Uyghurlarning nopusi

Uyghurlarning nopusi

كونا يىزىق نۇسچڭسڭ
http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/06/blog-post_15.html

Memet Emin

Uyghurlarning nopusi zadi qanchilik? Bu uzundin biri talash tartish bolup kiliwatqan we hazirgha qeder iniq jawabi bolmay kiliwatqan bir mesile.

Hemmimiz bilgendek Uyghurlarning nopusi toghursida oxshimighan teshkilat we oxshimighan shexisler ilan qilghan san arisida periq nahayti chong. Hazir Xittay hökümiyti ilan qilghan Uyghurlarning nopusi 12 miliyun etirapida bolsimu, biraq biz Uyghurlarning nopusini 20 miliyun, 25 miliyun, 30 miliyun we 35 miliyun digendek 4, 5 xil oxshimighan reqemler bilen ipadilep kiliwatimiz. Uyghur Akadimiyesi wetendiki 255 pidayining 2013 - yili ilip barghan tekshürüsh netijisige sasasen, Uyghurlarning nopusini 20 miliyun dep ilan qiptu.

http://www.akademiye.org/ug/?p=10519

Miningche biz san oyuni oynap, özimizning birlik itipaqliq jehettiki obrazimizgha tesir yetküzmey, kem digende nopusimizning sanida bolsimu birlikke kileyli. Kelgüside keng kolemlik nopus teskhurup, mukemmel bir sanliq melumatqa ige bolush pursitimiz bolghanda qeder, Uyghur Akadimiyesi ilan qilghan bu sanni Uyghurlarning  nopusinng birlikke kelgen sani ornida ishliteyli.

Hazir dunyada 233 musteqqil döwlet bar bolup, ularning ichide nopusi 10 miliyundin ashqan döwlet 88, nopusi 1 miliyundin ashqan döwlet 159 iken. Eng az nopusi bar döwletning aran 801 adimi bar iken. Dunyagha küchlük tesir körsitiwatqan Yewudilarningmu aran 15 miliyun nomusi bar. Eger biz mushu 20 miliyun Uyghur nopusi we wetende uzundin biri yashap kelgen bashqa milletlerning nopusi bilen musteqqil bir döwlet bolsaq, nopus jehette dunyadiki aldiniqi 50 chong döwletning biri bolishimiz mümkin. Shunga bu yerdiki mesile yalghuz san bolmastin, belki süpet mesilisimu mohimdur. Nopusimizni qanche köp disek, shunche milletchi bolidighan ish yoq, nopusimizni qanche köp disek Xittay hökümiti qorqup kitip bizge musteqqilliq birip qoymaydu. 

2018 - yilidiki herqaysi dowletlerning nopusini bu ulanmidin korung

http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/

Eng mohimi bizde birlik bolush kirek, birlikke kelgen bir san bolush kirek. Eger bizde birlik itipaqliq bolmisa, hemmimiz xiyalimizgha kelgen sanni sözlep yürsek, nopisimizni bezilirimiz 15 miliyun, bezilirimiz 20 miliyun, yeni bezilirimiz 25, 30, 35 miliyun, hetta 45, 50 miliyun dep atiwalsaq, nime bollarmiz? Eger nopusimizni her xil san bilen ilan qilsaq yaki nahayti köp ilan qilsaq xelqimizning hazirqi ehwalida chong özgürüsh bolidighan ish bolsa, shuning bilen bizmu milletchi, wetenperper bolidighan ish bolsa, u chaghda her birimiz nopusimizni özimiz xalighan san bilen ilan qilsaq, we yaki ashurup disek bolidu. Bolmisa kem digende mushu nopusimizning sanida bolsimu birlikke kileyli, Uyghur Akadimiyesi ilan qilghan sanni Uyghurlarning nopusi toghursida tiximu mükemmel bolghan sanliq melumatqa irishkiche birlikke kelgen san ornida ishlitip turayli.

Ijtimayi taratquda bir qerindishimiz Uyghurlarning nopusi toghursida töwendikilerni bayan qiptu (imla jehette tüzütildi).

Hazir toplarda Sherqi Turkistan xelqining nopusi toghirliq izdinishler boliwetiptu, shunga men jamaetke bu heqtiki uchurni teminleshni muapiq kördüm. 1996- yili 7 - ayda bir xizmet xulase sorinida aptonum rayunluq J.X. nazaritining kimlik ishlirigha mesul xittay emeldarining ixtiyarsiz aghzidin chiqip ketken san - sifir melumatida Uyghur yeziqi bilan 18 yashtin yuqurilargha  tarqitilip bolghan  2 - awlat kimlik 19 miliyon 967000  dep ötüp ketken. Arida 2 ay ötüp, shu sorunda bar barliq kishilerni merkezdin tekshürüsh gurpisi kelip hemmizdin bir birlep shu sorinda kim-kimler bar?, kim nima didi? Sen bu sorunda nimini angliding? yalghan gep qilsang tekshürüp eniqlansa qanuni jawapkarliqqa tartilisen, buni hichkimge eyitmaysen digan mezmunda meni 2 kün soraq qilghan.  U xittay emeldarini shu chaghda merkezge tekshürüshke elip kitiptu dep anglighanche kiyinki ehwalidin xewirim yoq, bu chaghda 18 yashqa toshmighanlar we shu ziminda yashawatqan bashka yeziqtiki Sherqi Türkistanliqlarning sani qanche? U 20 miliyon ademning 10 milyoni er, 10 miliyoni ayal dep oylisaq, bir jup er-ayaldin 1996 - yildin bugun'giche 22 yashliq Uyghur yaki Sherqi Türkistanliq ewlatlardin  yena 10 miliyon köpiyidu, menche bolghanda 35 miliyon Sherqi Türkistanliq bar disek chong xataliq yoq.  Bu mende hazirghiche saqlinip kelgen bir sir.

Yuqarqi uchurning esli tekisti töwendikiche

(Azir toplarda xerki turkistan helkining nopusi toghirlik izdinixler boliwetiptu , xunga men jamaetke bu ektiki uqurni teminlexni muapih kordum 1996- yili 7 - ayda bir hizmet hulasie sorinida aptonum rayunluk J.H nazaritining kimlik ixlirigha mesul hitay emeldarining ihtiyarsiz aghzidin qikip ketken san - sifir melumatida uyghur yeziki bilan 18 yaxtin yukurilargha  tarkitilip bolghan  2- awlat kimlik 19miliyon 967000  dep utup ketken . Arida 2ay otup , xu sorunda bar barlik kixilarni merkezdin tekxurux goroppisi kelip emmizdin bir birlep xu sorinda kim-kimler bar ?, kim nima didi ? Sen bu sorunda nimini angliding ? yalghan gep kilsang tekxurup enihlansa kanuni jawapkarlihka tartilisen , buni iqkimge etmaysen digan mezmunda meni 2 kun sorah kilghan  u hitay emeldarini xu qaghda merkezge tekxuruxke elip kitiptu dep anglighanqe kiyinki ehwalidin hewirim yoh ,bu qaghda 18 yaxka toxmighanlar we xu ziminda yaxawatkan baxka yezihtiki xerki turkistanlihlarning sani kanqe ? U 20 miliyon ademning 10 milyoni er , 10 miliyoni ayal dep oylisah birjup er-ayaldin 1996- yildin bugungiqe 22 yaxlih uyghur yaki xerki turkistanlik ewlatlardin  yena 10 miliyon kopiyidu , menqe bolghanda 35 miliyon xerki turkistanlik bar disak qong hatalih yok, .  bu mende azirghiqe sahlinip kelgen bir sir.)

Mening yuqarqi yazmigha bolghan köz qarishim töwendikiche

Bir millet nopusining köpiyishi yalghuz waqitqa munasiwetlik bolmastin,  eng mohimi bir jup er xotun alghan bala sanigha, shu milletning tebbi ölüp kitish nisbitige, oturche ömürige, kichik balilarning tughut jeryanida ölüp kitish nisbitige, her xil tebbi apet, urush, we ejellik kisel tarqilish qatarliq amillar bilen munasiwetlik. U herguzmu addila matimatikiliq hisaplighili bolidighan mesile emes.  Eger bir jup er ayal 2 bala alsa,  nopus 20,  30 yildimu asasen köpeymeydu. Nopus köpiyish üchün bir jup er ayal kem digende 3 bala ilish kirek.  96 – Yildin kiyin wetende pilanliq tughut qattiq ijira qilin’ghan yillar bolup, Uyghurlarning ichide 3  bala alghan er ayal yildin yilgha azlap mangghan. Chong sheherlerde yaki hökümet orunlirida xizmet qilidighanlar arisida köpünche er ayal 1 yaki 2 bala alghan.  Mashina heydeydighanlar we qatnash weqesi bilen ölgenler yildin yilgha köpeygen.  Uyghurlar arisida eydiz kisili tiz tarqalghan,  zeherlik chikimlik ewji alghan. Undin bashqa bu 20 yil ichide yüz bergen her xil weqeler jeryanida köpligen Uyghurlar öltürülgen. Bularning hemmisi Uyghurlarning tebbi bolmighan ölüshini köpeytidighan amillar hisaplinidu. Uyghurlarning tebbi ölüsh nisbiti, Uyghurlarning tebbi bolmighan ölüsh ehwali, we pilanliq tughut cheklimisi qatarliq sewepler tüpeylidin 1996 – yildin kiyinki 20 yil ichide Uyghurlarning nopusi alahide köpeygen bolishi natayin. 

Dunya nopusi 1950 – yildin buyanqi 60 yildin artuq waqit ichide texminen 3 hessige yiqin köpeygen. Amirka dunyadiki eng chong kochmen döwliti bolup, adettiki normal kochmen qobul qilishtin bashqa, dunyaning herqandaq yiride yüz bergen urush we chong tiptiki tebbi apetler Amirkigha köchmen bolush dolqunini qozghaydighanliqi hemmimizge melum. Shu seweptin Amirkining nopus kopiyish tebbi kopiyish bilen köchmenlerdin terkip tapqan bolidu. Shundaqtimu Amirka nopusi 1900 – yildin kiyinki 110 yil ichide aran 4 hesse, 1950 – yildin kiyinki 60 yil ichide 2 hessidin sel artuqraq köpeygen. Dunyada nopusi nisbeten eng tiz köpiwatqan döwlet Hindistan bolup, uning nopusimu 1900 – yildin buyanqi 110 yil dawamida texminen 5 hesse, 1950 – yildin kiyinki 60 yil ichide 3 hesse köpeygen.

Yiqinqi 20, 30 yildin buyan xili köp sandiki tereqqi qilghan gherip döwletlerde nopusning bek köpeymigenliki, hetta bezi döwletlerde nopus azlap kitiwatqanliqi, shu seweptin u döwletler bashqa döwletlerdin köchmen qobul qilish we bala biqiwilish arqiliq öz döwlitining nopusqa kapalet qiliwatqanliqi hemmimizge ayan.

Dunya nopusining 1950 – yildin kiyinki köpiyish ehwali. Ötken 60 yil ichide dunya nopusi texminen 3 hessige yiqin köpeygen

Amirkining 110 yil jeryandiki nopus köpiyish ehwali. Ötken 110 yil ichide Amirka nopusi texminen 4 hesse köpeygen

Hindistanning 110 yil jeryanidiki nopus köpiyish ehwali. Ötken 110 yil ichide Hindistan nopusi texminen 5 hesse köpeygen

Uyghurlarning 1949 – yildin ilgirki nopusini köpünche kishiler 4 miluyun etirapida dep qarimaqta. Eger biz bu sanda köp xataliq yoq bolishi mümkin dep qarisaq, Uyghurlarning nopusi 60 yildin artuq waqit ichide dunya nopusining köpiyish nisbiti boyiche köpeygende, Uyghurlarning nopusi 3 hesse köpiyip, eslidiki 4 miliyundin 12 miliyun’gha köpeygen bolidu. Eger biz Uyghurlarning nopusi 60 yildin artuq waqit ichide dunya nopusining köpiyish nisbitidin 1 hesse artuq köpeygen dep qarisaqmu, Uyghurlarning nopusi 4 hesse köpiyip, eslidiki 4 miliyundin 16 miliyun’gha köpeygen bolidu.

Eger her bir Uyghur ailisi ötken 60 yildin artuq waqit ichide otura hisap bilen 2 baliliq bolghan bolsa, hemme adem peqet we peqetla öz ijili bilen ölüp ketken, hichqandaq tebbi bolmighan ölemlik yüz bermigen bolsa, u 2 bala peqetla shu tebbi ölüp ketkenlerning orinini toluqlaydu, we Uyghurlarning nopusi bu 60 nechche yil ichide hichqandaq özgermeydu.

