta bundaq bir uqummu yoq idi. Bizdiki terbiye, öyde ata anining gépini anglighan yaxshi bala, mektepte oqutquchining gépini anglighan yaxshi oqughuchi, xizmetke chiqqandin kéyin, rehberning, bashliqning gépini anglighan yaxshi xizmetchi digendek boy sunush, itaet qilish xarektirlik terbiye idi.

Men mushu terbilesh ölchemliri boyiche ailide yaxshi bala, mektepte yaxshi oqughuchi, xizmette yaxshi xizmetchi boldum. Oylap baqsam kino körüsh üchün kinochi bolghum keptu; shopurlargha qarap shopur bolghum keptu; tibbi mektepkimu peqet qobul bolghunum üchün bek köp oylap ketmeyla biriptimen. Özemning talanti nime, kelgüside nime kessip bilen shughullansam özümge eng muapiq digenlerni estayil oylap baqmaptimen. Her zaman bashqilarning körsitishi bilen, bashqilarning istiki boyiche, bashqilar ümüt qilghan adem bolushqa tiriship keptimen.

Kéyin yishimning chongishigha egiship, bezi nersilerni oylashqa bashlidim. Adem yashashtin mexset zadi nime? Insanning bu dunyagha kilishtin mexset, yalghuz ata anisini xosh qilishmu? Oqutquchisini xosh qilishmu? Yaki rehberni, bashliqni xosh qilishmu? Eger shundaq bolsa, ayrim musteqqil bir adem bolap bu dunyagha kilishning ehmiyiti nime? Her bir insanning öz istiki, arzusi qachan we qeyerde ipadilinidu? Men bu heqte köp oylandim, köp izdendim. Amirkigha kilip bir nechche yil yashighandin kéyin, uning jawabini taptim. Esli uning jawabi nahayti addi bolup, u bolsimu insanning “özi bolishi” iken. Insan peqet özi bolghanda, andin insanning musteqqil bir adem bolup bu dunyagha kilishning ehmiyiti heqiqi türde ipadilinidiken; her bir insanning arzu istiki we qimmiti eng yuquri derijide ishqa ashidiken.

Buningdin 10 yil ilgiri ballirimgha hemra bolup, Amirkining kartun filimi gumpichi müshük éyiq (Kong Fu Panda) digen kinoni körgen idim. Men gerche bu kinoni bir kartun filim qatarida körgen bolsammu, biraq bu kinoning mezmuni manga alahide tesir qildi. Bu filimde del bu “özi bolush” ni we uning qanchilik mohimliqini nahayti janliq ipadilep bergen idi.

Sining heqiqi artuqchiliqing sining eng yaxshi özung bolushtin kilidu.

Filimde bir ömür leghmen (noodle) tijariti bilen turmushini qamdap kiliwatqan ödek ashpezning biqiwalghan ügey balisi müshük éyiqining hékayisi teswirlen’gen bolup, bir küni bash pirsinaj müshük éyiqi mehellide ötküzülgen gumpichi talash musabiqisigha baridu, we tasadipi pursette özimu angqiralmighan bir shekilde kelgüside elni qutqazghuchi bash gumpichi (bash chewendaz) gha birdin bir kandidat bolup tallinidu.

Shundin étiwaren müshük éyiqi ongidimu chüshidimu dunyadiki eng yiritquch haywanlarni yingeleydighan eng küchlük gumpichi bolushni oylaydu. Köp japaliq meshshiq qilidu, biraq axirda herqanche meshshiq qilipmu, özining undaq bir gumpichi bolushtin köp yiraq ikenlikni sezgen müshük éyiqi, pütün ümüdini ibadetxanining ichidiki égiz bir yerge qoyup qoyghan mexpiyetlik yizilghan yögime qeghez (Secrets of the Scroll) ning ichidiki sirni bilishke baghlaydu. Yeni gumpchilar ustazi, qéri tash paqa ölüp kétishning aldida, “kim bu mexpiyetlik yizilghan yogime qeghez (Secrets of the Scroll) ni ilip, uning ichidiki sirni körse, shu elni qutqazghuchi meshhur gumpichi bolidu” dep wesiyet qaldurup ketken iken.

Müshük éyiqi axir u mexpiyetlik yizilghan yögime qeghez (Secrets of the Scroll) ni qoligha ilip qarisa, uning ichide héchnime yoq, quruq bir qeghez ikenlikini bayqaydu. Bu ehwaldin qattiq ümütsizlen’gen müsük éyiqi pütün xiyalliridin waz kéchip, leghmen satidighan ügey dadisining qéshigha birip, uning leghmen tijaritige warisliq qilish qararigha kilidu.

Müshük éyiqi öyige qaytip barghanda, ügey dadisi uninggha, “men yashinip qaldim, emdi leghmen tijaritini sanga tapshurup biridighan waqit keldi, emdi men sanga leghmenimning sirini dep birey” deydu, we uninggha qarap, “mining sirim, leghminimde esli hichqandaq mexpiyetlik yoq; bir nersini alahide qilmaqchi bolsang, sen uning alahide ikenlikige ishinishing kirek” deydu.

Bir nersini alahide qilmaqchi bolsang, sen uning alahide ikenlikige ishinishing kirek.

Ügey dadisining u sözlirini anglighan müshük éyiqi derhal bir nerse bayqighandek bolup, öydin chiqip, ibadetxanigha birip tashliwetke hiliqi quruq yögime qeghezni qoligha ilip uninggha qaraydu, we uningda özining sholisini köridu.