Eger her bir Uyghur ailisi ötken 60 yildin artuq waqit ichide otura hisap bilen 3 baliliq bolghan bolsa, hemme adem peqet we peqetla öz ijili bilen ölüp ketken, hichqandaq tebbi bolmighan ölemlik yüz bermigen bolsa, 2 bala tebbi ölep ketken ademlerning ornini toluqlaydu, shuning bilen bir jup er ayal, nopusqa peqet 1 ademni köpeyitken bolidu. Netijide Uyghurlarning nopusi bu 60 nechche yil ichide eslidiki 4 miliyundin 13.5 miliyun’gha köpiyidu.

Eger her bir Uyghur ailisi ötken 60 yildin artuq waqit ichide otura hisap bilen 4 baliliq bolghan bolsa, hemme adem peqet we peqetla öz ijili bilen ölüp ketken, hichqandaq tebbi bolmighan ölemlik yüz bermigen bolsa, 2 bala tebbi ölep ketken ademlerning ornini toluqlaydu, shuning bilen bir jup er ayal, nopusqa peqet 2 ademni köpeyitken bolidu. Netijide Uyghurlarning nopusida bu 60 nechche yil ichide 8 hesse kopiyip, eslidiki 4 miliyundin 32 miliyun’gha köpiyidu. Yuqarqi dunya nopusi we Hindistan nopusining köpiyish ehwalidin qarighanda hichqandaq bir döwlet yaki rayunning nopusi 8 hesse köpeygini yoq. Sewep tebbi ölemliktin bashqa köpilgen tebbi bolmighan ölemliklerning yüz bergenligidin.

Hemmimizge melum bolghandek, bu 60 yildin artuq waqit ichide 1950 - yillardiki chong tazilash herkiti, undin kiyinki yer islahati, 50 - yilning axirqi we 60 - yilning bashliridiki acharchiliq, 62 - yildiki Xittay Sovit munasiwitining buzulishi, mediniyet zor inqilawi, 4 kishilik goruh aghdurlup tashlan’ghandin kiyinki tazlashlar, undin kiyin 1992 - yildin ta hazirghiche ilip biriliwatqan her xil namidiki basturushlar, bolupmu 11- sintebir weqesi we 5 – iyul weqesidin kiyinki qirghinchiliqlar, eydiz kisili we her xil yuqumluq kisellikler, zeherlik chikimlikler, wetende ilip birilghan 48 qitimliq atum siniqining ziyini, wahakazalar tüpeylidin qanchiliq Uyghurlarning bihude ölep ketkenlikini hisaplash mümkin emes.

Biz xittayning millitimizge bolghan basturush siyasetlirini tilgha alghanda, ularning Uyghurlargha yürgüzgen pilanliq tughut siyasiti, her xil basturlarni we qirghinchiliqlarni tekitleymiz, biraq Uyghurlarning nopusini tilgha alghanda, 60 yildin artuq waqit ichide qirilip ölüp ketken nechche miliyun xelqning olup ketkenlikini untup, Uyghurlarni dunyada eng tiz köpiyidighan millet dep qarisaq we Uyghurlarning nopusini riyalliqqa uyghun bolmighan halda köpturwalsaq, özimizning putigha özimiz palta chapqan bolimiz.  

Eger nopusimizni 35 miliyun bolsa, biz uni 20 miliyun dep qarighan bilen,  ademlirimiz azlap nopusimiz 20 miliyun bolup qalmaydu.  Eger nopusimiz 20 miliyun bolsa,  biz uni 35 miliyun digen’ge nopusimiz birdin köpiyip 35 miliyun bolup qalmaydu. Men bilidighan köp sandiki ziyalilar Uyghurlarning nopusini 15 - 18 miliyun arisida bolishi mümkin dep qaraydu.  Hazir xittay hökümiti bizning nopusimizni 12 miliyun dep ilan qiliwatqan bir ehwalda,  eger qolimizda nahayti küchlük bir ispat bolmisa, nopusimizni 35 miliyun dep özimizning ziyaliliri qobul qilmighan bu san’gha bashqilarni qandaq ishendüreleymiz? Bundaq bir ehwal astida eng mohim bolghini teshkilatlar ara birlikke kelgen bir san, köpchilik qobul qilghan, riyalliqqa eng ughun bolghan bir san. Eger biz hetta mushu bir sandimu birlikke kilelmisek,bashqilarning bizge bolghan ishenchisini qandaq tikliyeleymiz? 

Hazirqi ehwalda bizning nopusimizni 20 miliyun dep atash bilen 35 miliyun dep atash,  bizning ehwalimizda alahide chong bir özgürüsh peyda qilishi natayin.  Eger bar disek,  u peqetla bizning nopusimiz 35 miliyun dep,  özimizni özimiz xosh qilishtin bashqa nerse emes.   Men melum san choqum toghura dep kisip eytalmaymen, biraq men "hazir eng mohim bolghini teshkilatlar arisida san jehette birlikke kelsek,  heqqiqi sanni kiyin shundaq bir sharahitimiz bolghanda iniq qiliwalsaqmu bolidu" dep qaraymen.  

خەلقىمىز نىمىگە ئىھتىياجلىق؟

خەلقىمىز نىمىگە ئىھتىياجلىق؟

ئاۋازلىق نۇسقىسىنى بۇ يەردىن ئاڭلاڭ

Xelqimiz nimige ihtiyajliq?

http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/06/xelqimiznimige-ihtiyajliq-memet-emin.html

مەمەت ئىمىن

خەلقىمىز نىمىگە ئىھتىياجلىق؟ خەلقىمىز ئەلۋەتتە مۇستەملىكە ھاياتتىن قۇتۇلۇپ مۇستەققىل بولۇشقا ئىھتىياجلىق، بۇ خەلقىمىزنىڭ ئۇزۇندىن بۇيانقى غايىسى ۋە مەخسىتى، بۇ تالاش تارتىش تەلەپ قىلمايدىغان بىر ھەقىقەت. بىراق بۇ مەن بۈگۈن سۆزلىمەكچى بولغان ئاساسى نۇقتا ئەمەس. مەنىڭ كەسسىپىم سىياسەت ئەمەس، مەن پەقەتلا ئىنسانلارنىڭ جىسمانى ۋە روھىي ساغلاملىقىغا كۆڭۈل بۆلغۈچى ۋە ئۇنى تەتقىق قىلغۇچى بىر تىببى خادىم. شۇ سەۋەپتىن مەن تۆۋەندە ھازىر خەلقىمىز يۈزلىنىۋاتقان ئىجتىمايى ۋە روھىي مەسىلىلەرنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، خەلقىمىز ھازىر جىددى ئىھتىياجلىق بولغان بەزى كونكىرىت مەسىلىلەر ئۈستىدە ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى ئوتۇرغا قويۇپ ئۆتمەكچىمەن. ئوقۇرمەنلەرنىڭ يازمامنى سوغاققانلىق بىلەن ئوقۇپ ئوبدان بىر ئويلىنىپ بىقىشىنى ئۈمۈت قىلىمەن.

ھەممىمىز بىلگەندەك بىزنىڭ مۇستەملىكە ھاياتىمىزغا  1949 – يىلىدىن ھىساپلىساق 69 يىل، 1884 – يىلىدىن ھىساپلىساق 134 يىل بولدى. خەلقىمىز مۇستەققىللىق داۋاسى قىلىۋاتقىلىمۇ 1949 – يىلىدىن ھىساپلىساق 69 يىل، 1884 – يىلىدىن ھىساپلىساق 134 يىل بولدى. بۇ جەرياندا گەرچە ئەجداتلىرىمىز قىسسقا مۇددەتلىك ئىككى جەمھۇريەت قۇرۇپ چىققان بولسىمۇ، بىراق ئۇ ئىككى ياش جەمھۇريەت ئۆزىمىزدىكى بەزى يىتەرسىزلىك ۋە ئەينى ۋاقىتتا دۇنيانى بۆلۈشىۋاتقان بەزى كۈچلەرنىڭ قۇربانى بولۇپ، باشقىلارغا يەم قىلىندى.

خەلقىمىز ئۇزۇن يىللىق بۇ مۇستەملىكىلىق ھايات جەريانىدا ھەر خىل زۇلۇملارنى يەتكىچە تارتقان بولسىمۇ، بىراق يىقىنقى بىر ئىككى يىل ئىچىدە خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەتەندە يۈرگىزىۋاتقان ئىنسان قىلىپىدىن چىققان قاتتىق سىياسەتلىرى تۈپەيلىدىن ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدىكى بارلىق قىرىنداشلار روھىي جەھەتتە تىخىمۇ ئىغىر كۈلپەتلەرگە دۇچ كەلمەكتە. 

خەلقىمىز بۇرۇن دۇچ كەلگەن زۇلۇملار جىسمانى زۇلۇمنى ئاساس قىلغان بولسا، بۈگۈنكى كۈندە خەلقىمىز بولۇپمۇ ۋەتەن سىرتىدا ياشاۋاتقانلار روھىي جەھەتتە ئىغىر زۇلۇملارغا دۇچ كىلىۋاتىدۇ. جىسمانى زۇلۇم ھەرقانچە ئىغىر بولسىمۇ، ئۇنىڭدىن كىلىپ چىققان فىزىكىلىق يارا ئۇزۇنغا قالماي ساقىيىپ كىتىشى مۈمكىن، بىراق مەيلى جىسمانى زۇلۇم ۋە ياكى روھىي زۇلۇم سەۋەبىدىن كىلىپ چىققان پىسخىكىلىق ياكى روھىي زەخمە ناھايتى ئۇزۇن زامانغىچە ئەسلىگە كەلمەيدۇ، ئۇ ھەتتا بىۋاستە ۋە ۋاستىلىق ھالدا كىيىنكى بىر ياكى بىر نەچچە ئەۋلاتلارغىچە تەسىر كۆرسىتىشى مۈمكىن.

2018 - يىلى 3 – ئاينىڭ 8 – كۈنى ۋەتەننىڭ بىر قىسىم جايلىرىدا  8- مارت ئاياللار بايرىمىنى تەبرىكلەش يۈزسىدىن ئەرلەرنىئىڭ ئوپچى ھالدا ئاياللىرىنىڭ پۇتىنى يۇيۇپ قويۇش پالىيىتى ئىلىپ بارغان. بۇ پالىيەت بەلكىم نۇرغۇن دوستلارنىڭ دىققىتىنى قوزمىغان بولىشى مۈمكىن. ھەقىقەتەنمۇ بۇ خىتتاي ھۆكۈمىتى ھازىر يۈرگىزىۋاتقان باشقا قاتتىق زۇلۇملار بىلەن سىلىشتۇرغاندا ئالاھىدە تىلغا ئالغىدەك چوڭ بىر ئىش ھىساپلانمىسىمۇ، بىراق بىز ئۇنىڭ روھىي جەھەتتە كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان تەسىرىنى ئوبدان ئانالىز قىلغىنىمىزدا، ئۇنىڭ ئۇيغۇر ئەرلىرىنىڭ غۇرۇر ۋە ئىپتىخارىنى يوق قىلىشتا ناھايتى زور تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى كۆرىۋىلىش ئۇنچە تەس ئەمەس. ئەرلەرنىڭ ئايالىنىڭ پۇتىنى يۇيۇپ قويىشى، كۆرۈنۈشتە چوڭايتىۋەتكىدەك ئىش ئەمەس، ھەم خىتتاي ھازىر تەشەببۇس قىلىۋاتقان جەمىيەت مۇقىملىقى ۋە تەرورلۇققا قارشى تۇرۇش بىلەنمۇ ئالاھىدە بىر باغلىنىشى يوق بىر ئىش. ئۇنداقتا خىتتاي ھۆكۈمىتى نىمە ئۈچۈن قىلغىلى ئىش تاپالمىغاندەك، بۇنداق بىر پالىيەتنى ئۇيۇشتۇرىدۇ؟ مىنىڭچە خىتتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئەرلىرىنىڭ بولۇپمۇ تۆۋەندىكى ئەرلەرنىڭ ئەرلىك غورۇر، ئىپتىخارىنى ۋە ئۇنىڭ ئەجەللىك يەرلىرىنى ئوبدان بىلىدۇ. بۇنى پىلانلىغانلار ئەگەر بىر ئىنساننىڭ بولۇپمۇ ئاھىلىنىڭ تۈۋرىكى بولغان ئەرنىڭ غورۇر ئىپتىخارى يەر بىلەن يەكسەن بولسا، ئۇلارنىڭ قانداق بىر ئىنسانغا ئايلىنىدىغانلىقىنىمۇ ئوبدان بىلىدۇ. بەزىلەر بەلكىم بىر ئەر ئايالىنىڭ پۇتىنى يۇيۇپ قويغانغا ئۇنىڭ غورۇر ئىپتىخارى يەر بىلەن يەكسەن بولامدۇ دەپ سورىشى مۈمكىن. بىر ئىنساننىڭ غورۇرىنىڭ يەر بىلەن يەكسەن بولۇشى ئۇ ئىشنىڭ ئۆزىگە باغلىق بولماستىن، بەلكى شۇ ئىنساننىڭ ئۇ ئىشقا بولغان قارىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بىزنىڭ قانداق قارىشىمىزدىن قەتتى نەزەر نۇرغۇن ئۇيغۇر ئەركەكلەر جامائەت ئالدىدا ئوچۇق ئاشكارە پۇت قولى ساق ئايالىنىڭ پۇتىنى يۇيۇپ قويۇشنى ھەرگۈز قوبۇل قىلالمايدۇ. شۇ سەۋەپتىن بۇ پالىيەتتىن كىيىن، بىر قىسىم ئەرلەر ئۆيگە قايىتقاندىن كىيىن ئاچچىغىنى ئايالىدىن چىقىرىپ ئايالىنى ئۇرىشى مۈمكىن، نەتىجىدە ئۇ ئەرلەر ئىدىيەسىدە مەسىلە بار دەپ قارىلىپ جازاغا تارتىلىشى مۈمكىن. قالغان ئەرلەر بولسا دەردىنى ئىچىگە يۇتۇپ، ئۆزىنى باشقىلارنىڭ يۈزىگە قارىيالماس بولۇپ كەتتىم دەپ ھىساپلاپ، روھىي جەھەتتە ئۆزىنى قاتتىق بوغۇشى ۋە جازالىشى مۈمكىن.

ئۇندىن باشقا خەلقىمىزگە مەجبۇرى چوچقا گۆشى يىگۈزۈش، ۋە قىزلارنى خىتتايلار بىلەن مەجبۇرى توي قىلدۇرۇش قاتارلىق بەزى سىساسەتلەرنىڭ بىز تەكىتلەۋاتقان ئۆرپە ئادەتلىرىمىزنى ۋەيران قىلىش ۋە ئۇيغۇرلارنى ئاسمىلاتسىيە قىلىش قاتارلىق زىيانلىرىدىن باشقا، خەلقىمىزنىڭ پىسخىلوگىيەسىگىمۇ ئىغىر تەسىر ئىلىپ كىلىدۇ.

ھەممىمىز بىلگەندەك ئىسلام دىنىمىزدا ھاراق ئىچىش، زىننا قىلىش، چوچقا گۆشى يىيىش قاتارلىق نۇرغۇن ئىشلارنىڭ ھەممىسى ئوخشاشلا ھارام دەپ بىكىتىلگەن بولسىمۇ، بىراق ئۇيغۇرلار بىر مۇسۇلمان بولۇش سۈپىتى بىلەن ھاراق ئىچىش، زىننا قىلىش قاتارلىق بەزى ھاراملىقلارنى ئوخشىمىغان داھىردە ۋە ئوخشىمىغان دەرىجىدە قوبۇل قىلغان، بىراق چوچقا گۆشىنى يىيىشنى ئەزەلدىن قوبۇل قىلمىغان. ئەگەر ئۇيغۇرلار مەجبۇرە چوچقا گۆشى يىگەندە، كۆپۈنچە كىشىلەر ئۆز ئۆزىنى ھەرگۈز ئەپۇ قىلالمايدۇ، ئۇلار ئۆزلىرىنى گۇناكار ھىساپلايدۇ، ۋە دوۋزاققا كىرىمەن دەپ ئويلايدۇ. نەتىجىدە ئۇلار روھىي جەھەتتە قاتتىق زەخمىگە ئۇچۇرايدۇ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن پىسخىكىسىدا ئىغىر مەسىلىلەر كىلىپ چىدۇ. ئەلۋەتتە بىر قىسىم كىشىلەر مەجبۇرى چوچقا گۆشى يىگەندىن كىيىن، ئۆزلىرىدە ئالاھىدە بىر بىنورماللىق بولمىغاننى كۆرۈپ، بەلكىم ئۇنىڭغا بارا بارا كۆنىشى مۈمكىن، ئاخىردا چوچقا گۆشى يىيىشكە ئادەتلەنگەن ئۇيغۇرلار بىلەن چوچقا گۆشىنى ھەرگۈز قوبۇل قىلمىغان ئۇيغۇرلار ئىچىدە ئۆز ئارا ئايرىلىش، ئۆز ئارا چەتكە قىقىش پەيدا بولىدۇ. ئۇندىن كىيىن ھۆكۈمەت چوچقا گۆشى يىيىشكە ئادەتلەنگەن ئۇيغۇرلارنى دەستەكلەپ، ئۇلارنى چەتكە قاققان ئۇيغۇرلارنى باشقىلارنىڭ ئەركىنلىكىگە توسقۇنلۇق قىلغان ۋە ياكى باشقىلارنىڭ ئادىتىگە ھۆرمەت قىلمىغان دىگەن جىنايەتلەر بىلەن جازالىشى مۈمكىن. بۇ خىتتاي ھۆكۈمىتى يۈرگۈزىۋاتقان "ئۆزىنىڭ يىغىدا ئۆزىنىڭ گۆشىنى  قورۇش" تاكتىكىسى ۋە "پىسخىلوگىيەلىك ئۇرۇش" نىڭ بىر قىسمى.

ئۇيغۇر قىزلارنى خىتتاي ئەرلەر بىلەن مەجبۇرى توق قىلدۇرۇشنىڭ ئۆزىمۇ ئۇيغۇرلارنى ئاسمىلاتسىيە قىلىشنى تىزلىتىشتىن باشقا ئۇيغۇرلارنىڭ پىسخىكىسىدا ئىغىر ئۆزگۈرۈش پەيدا قىلىشى مۈمكىن. خىتتايدا ئەرلەرنىڭ نوپۇسى ئاياللارنىڭ نوپۇسىدىن 33.5 مىلىيۇن ئارتۇق. ئۇنىڭ ئۈستىگە خىتتاينىڭ ئىختىزادىنىڭ تەرەققى قىلىشىغا ئەگىشىپ، بىر قىسىم كىشىلەر ئالاھىدە باي بولغان. بۇ باي بولغانلار ئىچىدە نۇرغۇنلىغان ئەرلەر بىردىن ئارتۇق ھەتتا 8، 10 قىزلارنى كونتۇرۇل قىلىۋالغان. بۇ ئىختىزادى ۋە باشقا جەھەتلەردە ئاجىز ۋە ئالاھىدە ئارتۇقچىلىقى بولمىغان نۇرغۇنلىغان خىتتاي ئەرلەرنىڭ ئۆيلۈك ئوچاقلىق بولىشىنى تىخىمۇ قىيىنلاشتۇرغان. بۇ ئەرلەرنىڭ كۆپۈنچىسى يالغۇز ئىختىزادى جەھەتتە ئاجىز بولۇپ قالماستىن، جىسمانى ۋە ئەقلى جەھەتتىمۇ تۆۋەن ئورۇندا تۇرىدىغان ئەرلەر بولۇپ، خىتتايلار پۈتۈن بىر مىللەت بولۇش سۈپىتىدە ئۆزىنىڭ سۈپىتىنى يۇقۇرى كۆتۈرۈش جەھەتتە ئاجىز ئورۇندا قالغان بۇ ئىنسانلارنىڭ سورتىنى ئۆزگەرتىشكە ئىھتىياجلىق. شۇ سەۋەپتىن خىتتاي ھۆكۈمىتى ھازىر يۈرگىزىۋاتقان مەجبۇرى توي قىلىش، ياكى توي قىلغانلارغا ئىختىزادى جەھەتتە ئالاھىدە ئىتىبار قىلىش ئارقىلىق، ئۇلارنى خىتتايلار بىلەن توي قىلىشقا ئۈندەش ۋە ياكى مەجبۇرى قىلىش، بىر تەرەپتىن توي قىلىش تەس بولغان ئۇ خىتتاي ئەرلەرنىڭ بىر قىسمىنىڭ ئۆيلىك ئوچاقلىق بولۇش مەسىلىسىنى ھەل قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن تىخىمۇ كۆپ خىتتايلارنىڭ ۋەتەنگە كىلىپ يەرلىشىشكە تۈرتكە بولىشى مۈمكىن، ئەڭ موھىمى مەن يۇقۇردا دەپ ئۆتكەندەك ئۇ ئاجىز ئورۇندا قالغان خىتتايلارنىڭ سورتىنى ئۆزگەرتىشتە موھىم رول ئوينىشى مۈمكىن. ئۇيغۇرلارغا بولسا، يالغۇز توي قىلغان ئۇ قىزغا ئەمەس، بەلكى ئۇ قىزنىڭ پۈتۈن ئاھىلىسىدىكلەرنىڭ روھىي كەيپىياتىغا تەسىر كۆرسىتىش ۋە ئۇلاردا روھىي زەخمە پەيدا قىلىشى مۈمكىن. ئۇ قىز توي قىلغاندىن كىيىن، ئۇ توينىڭ ئاقىۋىتىنىڭ قانداق بولىشىدىن قەتتى نەزەر، خىتتاي ئەرلەر بىلەن مەجبۇرى توي قىلغان ئۇ قىزلار ئۇيغۇر جامائەتىدىن ئايرىلىپ قىلىشى مۈمكىن. ئۇنداق قىزلار كىيىن ئاجىرشىپ كەتكەن تەقدىردىمۇ، ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى كۆز قارىشىدا ئۇ قىزلارنى بىرەر ئۇيغۇر يىگىتلەر ئۆز ئەمىرىگە قايتا ئىلىشى ناتايىن. بۇ خىل توي مەجبۇرى قىلىنغان بىر توي بولغىنى، ئۆزى ۋە باشقىلار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنمىغىنى ئۈچۈن، مەيلى توي قىلغۇچى قىز بولسۇن ۋە ياكى ئۇنىڭ ئۇرۇق تۇققانلىرى بولسۇن، پىسخىكا جەھەتتىن تەسىرگە ئۇچىراپ، ئۇلاردا ئىغىر دەرىجىدە روھىي زەخمە پەيدا بولىشى مۈمكىن.

خىتتايلاردا "توخۇنى ئۆلتۈرۈپ مايمۇنغا كۆرسۈتۈش" دەيدىغان بىر ماقال تەمسىل بار. بۇ يەردە دىيىلگىنى دەل شۇ "پىسخىكىلىق ئۇرۇش" تەخنىكىسى بولۇپ، جازالانغىنى يەنى ئۆلگۈنى گەرچە توخا بولسىمۇ، ئۇنىڭ روھىي تەسىرى توخىنىڭ قانداق ئۆلگىنىنى كۆرگەن مايمۇنغا ناھايتى چوڭ بولىدىغانلىقى كۆزدە تۇتۇلغان. پىسخىكا ئىلىمى بىلەن تونۇش بولغانلارغا مەلۇم بولغىنىدەك، روھىي زەخمە دىگەن جىسمانى زەخمىدىن ئالاھىدە پەرىقلىق بولۇپ، ئۇ يالغۇز ئۆز تىنىنىڭ زەخمىگە ئۇچۇرشىدىنلا ئەمەس، بەلكى باشقىلارنىڭ زەخمىگە ئۇچۇرشىنى، يەنى باشقىلارنىڭ ھەر خىل قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈپ قىلىشىنى، تەن جازاسىغا ئۇچۇرشىنى ۋاستىلىق ۋە بىۋاستە كۆرۈش ئارقىلىقمۇ پەيدا بولىدۇ. يۇقاردىكى تەمسىلدە دىيىلگەندە توخۇنى ئۆلتۈرۈپ مايمۇننى ئاگاھلاندۇرغىلى بولغان يەردە، ئۇ مايمۇننىڭ قىرىنداشلىرى بولغان باشقا مايمۇننى ئۆلتۈرگەندە، ئۇ مايمۇننىڭ روھىي تىخىمۇ ئىغىر زەخمىگە ئۇچۇرشى مۈمكىن. بىراق ئۇنىڭ مەلۇم خەتىرى بار بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ ئۆز قىرىندىشىنىڭ جازالىنىۋاتقىنىنى كۆرگەن مايمۇن، بەزىدە ئاگاھلىنىپ جىمىش ئەمەس، بەلكى ئەكسىنچە ئىسيان كۆتۈرۈشى مۈمكىن. شۇ سەۋەپتىن مايمۇننى بىخەتەر ئاگاھلاندۇرۇش ئۈچۈن، بىرى مايمۇن بىلەن بىۋاستە مۇناسىۋىتى بولمىغان توخىنى ئۆلتۈرۈش ئارقىلىق مايمۇننى ئاگاھلاندۇرۇش كىرەك، ياكى بولمىسا ئالدى بىلەن "مايمۇنلار" نى "مىنى چاقمىغان يىلان مىڭ يىل ياشىسۇن" دىگەن ئەھۋالغا كەلتۈرۈپ، ئاندىن مايمۇننى ئۆلتۈرۇش ئارقىلىق باشقا مايمۇنلارنى ئاگاھلاندۇرۇش كىرەك. پەقەت شۇنداق قىلغاندا يالغۇز مايمۇنلارنىڭ ئىسىيان كۆتۇرىشىدىن ساقلانغىلى بولۇپ قالماستىن بەلكى مايمۇنلارنى تىخىمۇ ئۈنۈملۈك ئاگاھلاندۇرغىلى بولىدۇ. ھازىر خىتتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن بۇ ئىككى خىل ئۇسۇلنى ئورتاق ئىشلىتىۋاتقان بولسا، باشقىلارغا ۋە ياكى ئۆز خەلقىگە نىسبەتەن پەقەتلا "توخا (بىز) نى ئۆلتۈرۈپ مايمۇن (باشقىلار) غا كۆرسۈتۈش" سىياسىتىنى قوللىنىۋاتىدۇ، ۋە بىر چالمىدا ئىككى پاختەك چوقاۋاتىدۇ.

خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قاتتىق سىياسىتىگە نىسبەتەن ۋەتەندىكى خەلقىمىز ھەقىقەتەن بەك چارىسىز قىلىۋاتىدۇ. ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلار ئىچىدە، گەرچە بىر قىسىم ئىنسانلار قولدىن كەلگىنىچە تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتقان بولىمۇ، بىراق يەنە بەزى بىر قىسىم ئىنسانلار قىلغىلى ئىش تاپالمىغاندەك كومپىيۇتۇر ئالدىدا ئولتۇرۋىلىپ باشقىلارنىڭ كەينىدىدىن گەپ تىپىپ، "ئىشەك ئۆلەۋاتسا، كۆتى غىجەك تارتىپتۇ" دىگەندەك ئىنسانلار ئارىسىدا ئۆز ئارا زىدىيەت پەيدا قىلىپ، بىر تەرەپتىن خەلقىمىزنىڭ ئىتىپاقلىقىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خەلقىمىزنىڭ روھىي كەيپىياتىغا ئىغىر دەرىجىدە مەيۈسلىنىش ۋە چۈشكىنلىك ئىلىپ كىلىۋاتىدۇ. يەنە بەزىلىرىمىز بولسا ھەل قىلىشقا تىگىشلىك يىتەرلىك مەسىلە تۇرسا، ئۇنى ھەل قىلىشقا ۋاقىت ئاجىرتىشنىڭ ئورنىغا "كۆتىرەلمىسەڭ ساڭگىلتىۋال" دىگەندەك، نىمە قىلىشىنى بىلمەي،  ئىجتىمايى تاراتقۇلاردا ھىسياتىغا تايىنىپ تولۇق دەلىل ئىسپاتى بولمىغان ھەر خىل قورقۇنۇشلۇق ئاپقاچتى خەۋەرلەرنى، ۋە داۋا بىلەن بىۋاستە مۇناسىۋىتى بولمىغان ھەر خىل قانلىق كۆرۈنۈشلەرنى تارقىتىپ، خەلقىمىز ئىچىدە تىخىمۇ ئىغىر ئەندىشە، جىددىچىلىك ۋە قورقۇنجا پەيدا قىلىۋاتىدۇ. كۆپۈنچە ئىنسانلىرىمىز بولسا نىمە قىلىشىنى بىلەلمەي گاڭگىراپ قىلىۋاتىدۇ، ئۆزلىرىگە ئۈمۈت، ئىشەنچە ۋە روھىي ئوزۇق ئىزدەۋاتىدۇ، قاراڭغۇدا قالغان ئادەمدەك چىراق نۇرى ئىزدەۋاتىدۇ.

بەزىلىرىمىزنىڭ خەۋىرى بولغاندەك مەن 2018 - يىلى 4- ئايدا خىتتاي ھۆكۈمىتى يۈرگىزىۋاتقان قاتتىق سىياسەتىنىڭ چەتەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ روھىي ساغلاملىقىغا كۆرسەتكەن تەسىر توغۇرسىدا توردا بىر راي سىناش ئىلىپ بارغان ئىدىم. ئۇ راي سىناشقا 4 قىتەدىن جەمى 871 ئادەم قاتناشقان بولۇپ، ئۇنىڭ نەتىجىسى ھەقىقتەن ئادەمنى چۆچىتىدۇ. بولۇپمۇ روھىي ساغلاملىق جەھەتتە تەتقىتقات ئىلىپ بارىۋاتقان بەزى كەسسىپداشلارنىڭ ئالاھىدە دىقىتىنى قوزغىدى.

راي سىناشقا قاتناشقۇچىلارنىڭ 48% ئەر،  50% ئايال،  2% ئادەم جاۋاپ بەرمىگەن. ئۇلارنىڭ 70% تى ئالى مەكتەپ ۋە ياكى ئۇنىڭدىن يۇقۇرى مەلۇماتقا ئىگە، قالغانلىرى ئوتۇرا باشلانغۇچ سەۋىيەسىدىكىلەر بولۇپ، 42% تى تۈركىيەدىن، 26% تى ياۋوروپادىن، 17% تى شىمالى ئامىركا (يەنى ئامىركا ۋە كانادا) دىن،  5% تى ئەرەپ دۆۋلەتلىرىدىن،  3% تى ئاۋۇستىرالىيەدىن،  2% تى جاۋاپ بەرمىگەن، قالغان 5% تى باشقا دۆۋلەتلەردىن قاتناشقان.  راي سىناشقا قاتناشقۇچىلارنىڭ  90% تىدە ئوخشىمىغان تۈردە پىسخىكىلىق مەسىلىلەر كۆرۈلگەن. ئۇلارنىڭ ئىچىدە 40% كىشىدە چۈشكۈنلىشىش، ئۈمۈدسىزلىك،  ئاسان ئاچچىقلىنىش،  ئۆزىنى تۇتىۋالالماسلىق،  ئۈگۈنۈش ۋە خىزمەتنىڭ ئۈنىمى تۆۋەنلەپ كىتىش، ھارغىنلىق ھىس قىلىش ۋە ھىچ ئىشقا خوش ياقماسلىق قاتارلىق كۆپ خىل ئالامەتلەر كۆرۇلگەن؛  15% كىشى ئاسان ئاچچىقلىنىدىغان ۋە ئۆزىنى تۇتىۋالالمايدىغان بولۇپ قالغان؛ 11% كىشى ھارغىنلىق ھىس قىلىسدىغان ۋە ھىچ ئىشقا خوش ياقمايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. 10% كىشىنىڭ دىققىتى چىچىلىپ كىتىدىغان، ئۈگۈنۈش ۋە خىزمەتكە دىققىتىنى يىغالمايدىغان بولۇپ قالغان. 6% كىشىدە چۈشكۈنلىشىش، ئۈمۈدسىزلىك پەيدا بولغان.  6% كىشىدە ئىغىر دەرىجىدە روھىي چۈشكۈنلۇك پەيدا بولغان. 18% قاتناشقۇچى ئۆزىنى ئۆلتۈرۋىلىشنى ئويلايدىغانلىقىنى ئىتىراپ قىلغان. 14% قاتناشقۇچى ئۆزىنىڭ قايغۇ ھەرسرىتىنى ئەزەلدىن ھىچ كىم بىلەن ئورتاقلاشمايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. پەقەت 9% قاتناشقۇچىدا ئالاھىدە پىسخىكىلىق مەسىلە كۆرۈلمىگەن.

ئۇنداقتا ۋەتەن سىرتىدا ياشايدىغان ئۇيغۇرلار ئىچىدە شۇنچە كۆپ ئادەملەردە يۇقارقىدەك ھەر خىل پىسخىكىلىق ئالامەتلەرنىڭ پەيدا بولۇشىدىكى سەۋەپلىرىنى نىمە؟ كۆپۈنچە كىشىلەر ئۇنىڭ سەۋەبىنى ۋەتەنسىزلىك دەپ قارىشىدۇ. توغۇرا ئۇنىڭ چوڭ جەھەتتىكى سەۋەبى ئەلۋەتتە ۋەتەنسىزلىك، لىكىن بۇ بەك تۇمتاق سەۋەپ بولۇپ، ئەگەر بىز ئۇنى كونكىرىتلاشتۇرماي، نوقۇل ھالدا ۋەتەنسىزلىكتىن دەپ قارىساق، بىز ۋەتەن مۇستەققىل بولۇشتىن ئىلگىرى بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشنىڭ ياكى قىسمەن ھەل قىلىشنىڭ بارلىق ئىھتىمالللىقلىرىنى تامامەن ئىنكار قىلغان بولىمىز. ئۇنداق بولغاندا ۋەتەن مۇستەققىل بولۇشتىن ۋە ياكى بىز ۋەتەنگە قايتىشتىن بۇرۇن بۇ جەھەتتە ھىچقانداق تىرىشچانلىق كۆرسىتىشىمىزنىڭ ھاجىتى قالمىغان بولىدۇ. مەن بىر كەسپى خادىم بولۇش سۈپىتىم بىلەن، ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى يۇقارقىدەك روھىي مەسىلىلەرنىڭ سەۋەپلىرىنى تىخىمۇ ئىنچىكە ۋە كونكىرىت جەھەتتىن ئانالىز قىلىپ، ئۇنى ھەل قىلىش ئۈچۈن كەم دىگەندە ئۇ مەسىلىلەرنىڭ تىخىمۇ ئىغىرلاپ كىتىشىنىڭ ئالدىنى ئىلىش ئۈچۈن قولۇمدىن كىلىشچە ئىزدىنىپ  ۋە بۇ جەھەتتە ئۆز كۆز قاراشلىرىمنى ئوتۇرغا قويۇشقا تىرىشىمەن، ۋە بۇ جەھەتتە مۇناسىۋەتلىك كەسسىپداشلار بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىشنى ئۈمۈت قىلىمەن.

ئاۋۇستىرالىيەنىڭ پايتەختى كەمبىرا شەھەرىدە پىسخىكا كەسسىپى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان  نۇرگۈل ساۋۇت بۇ جەھەتتە ئۆز كۆز قاراشلىرىنى ئوتۇرغا قويۇپ مۇنداق دەيدۇ. ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى روھىي زەخمە (trauma) نىڭ ئۇزۇن تارىخى بولۇپ، خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان ئۇيغۇرلارغا يۈرگىزىۋاتقان ئىرقى ئايرىمچىلىق، ئىرقى كەمسىتىش، باستۇرۇش، قىناش، جازالاش سىياسەتلىرى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا روھىي زەخمە پەيدا قىلىپ كەلگەن بولسا، خىتتتاي  ھۆكۈمىتىنىڭ  يىقىندىن بىرىقى مىليونلارچە ئۇيغۇرلارنى جازا لاگىرىغا يىغىۋىلىشى، ئۇيغۇر قىزلارنى خىتتاي ئەرلەر بىلەن توي قىلىشقا زورلىشى ۋە چەتەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتەندىكى ئائىلىسى بىلەن بولغان ئالاقىسىنىڭ توسىۋىتىلىشى بۇ خىل زەخمىنىڭ تىخىمۇ ئىغىرلىشىشىغا سەۋەپ بولماقتا. بۇ مەسىلىگە سەل قاراشقا ھەرگۈز بولمايدۇ.

يۇقاردا تىلغا ئالغان سەۋەپلەردىن باشقا چەتەلدە ياشاۋاتقان بولۇپمۇ ئەسلى ۋەتەندىكى تۇرمىشى ۋە جەمىيەتتىكى ئورنى يۇقۇرى بولغان، ۋەتەندە ئالى مەكتەپلەرنى پۈتتۈرۈپ خىزمەت قىلىپ باققان ۋە چەتەلگە چىققاندىن كىيىن ئۆز ئورنىنى توغۇرا بەلگىلىيەلمىگەن ۋە ئۆز رولىنى ياخشى جارە قىلدۇرالمىغان كۆپلىگەن ئۇيغۇرلاردا مەۋجۇت بولغان ئىغىر دەرىجىدىكى روھىي تەڭپۇڭسىزلىقمۇ، بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ روھىي ھالىتىنىڭ ئۆزگۈرىشىگە ئوخشىمىغان دەرىجىدە تەسىر كۆرسەتكەن ۋە داۋاملىق تەسىر كۆرسەتمەكتە. يۇقارقى بىر قىسىم كىشىلەر ۋەتەندىكى دوست بۇرادەر ئالدىدا، ئۆزىنىڭ چەتەلدە ياشۋاتقانلىقىدىن پەخىرلەنگەندەك قىلسىمۇ، بىراق ئۆزلىرى  ۋەتەنگە بارغاندىن كىيىن ئۆزلىرىنىڭ چەتەلدىكى ھاياتى بىلەن ئەينى ۋاقىتتا ئوخشاش سەۋىيەدە بولغان دوستلىرىنىڭ ھازىر ئەھۋالى ئارىسىدىكى پەرىقنىڭ ناھايتى زور ئىكەنلىكىنى بايقىغان، ھەتتا ئۆزلىرىنىڭ ئەينى ۋاقىتتا چەتەلگە چىقىپ كەتكەنلىكىنىڭ توغۇرا قارار ئىكەنلىگىدىن گۇمان قىلىشقان ۋە ياكى ھەتتە ئۇنىڭدىن پۇشايمەن قىلغان. ئۇلارنىڭ روھىي ھالىتىدە زور بىر تەڭپۇڭسىزلىق پەيدا قىلغان، ۋە بۇ روھىي تەڭپۇڭسىزلىقلار ئۇ كىشىلەرنى ئۇزۇندىن بىرى روھىي جەھەتتە قىناپ، ئۇلاردا روھىي زەخمەي پەيدا  قىلغان بولىشى مۈمكىن. ئەلۋەتتە يىقىنقى بىر ئىككى يىلدا ۋەتەن ئىچىدە يۈز بەرگەن ۋەقەلەردىن ۋە  نۇرغۇن كۆزگە كۆرۈنگەن ئىنسانلار  ئارقا ئارقىدىن قولغان ئىلىنغاندىن كىيىن، بۇ كىشىلەر ئۆزىلىرىنىڭ چەتەلگە چىقىپ كىتىشىنى قايتىدىن ئاقىلانە بىر قارار دەپ تونۇپ، ئۆزلىرىدىكى ئىغىر روھىي تەڭپۇڭسىزلىقنى ئاز تولاپ تەڭشىۋالغان بولۇشى مۈمكىن، بىراي ئۇلاردا شەكىللەنگەن روھىي زەخمە ۋە پىسخىكىلىق ئۆزگۈرۈشنىڭ تامامەن نورماللىشىشى ئۈچۈن يەنە ئۇزۇن بىر مەزگىل ۋاقىت كىرەك.