Shuning bilen “özi bolush” tin ibaret chong bir heqiqetni bayqaydu, we özi bolush qararigha kilidu. Netijide müshük éyiqi hazirqidek dunyada eng qimmetlik, eng etiwar haywan’gha aylinidu.

Iniq melumatlargha asaslan’ghanda Amirkining Washin’giton sheheridiki haywanatlar baghchisidiki müshük éyiqi, Xittaydin 10 yilliq ijare ilin’ghan bolup, her bir müshük éyiqining 10 yilliq ijare heqqi üchün Amirka terep Xittaygha 10 miliyun dollar töleydiken. Bu jeryanda tughulghan müshük éyiqining igidarchiliq hoquqimu menggü xittayda bolidiken, we Amirka terep u müsük éyiqi üchünmu ijare heqqi töleydiken.

Bizde “her qandaq nerse öz qimmiti bilen” deydighan söz bar. Allah insanlarni yaratqan waqitta, her bir insanni periqliq qilip özgiche alahidilik bilen yaratqan. Allah her bir insan’gha oxshimighan eqil paraset, iqtidar we talant ata qilghan. Uning asasliq sewebining biri insanlarni öz ara periqlendürüsh bolsa, yene biri insanlarning oxshimighan kesip we oxshimighan ishlar bilen shughullinishigha qolayliq bolishi üchündur. Oxshimighan insanlarning oxshimighan ishlarni qilishtiki qabiliyiti oxshash bolmaydu; beziler melum jehette talanti bolsa, yene bezilerning bashqa bir jehette talanti bolidu. Insanlar peqetla öz alahidiliki we talantini toghura tonup, uni eng yuquri derijide jare qildurghanda, andin egri toqay yollarni az bisip, özi bolush mexsitige yiteleydu; öz qimmitini toluq yaritalaydu we bashqilarning izzet hörmitige irisheleydu.

Bizning hazirqi ehwalimizgha qaraydighan bolsaq, bezilirimiz he disek özimizni bashqilar bilen silishturimiz, he disek ballirimizning nime talanti barliqi we nimige qizziqidighanliqigha unche qarap ketmey, öz istikimiz boyiche ballirimizni dangliq shexislerdin ügünüp, kelgüside shu dangliq shexislerdek dangliq shexis bolushqa ündeymiz;  netijide ballirimizning talanti we öz arzu istekliri nezerdin saqit bolup, ularning heqiqi talanti jare bolmay kömülep qalidu. Bezilirimiz he disek bilermenlik, menmenchilik qilip, “katta kishiler” bolushqa tirishimiz; mexsitimizge yitelmisek hessetxorluq qilimiz; hetta bashqilarning putigha höl qish qoyup, ularni yiqitishqa we weyran qilishqa urinimiz. Azraq kitap körüpla, özimizni mutixesis sanap, bashqilargha qalaymiqan yol körsütüp, özimiz bilmeydighan ishlargha isiliwalimiz; axirda hich ishni wayigha yetküzüp qilalmaymiz, hem bashqilarnimu nabut qilimiz. Külelmigen yerde hijiyip, attin chüshsekmu ilan’gisidin chüshmey, her ishlarda bashqilargha tosalghu bolup, öz yolida yürishiwatqan ishlarnimu aqsitip qoyiwatimiz.

Bizde “halinggha béqip hal tat, xaltanggha béqip un tat” deydighan ata sözi bolup, uning asasliq menisimu, bizni “özimiz bolush” qa chaqirishtin ibaret. Undin bashqa bizde yene “altunni zeger soqsun” deydighan ata sözi bolup, uning menisi her ish öz kessipi bilen bolghan yaxshi digen menada.  Yaxshi géniralning ghelbe qazinishi yaxshi eskerge baghliq bolidu. Yaxshi eskerningmu jengde utuq qazinishi yaxshi géniralgha baghliq bolidu. Eger géniral géniral bolmisa, esker eskerlikini qilmisa, u chaghda ularning urushta ghelbe qazinishi uyaqta tursun, hayatini saqlap qélishmu tes bolidu.

Axirda men yéghinchaqlap eyitsam, her birimiz öz ornimizni toghura belgilep, öz iqtidarimizni eng yuquri derijide namayen qilghinimizda andin öz qimmitimizni toghura yaritalaymiz. Insanning qimmiti hergüzmu uning hoquq mensepliride, qanchilik köp pul tipishida, qanchilik chong öyde olturshida we yaki qandaq nochi mashina heydishide bolmaydu. Insanning qimmiti Allahning her bir insan’gha bergen eqil parasiti we talantini eng yuquri derijide jare qilduralishida bolidu; insanning qémmiti yalghuz netijide emes belki jeryanda ipadilinidu. Eger bizning qabiliyitimiz mewjut zidiyetlerni hel qilishqa yetmise, kem digende biz zidiyetning bir qismi bolup qilishtin saqlinishimiz, köyiwatqan otqa may chichip zidiyetni ulghayitmasliqimiz kirek. Héch bolmisa ish qilghanlarning ishini qilghili qoyishimiz, ulargha yardem qilalmisaq, destek bolalmisaq, kem digende ularning yoldiki danggal bolup, yaki ulargha ora kolap, kétiwatqanlarning yoligha putli kashang bolmasliqimiz kirek.

2018 – yili 8 - ayning 30 – küni, New York