ئۇنداقتا روھىي زەخمە (trauma) دىگەن نىمە؟ روھىي زەخمە (trauma) دىگىنىمىز پىسخىكىلىق يارا بولۇپ، ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئۆزلىرىنى ساراسىمغا، قورقۇنجىغا ۋە ئەندىشىگە سالىدىغان ۋەقەلەرنى كۆرۈش، ئاڭلىش ۋە ئۇلارنى تۈيىشىدىن پەيدا بولىدۇ. روھىي زەخمىنىڭ تونۇش (Cognitive) ، تۇيغۇلۇنۇش (Emotional) ۋە فىزىكىلىق ئىپادىلىنىشتىن ئىبارەت ئۈچ خىل ئىپادىسى بولىدۇ. روھىي زەمىلىنىشتىكى تونۇشنىڭ ئەڭ تىپىك ئىپادىسى جامائەتتىن ئايرىلىپ، ئۆزىنى چەتكە ئىلىش، ھەر دائىم يالغۇزلۇقنى خالاش. تۇيغۇلىنىشنىڭ تىپىك ئىپادىسى ئىنكار قىلىش، ئاسان ئاچچىقلىنىش، ئاسان كۆڭلى يىرىم بولۇش، ئۆزىنى كونتۇرۇل قىلالماسلىق. روھىي زەخمىنىڭ فىزىكىلىق ئىپادىلىنىشنىڭ كونكىرىت ئىپادىسى چىرايى يورغۇن كۆرۈنۈش، ھارغىنلىق ھىس قىلىش، دىققىتىنى يىغالماسلىق، ئۈگۈنۈش ۋە خىزمەت ئۈنىمى تۆۋەنلەپ كىتىش قاتارلىقلار. روھىي زەخمىگە ئۇچۇرغانلاردا چۈشكۈنلىشىش كىسىلى (Depression)، ئەندىشە قىلىش كىسىلى (Anxiety Disorder) ۋە زەخمىدىن كىيىنكى جىددىلىش كىسىلى (PTSD) نىڭ بىرى ياكى ھەممە ئىپادىلىرى بولىشى مۈمكىن.

ھازىر خەلقىمىزدە يۇقارقىدەك خەر خىل مەسىلىلەر مەۋجۇت ئىكەن، ئۇنداقتا خەلقىمىز ھازىر نىمىگە ئىھتىياجلىق؟ قانداق قىلغاندا مەسىلىنىڭ تىخىمۇ ئىغىرلىشىپ كىتىشىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ؟

خەلقىمىز ياشاش ئۈچۈن ئالدى بىلەن بارلىق ئىنسانلارغا ئوخشاش ھاۋا، سۇ ۋە ئوزۇقلۇققا ئىھتىياجلىق. مەن بۇنداق دىسەم بەزىلەر يالغۇز بىز ياكى باشقا ئىنسانلارلا ئەمەس بەلكىم بارلىق ھايۋانلار، ھەتتا بارلىق جانلىقلارمۇ ياشاش ئۈچۈن ھاۋا، سۇ ۋە ئوزۇقلۇققا ئىھتىياجلىققۇ، بىزنىڭ باشقا ئىنسانلاردىن، جۈملىدىن باشقا ھايۋانلاردىن پەرقىمىز نىمە دىيىشى مۈمكىن. توغۇرا، پۈتۈن ئىنسانلار جۈملىدىن پۈتۈن ھايۋانلار ياشاش ئۈچۈن ھاۋا، سۇ ۋە ئوزۇقلۇققا ئىھتىياجلىق، چۈنكى قوساق تويمىغان ئىنسان بەزىدە قوساق تويغۇزۇشنىڭ كويىدا بولۇپ، ۋە ياكى قوساق تويغۇزىشنى بەك چوڭ بىلىپ، روھىي ئوزۇقنى ئۇنتۇپ قىلىشى مۈمكىن. خەلقىمىز ياشاش ئۈچۈن ئەلۋەتتە يۇقاردا دىيىگەنلەردىن باشقا بارلىق ئىنسانلارغا خاس بولغان روھىي ئوزۇقلۇققا يەنى ئەڭ موھىمى ئۈمۈتكە، ئىشەنچىگە، پەخىرلىنىشكە، غۇرۇرغا ۋە ئىپتىخارغا ئىھتىياجلىق؛ ئىنسان ئۈچۈن ئەڭ ئەقەللى بولغان بارلىق ھەق ھوقۇقلارغا ئىھتىياجلىق؛ ئۆز ئۆزىمىزگە خوجا بولۇشقا ۋە ھۆر ياشاشقا ئىھتىياجلىق. بۇ خەلقىمىزنىڭ ئۇنىۋەرسال ئىھتىياجى بولۇپ، بۇلاردىن باشقا خەلقىمىز يەنە نۇرغۇنلىغان كونكىرىت نەرسىلەرگە ئىھتىياجلىق.

بىزدە "بۇغداي نېنىڭ بولمىسا، بۇغداي سۆزۈڭ يوقمۇ" دەيدىغان ئاتا سۆزى بار. بۇ ئەجداتلىرىمىزنىڭ ھاياتىدا روھىي ئوزۇقلارنىڭ قانچىلىك ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنىڭ، ۋە ئەجداتلىرىمىزنىڭ ئىنسانلار ھاياتىدىكى روھىي ئوزۇقلۇقلارغا قانچىلىك ئەھمىيەت بىرىدىغانلىقىنىڭ تىپىك بىر مىسالى. ئىنسانلارنىڭ روھىي ئوزۇقلۇققا بولغان ئىھتىياجى ئۇلارنىڭ ھايۋانلار بىلەن بولغان تۇپ پەرىقلىرىنىڭ بىرى. ئىنسانلار يالغۇز قوساق تويغۇزۇش ئۈچۈن ياشىمايدۇ. ئىنسانلارنىڭ ئۆزگىچە بولغان ئۈمۈتى، غايىسى، پەخىر، غۇرۇر ۋە ئىپتىخارى بار.

ئادەتتە روھىي زەخمىگە ئۇچۇرغانلاردا بولىدىغان ئورتاق بىر ئالاھىدىلىك ئۇلارنىڭ بىخەتەرلىك تۇغىسى تۆۋەن بولىدۇ، ۋە ھەر زامان تەھدىت تۇيغىسى ئىچىدە ياشايدۇ. باشقىلاردىن ئاسان گۇمان قىلىدىغان بولىدۇ. ئۇلار ئۆزلىرىدىكى روھىي ئالامەتلەرنى بىر كىسەللىك ئالامىتى دەپ بىلمەي، ئۇلارنى ئۆزلىرىدىكى ئاجىزلىق ۋە يىتەرسىزلىك دەپ بىلىدۇ، ۋە ئۇنى جىنىنىڭ بىرىچە يوشۇرۇشقا تىرىشىدۇ. ئۆزىنىڭ كىسەللىك ئەھۋالىنى ئىتىراپ قىلمايدۇ. ھەر خىل ئىجتىمايى تاراتقۇلاردا ئوتۇرغا چىققان ئۆز ئارا گۇمان ۋە ئۆز ئارا ھۇجۇم قىلىشلارنىڭ كۆپۈنچىسىنى بۇنىڭ تىپىك ئىپادىلىرى دەپ قاراشقا بولىدۇ. بۇ ئىچكى ۋە تاشقى سەۋەپلەردىن كىلىپ چىققان بولۇپ، ئەگەر بىز ئۇنى تونۇپ يەتمىسەك، ۋە ئۇنىنغا يىتەرلىك ئىتىۋار بەرمىسەك، ئاخىردا بۇ بىر ۋابا كىلىسىگە ئوخشاش پۈتۈن ئۇيغۇرلار ئارىسىدا يامىراپ، بىزنىڭ "ئۆزىمىزنىڭ يىغى بىلەن ئۆزىمىزنىڭ گۆشىنى قورىدىغان" ھالغا يىتىپ بىرىشىمىز مۈمكىن.

بۇ خىلدىكى پىسخىكىلىق بىنورماللىلىقلار ئامىركا، كانادا، ئاۋۇستىرالىيەدىكى يەرلىك مىللەتلەر، ئامىركا، ياۋروپادىكى ئەينى ۋاقىتتا قۇل قىلىنىپ سىتىلغان ئافرىقىلىقلارنىڭ ئەۋلادى، ۋە باشقا دۆۋلەتلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەت مۇستەملىكىسى ئاستىدا ياشىغان نۇرغۇن كىچىك ۋە ئاجىز مىللەت ئارىسىدا ناھايتى ئومۇملاشقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۆپۈنچىسى گەرچە مۇستەققىل بولغىلى ۋە ياكى ئۆزىگە تىگىشلىك ھەق ھوقۇقلارغا ئىرىشكىلى نۇرغۇن يىللار بولغان بولسىمۇ، براق ئۇلارنىڭ ئاتا ئانىلىرىنىڭ تارىختا يوللۇققان روھىي زەخمىلىرى تۈپەيلىدىن بۇ خەلىقلەرنىڭ كىيىنكى ئەۋلاتلىرى ھازىرغا قەدەر شۇ روھىي زەخمىنىڭ تەسىرى سەۋەبىدىن پەيدا بولغان روھىي بىنورماللىقنىڭ دەردىنى تارتىۋاتىدۇ، ۋە مۇناسىۋەتلىك دۆۋلەتلەردىكى نۇرغۇنلىغان مۇناسىۋەتلىك مۇتىخەسىسلەرنىڭ دىقىتىنى تارتىۋاتىدۇ. ئەگەر بىز بۇنىڭغا يىتەرلىك ئىتىۋار بەرمىسەك، ئۇزۇنغا بارماي، بىزمۇ ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن ئورۇن ئىلىشىمىز مۈمكىن.

ئەگەر روھىي زەخمىگە ئۇچۇرغانلارغا توغۇرا دىياگۇنۇز قويۇلسا، ئۇلارنى داۋالاش تامامەن مۈمكىن. بۇ يالغۇز شۇ زەخمىگە ئۇچۇرغانلارنىڭ شەخسى مەسىلە بولماستىن، جامائەتنىڭ ئورتاق تىرىشىشى كىرەك بولغان بىر مەسىلە. ئەگەر بىز روھىي زەخمىنى ۋە ئۇنىڭ تەسىرىدىن كىلىپ چىققان ھەر خىل ئاقىۋەتلەرنى تونۇپ يەتسەك، ئۇلارنى شۇ شەخىسنىڭ ئاجىزلىقى ۋە ياكى ئەيىپى دەپ بىلمەي، ئۇلارنى چۈشەنسەك، ئۇلارغا كۆڭەل بولسەك، روھىي زەخمەدىن كىيىن كىلىپ چىققان ھەر خىل روھىي ساغلاملىق مەسىلىلەرگە دۇچ كەلگەنلەرگە ياردەم قولىمىزنى سۇنالىشىمىز، ۋە ئۇلارنىڭ ئەھۋالىنىڭ تىخىمۇ ئىغىرلىشىپ كىتىشىنىڭ ئالدىنى ئىلىشقا ياردەم بىرەلىشىمىز مۈمكىن.

مارتىن لۇزىر كىڭ مۇنداق دىگەن ئىكەن، بىز چوقۇم ۋاقىتلىق ئۈمۈتسىزلىكنى قوبۇل قىلىشىمىز، بىراق مەڭگۈلۈك ئۈمۈتنى ھەرگۈز يوقاتماسلىقىمىز كىرەك.

خەلقىمىز ئۈمۈت ۋە ئىشەنجىگە ئىھتىياجلىق، يەنى خەلقىمىز كەلگۈسىگە بولغان ئۈمۈتىنى ۋە ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنى ھەرگۈز يوقاتماسلىقى كىرەك. ئۈمۈت، ئەتىراپنى قاراڭگۇلۇق باسقاندا يىراقتا كۆرۈنگەن بىر تال چىراق؛ ئۈمۈت، چول جەزىرلەردە كۆرۈنگەن بىر كىچىك كۆلچەك؛ ئۈمۈت، پايانسىز كەتكەن دىڭىزدا كۆرۈنگەن چىراق مۇناسى. ھەرقانداق بىر شەخىسنىڭ بىزگە ھىسىداشلىق قىلىپ سۆزلىگەن ئىككى ئىغىز سۆزى، بىرەر ھۆكۈمەت رەخبەرلىرىنىڭ خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەتىنىمىزدە يۈزگۈزىۋاتقان سىياسىتىنى ئەيىپلىشى خەلقىمىزگە ئالاھىدە ئۈمۈت ئىلىپ كىلىشى مۈمكىن. خەلقىمىزنىڭ ئۈمۈت ۋە ئىشەنچىسىگە سەلبى تەسىر كۆرسىتىدىغان ھەرقانداق سۆز ھەركەت، سىن فىلىملىرى ھازىر خەلقىمىزگە بىز تەسەۋۇر قىلالمىغىدەك دەرىجىدە يامان ئاقىۋەتلەرنى ئىلىپ كىلىشى مۈمكىن.

تۈركىيەنىڭ كۆپ قىسىملىق تىلىۋىزىيە فىلىمى "ساۋاشچى" كۆپۈنچىمىزگە ناتونۇش بولمىسا كىرەك. چۈنكى بۇ تىلۋىزىيە فىلىمىنى كۆرمىگەنلەرنىڭمۇ ئۇ فىلىمدىكى ۋەتەندىن ئايرىلىپ تۈركىيەگە كىلىپ ئەسكەر بولغان بىر ئۇيغۇر يىگىتىنىڭ ھىكاسى ئارقىلىق ۋەتىنىمىز شەرىقى تۈركىستان تىلغا ئىلىنغان بەزى تەسىرلىك كۆرۈنۈشلەردىن چوقۇم خەۋىرى بار. ھەممىمىز ئۇنىڭ رىياللىق بولماستىن پەقەتلا بىر تىلىۋىزىيە فىلىمى ئىكەنلىكىنى بىلسەكمۇ، بىراق نۇرغۇن دوستلار ئۇ كۆرۈنۈشلەردىن تەسىرلىنىپ، ئۇ كۆرۈنۈشلەرنى ئۆز ئارا ئورتاقلاشقانلىقىمىز ھەممىمىزگە ئايان. بۇ ئىشتىن خەلقىمىزنىڭ ئۈمۈتكە، ھەتتاكى ئازراق بولسىمۇ ئۆز كۆڭلىنى ياساپ، ئۆزىنى خوش قىلىشقا ۋە پوسىتىپ ئۇچۇرلارغا قانچىلىك ئىھتىياجلىق ئىكەنلىكىنى كۆرىۋىلىش ئۇنچە تەس ئەمەس.

خەلقىمىز ئۆز ئۆزىنى توغۇرا تونۇشقا، ۋە ئۆزىنىڭ ئورنىنى توغۇرا بەلگىلەشكە ئىھتىياجلىق. ئىنسان ئۆزىنى توغۇرا تونىمىغاندا، ئۆزنى تۆۋەن كۆرۈش، ئۆز ئۆزىنى كەمسىتىش، ياكى ئۆزىنى بەك ئۈستىن چاغلاپ، ئۆزىنى باشقىلارنىڭ ئۈستىگە قويۇۋىلىش ۋە ياكى بۇ ئىككى خىل تۇيغا ئارلىشىپ كىلىش كىلىپ چىقىدۇ. بۇ ئىككى خىل تۇيغا ئارىسىدىكى پەرىق قانچە زور بولغانسىرى، روھىي تەڭپۇڭسىزلىقمۇ شۇنچە ئىغىر بولىدۇ. نەتىجىدە بۇنداق كىشىلەر ئۆز ئۆزىگە ئارتۇقچە دەرت تاپىدۇ. كىشىلەرنىڭ ئۆز ھاياتىنى زورلاپ باشقىلار بىلەن سىلىشتۇرۇشنىڭ ۋە ياكى باشقا ئادەمنىڭ ھاياتىدا ياشاشقا ئىنتىلىشنىڭ ھىچ بىر ھاجىتى يوق.

كىرىستىن كەيىن مۇنداق دىگەن ئىكەن: سەن بەزىدە قاراڭغۇدا قالغاندا، ئۆزەڭنى قاراڭغۇلۇقتا كۆمۈلەپ قالدىم دەپ ئويلايسەن، ئەمىلىيەتتە سەن ئۇرۇق بولۇپ تىرىلغانسەن.

ئىنسانلار ئارزۇ قىلغان نەرسىلىرىگە ئىرىشكىنى ئۈچۈن ئەمەس بەلكى شۈكر قىلغىنى ئۈچۈن بەخىتلىك بولىدۇ. ئىنسانلار ئۆز ئۆزىنى توغۇرا ۋە تولۇق تونىغاندا، ئۆزنى توغۇرا ئورۇنغا قويالايدۇ ۋە ئۆز رولىنى تىخىمۇ ياخشى جارە قىلدۇرالايدۇ.

مەن نۇرغۇن يىللار ئىلگىرى باللىرىمغا ھەمرا بولۇپ ئامىركىنىڭ  گۇمپىچى مۈشۈك ئېيىق" (كوڭفۇ پاندا) دىگەن كارتۇن فىلىمىنىڭ 1- قىسمىنى كۆرگەن ئىدىم. ئۇ كىنودا، باش قەرىمان مۈشۈك ئېيىقنىڭ دائىم رىياللىقتىن ھالقىپ، ئەڭ كۈچلۈك گۇمپىچى بولۇشتەك مۈمكىن بولمىغان خىياللارنى قىلىدىغانلىقىنى، ئاندىن ئۇشتۇمتۇت مۇئاپىقىيەت قازىنىشنىڭ ھىچقانداق بىر سىرى يوقلىقىنى تونۇپ يەتكەنلىكىنى ۋە ئەڭ ئاخىردا ئۆزىنى تونۇپ يىتىش ئارقىلىق، ئۆز ئارزۇسىغا يەتكەنلىكىنى ھىكايە قىلىش ئارقىلىق، مۇئاپىقىيەت قازىنىشتا ئۆزىنى توغۇرا تونۇش ۋە ئۆز ئارتۇقچىلىقىنى جارە قىلدۇرۇشنىڭ موھىملىقىنى، باشقىلار بىلەن سىلىشتۇرۇشنىڭ ھىچقانداق ھاجىتى يوقلىقىنى، ھىچكىمنىڭ ئۆزىدىن باشقا ئادەم بولالمايدىغانلىقىنى، ھەركىمنىڭ ئۆز ئۆزىنى ياخشى تونۇپ، "ئۆزى بولۇش" نىڭ قانچىلىك موھىملىقىدىن ئىبارەت ئاساسى ئىدىيە ئىلگىرى سۈرۈلگەن.

خەلقىمىز ئۆزلىرى چىن كۆڭلىدىن ھۆرمەت قىلىدىغان ئالىملارغا، قەھرىمانلارغا، ئىنقىلاپچىلارغا ۋە مەشھۇر زاتلارغا ئىھتىياجلىق. خەلقىمىز ئۆز مىللىتىدىن پەخىرلىنىشكە، ئۆز مىللىتىدىن غورۇر تۇيۇشقا ئىھتىياجلىق. بىر مىللەتنىڭ ئالىملىرى، قەھرىمانلىرى، ئىنقىلاپچىلىرى ۋە مەشھۇر زاتلىرى، شۇ مىللەتنىڭ ئەڭ زور روھىي ئوزىقى، غۇرۇرى، ئىپتىخارى؛ كەلگۈسىگە بولغان ئۈمۈت ۋە كۈچ قۇۋىتىنىڭ مەنبەسى. ئەگەر بىر مىللەتنىڭ ئالىملىرى، قەھرىمانلىرى، ئىنقىلاپچىسى ۋە مەشھۇر زاتلىرى، جۈملىدىن شۇ مىللەت پەخىرلەنگىدەك ھەر قانداق بىر ئادەملىرى بولمايدىكەن ياكى ئۇلار يوق قىلىنىدىكەن، ئۇلار ئۆزىلىرىنىڭ روھىي ئوزۇقلىقىدىن ئايرىلىپ قالىدۇ. كەلگۈسىگە بولغان ئۈمۈدىنى يوقىتىدۇ. ھىچقانداق بىر مىللەتنىڭ ئالىملىرى، قەھرىمانلىرى، ئىنقىلاپچىلىرى ۋە مەشھۇر زاتلىرى زاۋۇتتا ئىشلەپ چىقىرىلمايدۇ، باشقا پىلانىتتىن كەلمەيدۇ ۋە ئاسماندىن چۈشۈپ قالمايدۇ. ئۇلار شۇ مىللەتنىڭ ئۆزىدىن، شۇ مىللەتنىڭ ئىچىدىكى ئادەتتىكى ئىنسانلاردىن يىتىشىپ چىقىدۇ. ئەگەر ئۇ مىللەتنىڭ خەلقى ئۆزلىرىنىڭ ئالىملىرىنى، قەھرىمانلىرىنى، ئىنقىلاپچىلىرىنى ۋە مەشھۇئە زاتلىرىنى تونىمىسا، ئۇلارنى ئىتىراپ قىلمىسا، ئۇلارنى ھۆرمەتلىمىسە، ئۇلارنى ياد ئەتمىسە، خاتىرلىمىسە، ھەتتا ھە دىسە ئۇلارغا تاجاۋۇز قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئوبرازىنى خۇنۇكلەشتۈرۈشكە، ئۇلارنى يوقۇتۇشقا ئۇرۇنسا، ئۇنداق مىللەتتىن مەڭگۈ ئالىم، قەرىمان، ئىنقىلاپچى ۋە مەشھۇر زاتلار چىقمايدۇ، ۋە ئۇنداق مىللەتتە ئۈمۈد بولمايدۇ.

  

مايكىل ۋاتسون مۇنداق دىگەن ئىكەن: كۈچلۈك ئادەم باشقىلارنى تۆۋەنگە ئىشتىرمايدۇ، بەلكى باشقىلارنى يۇقۇرغا تارتىدۇ.

خەلقىمىز جامائەت بىلەن توپلۇش ياشاشقا،  جامائەتىنىڭ چۈشىنىشىگە، كۆڭۈل بۆلىشىگە ئىھتىياجلىق. خەلقىمىز ئۆز دەردىنى دوست بۇرادەرلىرىگە، خولۇم خوشنىلىرىغا ۋە ياكى پىسخىك دوختۇرلارغا ئەيتىپ ئىچىنى بوشتۇشقا ئىھتىياجلىق. ھەممىمىز كۆرەپ تۇرىۋاتقاندەك بەزى قىرىنداشلار خىتتايغا بولغان ئۆچمەنلىكنى ئىپادىلەپ، ئۆز ئىچىنى بوشۇتۇش ئۈچۈن ھەر خىل ئىجتىمايى تاراتقۇلاردا  ئوقۇل ھالدا خىتتاينىڭ ناچارلىقىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان بەزى ئىچىنىشلىق، شىددەتلىك ۋە زوراۋانلىق سىن فىلىملىرىنى ھە دەپ تارقاتماقتا ۋە ئۇلارنى باشقىلار بىلەن ئورتاقلاشماقتا. ئەمىلىيەتتە بۇ پىسخىلوگىيەلىك نۇقتىسىدىن ئىلىپ ئەيىتقاندا، گەرچە شۇ شەخىسنىڭ ئىچىنى ۋاقىتلىق بوشاتقاندەك قىلغان بىلەن، بىراق ئۆزىنىڭ روھىي زەخمىسىنى ياخشىلاشقا ھىچقانداق پايدىسى يوق، ئەكسىنچە بۇ نۇرغۇن كىشىلەرگە تىخىمۇ ئىغىر توھىي زەخمە پەيدا قىلىشى مۈمكىن. ھەر خىل نامايىشلارغا قاتنىشىش، خىتتاينىڭ ۋەتەندە يۈرگىزىۋاتقان سىياسەتلىرى توغۇرسىدا گۇۋالىق بىرىش ۋە ياكى مۇخپىرلارنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ ۋەتەندىكى ئىغىر ۋەزىيەتنى ئاڭلىتىش، شۇ ئىنساننىڭ ئىچىنى بوشتۇشقا ئاكىتىپ رول ئوينايدۇ. ئەڭ موھىمى ھەر بىر ئىنسان ئۆز قىممىتىنى توغۇرا ئۇسۇلدا نامايەن قىلسا، روھىي دۇنياسىدا بەلگۈلۈك قانائەت تۇيغۇسى پەيدا بولىدۇ، ۋە بۇ قانائەت تۇيغىسى شۇ ئىنساننىڭ روھىي ھالىتىگە پازىتىپ تەسىر كۆرسىتىدۇ.

ئاخىردا مەن دىمەكچى بولغان سۆزلىرىمنى خۇلاسىلەپ ئۆتسەم، خەلقىمىز ئۈمۈت، ئىشەنچ ۋە غۇرۇر، ئىپتىخارغا ئىھتىياجلىق؛ خەلقىمىز ئۆز ئالىملىرىغا، قەھرىمانلىرىغا، ئىنقىلاپچىلىرىغا،  مەشھۇر زاتلىرىغا ۋە ئۇلارنى قەدىرلەشكە ئىھتىياجلىق؛  خەلقىمىز بىرلىك ۋە ئىتىپاقلىققا ئىھتىياجلىق. خەلقىمىز قاراڭغۇلۇقنى يورىتىدىغان چىراققا، خەلقىمىزنى باشلاپ ماڭىدىغان يول باشلىغۇچىغا ئىھتىياجلىق.  خەلقىمىز شەخسى مەنپەتنى داۋانىڭ ئۈستىگە قويمايدىغان، شەخسى زىدىيەت بىلەن داۋانى بىر بىرىگە ئارىلاشتۇرمايدىغان، مىللەتنىڭ مەنپەتىنى ۋە داۋانى بىرىنجى ئورۇنغا قويىدىغانلارغا ئىھتىياجلىق.  خەلقىمىز تەشكىلات ۋە ياكى شەخىسلەر ئارىسىدىكى تالاش تارتىش، جىدەل ماجرالارغا ئىختىياجلىق ئەمەس؛ خەلقىمىز شەخسى زىدىيەتلەرنى داۋانىڭ ئۈستىگە قويۇپ، ئۆز ئارا بىر بىرىگە ئورا كولىشىپ، داۋانى ئاقسىتىپ قويۇشقا ۋە ياكى داۋاغا تەسىر يەتكۈزۈشكە، ئۇنىڭ توسالغۇ بولۇشقا ئىھتىياجلىق ئەمەس. خەلقىمىز ئۆزلىرىنىڭ ۋاختىنى بىۋۇدە تالاش تارتىشلارغا سەرىپ قىلىشقا ئىھتىياجلىق ئەمەس.

ئەنگىلىيەلىك داڭلىق يازغۇچى جوئاننە روۋلىڭ مۇنداق دىگەن ئىكەن: بىز پەقەتلا ئىتىپاقلاشقاندا ئاندىن كۈچلۈك بولالايمىز، ئايرىلغاندا ئاجىزلايمىز.

توغۇرا، يالغۇز ئاتنىڭ چىڭى چىقماس، چىڭى چىقسىمۇ دىڭى چىقماس. ئىش بىرلىكتە كۈچ ئۆملۈكتە. توپتىن ئايرىلغاننى بۆرە يەپتۇ. ئەگەر كوڭلىمىزدە ھەققى ھالدا ۋەتەن مىللەت بولسا ئىتىپاقلىشايلى قىرىنداشلار، بىرلىكىمىزنى ساقلايلى قىرىنداشلار.

ئاخىردا ئاۋۇستىرالىيەدىنكى نۇرگۈل ساۋۇتقا ئالاھىدە رەخمىتىمنى بىلدۈرىمەن.

2018 - يىلى 6- ئاينىڭ 10 -كۈنى نىيورۇك

Xelqimiz nimige ihtiyajliq?

Xelqimiz nimige ihtiyajliq?

Awazliq nusqisini bu yerdin anglang

خەلقىمىز نىمىگە ئىھتىياجلىق؟
http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/06/blog-post.html

Memet Emin

Xelqimiz nimige ihtiyajliq? Xelqimiz elwette mustemlike hayattin qutulup musteqqil bolushqa ihtiyajliq, bu xelqimizning uzundin buyanqi ghayisi we mexsiti, bu talash tartish telep qilmaydighan bir heqiqet. Biraq bu men bügün sözlimekchi bolghan asasi nuqta emes. Mening kessipim siyaset emes, men peqetla insanlarning jismani we rohiy saghlamliqigha köngül bölghüchi we uni tetqiq qilghuchi bir tibbi xadim. Shu seweptin men töwende hazir xelqimiz yüzliniwatqan ijtimayi we rohiy mesililerni tehlil qilish arqiliq, xelqimiz hazir jiddi ihtiyajliq bolghan bezi konkirit mesililer üstide öz köz qarashlirimni oturgha qoyup ötmekchimen. Oqurmenlerning yazmamni soghaqqanliq bilen oqup obdan bir oylinip biqishini ümüt qilimen.

Hemmimiz bilgendek bizning mustemlike hayatimizgha  1949 – yilidin hisaplisaq 69 yil, 1884 – yilidin hisaplisaq 134 yil boldi. Xelqimiz musteqqilliq dawasi qiliwatqilimu 1949 – yilidin hisaplisaq 69 yil, 1884 – yilidin hisaplisaq 134 yil boldi. Bu jeryanda gerche ejdatlirimiz qisqa muddetlik ikki jemhuryet qurup chiqqan bolsimu, biraq u ikki yash jemhuryet özimizdiki bezi yitersizlik we eyni waqitta dunyani bölüshiwatqan bezi küchlerning qurbani bolup, bashqilargha yem qilindi.  

Xelqimiz uzun yilliq bu mustemlikiliq hayat jeryanida her xil zulumlarni yetkiche tartqan bolsimu, biraq yiqinqi bir ikki yil ichide Xittay hökümitining wetende yürgiziwatqan insan qilipidin chiqqan qattiq siyasetliri tüpeylidin weten ichi we sirtidiki barliq qirindashlar rohiy jehette tiximu ighir külpetlerge duch kelmekte. 

Xelqimiz burun duch kelgen zulumlar jismani zulumni asas qilghan bolsa, bügünki künde xelqimiz bolupmu weten sirtida yashawatqanlar rohiy jehette ighir zulumlargha duch kiliwatidu. Jismani zulum herqanche ighir bolsimu, uningdin kilip chiqqan fizikiliq yara uzun’gha qalmay saqiyip kitishi mümkin, biraq meyli jismani zulum we yaki rohiy zulum sewebidin kilip chiqqan pisxikiliq yaki rohiy zexme nahayti uzun zaman’ghiche eslige kelmeydu, u hetta biwaste we wastiliq halda kiyinki bir yaki bir nechche ewlatlarghiche tesir körsitishi mümkin.

2018 – yili 3 – ayning 8 – küni wetenning bir qisim jaylirida 8-mart ayallar bayrimini tebriklesh yüzsidin erlerning opchi halda ayallirining putini yuyup qoyush paliyiti ilip barghan. Bu paliyet belkim nurghun dostlarning diqqitini qozmighan bolishi mümkin. Heqiqetenmu bu Xittay hökümiti hazir yürgiziwatqan bashqa qattiq zulumlar bilen silishturghanda alahide tilgha alghidek chong bir ish hisaplanmisimu, biraq biz uning rohiy jehette keltürüp chiqiridighan tesirini obdan analiz qilghinimizda, uning Uyghur erlirining ghurur we iptixarini yoq qilishta nahayti zor tesir körsitidighanliqini köriwilish unche tes emes. Erlerning ayalining putini yuyup qoyishi, körünüshte chongaytiwetkidek ish emes, hem Xittay hazir teshebbus qiliwatqan jemiyet muqimliqi we terorluqqa qarshi turush bilenmu alahide bir baghlinishi yoq. Undaqta Xittay hökümiti nime üchün qilghili ish tapalmighandek, bundaq bir paliyetni uyushturidu? Miningche Xittay hökümiti Uyghur erlirining bolupmu töwendiki erlerning erlik ghorur, iptixarini we uning ejellik yerlirini obdan bilidu. Buni pilanlighanlar eger bir insanning bolupmu ahilining tüwriki bolghan erning ghorur iptixari yer bilen yeksen bolsa, ularning qandaq bir insan’gha aylinip qalidighanliqinimu obdan bilidu. Beziler belkim bir er ayalining putini yuyup qoyghan’gha uning ghorur iptixari yer bilen yeksen bolamdu dep sorishi mümkin. Bir insanning ghorurining yer bilen yeksen bolushi u ishning özige baghliq bolmastin, belki shu insanning u ishqa bolghan qarishi bilen munasiwetlik. Bizning qandaq qarishimizdin qetti nezer nurghun Uyghur erkekler jamaet aldida ochuq ashkare put qoli saq ayalining putini yuyup qoyushni hergüz qobul qilalmaydu. Shu seweptin bu paliyettin kiyin, bir qisim erler öyge qayitqandin kiyin achchighini ayalidin chiqirip ayalini urishi mümkin, netijide u erler idiyeside mesile bar dep qarilip jazagha tartilishi mümkin. Qalghan erler bolsa derdini ichige yutup, özini bashqilarning yüzige qariyalmas bolup kettim dep hisaplap, rohiy jehette özini qattiq boghushi we jazalishi mümkin.

Undin bashqa xelqimizge mejburi chochqa göshi yigüzüsh, we qizlarni Xittaylar bilen mejburi toy qildurush qatarliq bezi sisasetlerning biz tekitlewatqan örpe adetlirimizni weyran qilish we Uyghurlarni asmilatsiye qilish qatarliq ziyanliridin bashqa, xelqimizning pisxilogiyesigimu ighir tesir ilip kilidu.

Hemmimiz bilgendek Islam dinimizda haraq ichish, zinna qilish, chochqa göshi yiyish qatarliq nurghun ishlarning hemmisi oxshashla haram dep bikitilgen bolsimu, biraq Uyghurlar bir musulman bolush süpiti bilen haraq ichish, zinna qilish qatarliq bezi haramliqlarni oxshimighan dahirde we oxshimighan derijide qobul qilghan, biraq chochqa göshini yiyishni ezeldin qobul qilmighan. Eger Uyghurlar mejbure chochqa göshi yigende, köpünche kishiler öz özini hergüz epu qilalmaydu, ular özlirini gunakar hisaplaydu, we dowzaqqa kirimen dep oylaydu. Netijide ular rohiy jehette qattiq zexmige uchuraydu, waqitning ötüshi bilen pisxikisida ighir mesililer kilip chidu. Elwette bir qisim kishiler mejburi chochqa göshi yigendin kiyin, özliride alahide bir binormalliq bolmighanni körüp, belkim uninggha bara bara könishi mümkin, axirda chochqa göshi yiyishke adetlen’gen Uyghurlar bilen chochqa göshini hergüz qobul qilmighan Uyghurlar ichide öz ara ayrilish, öz ara chetke qiqish peyda bolidu. Undin kiyin hökümet chochqa göshi yiyishke adetlen’gen Uyghurlarni desteklep, ularni chetke qaqqan Uyghurlarni bashqilarning erkinlikige tosqunluq qilghan we yaki bashqilarning aditige hörmet qilmighan digen jinayetler bilen jazalishi mümkin. Bu Xittay hökümiti yürgüziwatqan “özining yighida özining göshini  qorush” taktikisi we “pisxilogiyelik urush” ning bir qismi.

Uyghur qizlarni Xittay erler bilen mejburi toq qildurushning özimu Uyghurlarni asmilatsiye qilishni tizlitishtin bashqa Uyghurlarning pisxikisida ighir özgürüsh peyda qilishi mümkin. Xittayda erlerning nopusi ayallarning nopusidin 33.5 miliyun artuq. Uning üstige Xittayning ixtizadining tereqqi qilishigha egiship, bir qisim kishiler alahide bay bolghan. Bu bay bolghanlar ichide nurghunlighan erler birdin artuq hetta 8, 10 qizlarni konturul qiliwalghan. Bu ixtizadi we bashqa jehetlerde ajiz we alahide artuqchiliqi bolmighan nurghunlighan Xittay erlerning öylük ochaqliq bolishini tiximu qiyinlashturghan. Bu erlerning köpünchisi yalghuz ixtizadi jehette ajiz bolup qalmastin, jismani we eqli jehettimu töwen orunda turidighan erler bolup, xittaylar pütün bir millet bolush süpitide özining süpitini yuquri kötürüsh jehette ajiz orunda qalghan bu insanlarning sortini özgertishke ihtiyajliq. Shu seweptin xittay hökümiti hazir yürgiziwatqan mejburi toy qilish, yaki toy qilghanlargha ixtizadi jehette alahide itibar qilish arqiliq, ularni xittaylar bilen toy qilishqa ündesh we yaki mejburi qilish, bir tereptin toy qilish tes bolghan u xittay erlerning bir qismining öylik ochaqliq bolush mesilisini hel qilsa, yene bir tereptin tiximu köp xittaylarning weten’ge kilip yerlishishke türtke bolishi mümkin, eng mohimi men yuqurda dep ötkendek u ajiz orunda qalghan xittaylarning sortini özgertishte mohim rol oynishi mümkin. Uyghurlargha bolsa, yalghuz toy qilghan u qizgha emes, belki u qizning pütün ahilisidiklerning rohiy keypiyatigha tesir körsitish we ularda rohiy zexme peyda qilishi mümkin. U qiz toy qilghandin kiyin, u toyning aqiwitining qandaq bolishidin qetti nezer, xittay erler bilen mejburi toy qilghan u qizlar Uyghur jamaetidin ayrilip qilishi mümkin. Undaq qizlar kiyin ajirship ketken teqdirdimu, Uyghurlarning hazirqi köz qarishida u qizlarni birer Uyghur yigitler öz emirige qayta ilishi natayin. Bu xil toy mejburi qilin’ghan bir toy bolghini, özi we bashqilar teripidin qobul qilinmighini üchün, meyli toy qilghuchi qiz bolsun we yaki uning uruq tuqqanliri bolsun, pisxika jehettin tesirge uchirap, ularda ighir derijide rohiy zexme peyda bolishi mümkin.

Xittaylarda “toxuni öltürüp maymun’gha körsütüsh” deydighan bir maqal temsil bar. Bu yerde diyilgini del shu “pisxikiliq urush” texnikisi bolup, jazalan’ghini yeni ölgüni gerche toxa bolsimu, uning rohiy tesiri toxining qandaq ölginini körgen maymun’gha nahayti chong bolidighanliqi közde tutulghan. Pisxika ilimi bilen tonush bolghanlargha melum bolghinidek, rohiy zexme digen jismani zexmidin alahide periqliq bolup, u yalghuz öz tinining zexmige uchurshidinla emes, belki bashqilarning zexmige uchurshini, yeni bashqilarning her xil qiyin ehwalgha chüshüp qilishini, ten jazasigha uchurshini wastiliq we biwaste körüsh arqiliqmu peyda bolidu. Yuqardiki temsilde diyilgende toxuni öltürüp maymunni agahlandurghili bolghan yerde, u maymunning qirindashliri bolghan bashqa maymunni öltürgende, u maymunning rohiy tiximu ighir zexmige uchurshi mümkin. Biraq uning melum xetiri bar bolup, u bolsimu öz qirindishining jazaliniwatqinini körgen maymun, bezide agahlinip jimish emes, belki eksinche isyan kötürüshi mümkin. Shu seweptin maymunni bixeter agahlandurush üchün, biri maymun bilen biwaste munasiwiti bolmighan toxini öltürüsh arqiliq maymunni agahlandurush kirek, yaki bolmisa aldi bilen “maymunlar” ni “mini chaqmighan yilan ming yil yashisun” digen ehwalgha keltürüp, andin maymunni öltürush arqiliq bashqa maymunlarni agahlandurush kirek. Peqet shundaq qilghanda yalghuz maymunlarning isiyan köturishidin saqlan'ghili bolup qalmastin belki maymunlarni tiximu ünümlük agahlandurghili bolidu. Hazir xittay hökümiti Uyghurlargha nisbeten bu ikki xil usulni ortaq ishlitiwatqan bolsa, bashqilargha we yaki öz xelqige nisbeten peqetla “toxa (biz) ni öltürüp maymun (bashqilar) gha körsütüsh” siyasitini qolliniwatidu, we bir chalmida ikki paxtek choqawatidu.

Xittay hökümitining bu qattiq siyasitige nisbeten wetendiki xelqimiz heqiqeten bek charisiz qiliwatidu. Weten sirtidiki Uyghurlar ichide, gerche bir qisim insanlar qoldin kelginiche tirishchanliq körsitiwatqan bolimu, biraq yene bezi bir qisim insanlar qilghili ish tapalmighandek kompiyutur aldida olturwilip bashqilarning keynididin gep tipip, “ishek ölewatsa, köti ghijek tartiptu” digendek insanlar arisida öz ara zidiyet peyda qilip, bir tereptin xelqimizning itipaqliqigha buzghunchiliq qiliwatqan bolsa, yene bir tereptin xelqimizning rohiy keypiyatigha ighir derijide meyüslinish we chüshkinlik ilip kiliwatidu. Yene bezilirimiz bolsa hel qilishqa tigishlik yiterlik mesile tursa, uni hel qilishqa waqit ajirtishning ornigha “kötirelmiseng sanggiltiwal” digendek, nime qilishini bilmey,  ijtimayi taratqularda hisyatigha tayinip toluq delil ispati bolmighan her xil qorqunushluq apqachti xewerlerni, we dawa bilen biwaste munasiwiti bolmighan her xil ichinishliq,  shiddetlik we zorawanliq körünüshlerni tarqitip, xelqimiz ichide tiximu ighir endishe, jiddichilik we qorqunja peyda qiliwatidu. Köpünche insanlirimiz bolsa nime qilishini bilelmey ganggirap qiliwatidu, özlirige ümüt, ishenche we rohiy ozuq izdewatidu, qarangghuda qalghan ademdek chiraq nuri izdewatidu.

Bezilirimizning xewiri bolghandek men 2018 - yili 4- ayda Xittay hökümiti yürgiziwatqan qattiq siyasetining chetelde yashawatqan Uyghurlarning rohiy saghlamliqigha körsetken tesir toghursida torda bir ray sinash ilip barghan idim. U ray sinashqa 4 qit'edin jemi 871 adem qatnashqan bolup, uning netijisi heqiqten ademni chöchitidu. Bolupmu rohiy saghlamliq jehette tetqitqat ilip bariwatqan bezi kessipdashlarning alahide diqitini qozghidi.

Ray sinashqa qatnashquchilarning 48% er,  50% ayal,  2% adem jawap bermigen. Ularning 70% ti ali mektep we yaki uningdin yuquri melumatqa ige, qalghanliri otura bashlan'ghuch sewiyesidikiler bolup, 42% ti Türkiyedin, 26% ti Yaworopadin, 17% ti Shimali Amirka (yeni Amirka we Kanada) din,  5% ti Erep döwletliridin,  3% ti Awustiraliyedin,  2% ti jawap bermigen, qalghan 5% ti bashqa döwletlerdin qatnashqan.  Ray sinashqa qatnashquchilarning  90% tide oxshimighan türde pisxikiliq mesililer körülgen. Ularning ichide 40% kishide chüshkünlishish, ümüdsizlik,  asan achchiqlinish,  özini tutiwalalmasliq,  ügünüsh we xizmetning ünimi töwenlep kitish, harghinliq his qilish we hich ishqa xosh yaqmasliq qatarliq köp xil alametler körulgen;  15% kishi asan achchiqlinidighan we özini tutiwalalmaydighan bolup qalghan; 11% kishi harghinliq his qilisdighan we hich ishqa xosh yaqmaydighanliqini bildürgen. 10% kishining diqqiti chichilip kitidighan, ügünüsh we xizmetke diqqitini yighalmaydighan bolup qalghan. 6% kishide chüshkünlishish, ümüdsizlik peyda bolghan.  6% kishide ighir derijide rohiy chüshkünluk peyda bolghan. 18% qatnashquchi özini öltürwilishni oylaydighanliqini itirap qilghan. 14% qatnashquchi özining qayghu hersritini ezeldin hich kim bilen ortaqlashmaydighanliqini bildürgen. Peqet 9% qatnashquchida alahide pisxikiliq mesile körülmigen.

Undaqta weten sirtida yashaydighan Uyghurlar ichide shunche köp ademlerde yuqarqidek her xil pisxikiliq alametlerning peyda bolushidiki seweplirini nime? Köpünche kishiler uning sewebini wetensizlik dep qarishidu. Toghura uning chong jehettiki sewebi elwette wetensizlik, likin bu bek tumtaq sewep bolup, eger biz uni konkiritlashturmay, noqul halda wetensizliktin dep qarisaq, biz weten musteqqil bolushtin ilgiri bu mesilini hel qilishning yaki qismen hel qilishning barliq ihtimallliqlirini tamamen inkar qilghan bolimiz. Undaq bolghanda weten musteqqil bolushtin we yaki biz weten’ge qaytishtin burun bu jehette hichqandaq tirishchanliq körsitishimizning hajiti qalmighan bolidu. Men bir kespi xadim bolush süpitim bilen, Uyghurlar arisidiki yuqarqidek rohiy mesililerning seweplirini tiximu inchike we konkirit jehettin analiz qilip, uni hel qilish üchün kem digende u mesililerning tiximu ighirlap kitishining aldini ilish üchün qolumdin kilishche izdinip  we bu jehette öz köz qarashlirimni oturgha qoyushqa tirishimen, we bu jehette munasiwetlik kessipdashlar bilen hemkarliq ornitishni ümüt qilimen.

Awustiraliyening paytexti Kembira sheheride pisxika kessipi bilen shughulliniwatqan  Nurgül Sawut bu jehette öz köz qarashlirini oturgha qoyup mundaq deydu. Weten ichi we sirtida yashawatqan Uyghurlar arisidiki rohiy zexme (trauma) ning uzun tarixi bolup, xittay hökümitining uzundin buyan Uyghurlargha yürgiziwatqan irqi ayrimchiliq, irqi kemsitish, basturush, qinash, jazalash siyasetliri Uyghurlar arisida rohiy zexme peyda qilip kelgen bolsa, Xitttay  hökümitining  yiqindin biriqi milyonlarche Uyghurlarni jaza lagirigha yighiwilishi, Uyghur qizlarni Xittay erler bilen toy qilishqa zorlishi we cheteldiki Uyghurlarning wetendiki ailisi bilen bolghan alaqisining tosiwitilishi bu xil zexmining tiximu ighirlishishigha sewep bolmaqta. Bu mesilige sel qarashqa hergüz bolmaydu.

Yuqarda tilgha alghan seweplerdin bashqa chetelde yashawatqan bolupmu esli wetendiki turmishi we jemiyettiki orni yuquri bolghan, wetende ali mekteplerni püttürüp xizmet qilip baqqan we chetelge chiqqandin kiyin öz ornini toghura belgiliyelmigen we öz rolini yaxshi jare qilduralmighan köpligen Uyghurlarda mewjut bolghan ighir derijidiki rohiy tengpungsizliqmu, bir qisim Uyghurlarning rohiy halitining özgürishige oxshimighan derijide tesir körsetken we dawamliq tesir körsetmekte. Yuqarqi bir qisim kishiler wetendiki dost burader aldida, özining chetelde yashwatqanliqidin pexirlen’gendek qilsimu, biraq özliri  weten’ge barghandin kiyin özlirining cheteldiki hayati bilen eyni waqitta oxshash sewiyede bolghan dostlirining hazir ehwali arisidiki periqning nahayti zor ikenlikini bayqighan, hetta özlirining eyni waqitta chetelge chiqip ketkenlikining toghura qarar ikenligidin guman qilishqan we yaki hette uningdin pushaymen qilghan. Ularning rohiy halitide zor bir tengpungsizliq peyda qilghan, we bu rohiy tengpungsizliqlar u kishilerni uzundin biri rohiy jehette qinap, ularda rohiy zexmey peyda  qilghan bolishi mümkin. Elwette yiqinqi bir ikki yilda weten ichide yüz bergen weqelerdin we  nurghun közge körün’gen insanlar  arqa arqidin qolghan ilin’ghandin kiyin, bu kishiler özilirining chetelge chiqip kitishini qaytidin aqilane bir qarar dep tonup, özliridiki ighir rohiy tengpungsizliqni az tolap tengshiwalghan bolushi mümkin, biray ularda shekillen’gen rohiy zexme we pisxikiliq özgürüshning tamamen normallishishi üchün yene uzun bir mezgil waqit kirek.

Undaqta rohiy zexme (trauma) digen nime? Rohiy zexme (trauma) diginimiz pisxikiliq yara bolup, u insanlarning özlirini sarasimgha, qorqunjigha we endishige salidighan weqelerni körüsh, anglish we ularni tüyishidin peyda bolidu. Rohiy zexmining tonush (cognitive) , tuyghulunush (emotional) we fizikiliq ipadilinishtin ibaret üch xil ipadisi bolidu. Rohiy zemilinishtiki tonushning eng tipik ipadisi jamaettin ayrilip, özini chetke ilish, her daim yalghuzluqni xalash. Tuyghulinishning tipik ipadisi inkar qilish, asan achchiqlinish, asan köngli yirim bolush, özini konturul qilalmasliq. Rohiy zexmining fizikiliq ipadilinishning konkirit ipadisi chirayi yorghun körünüsh, harghinliq his qilish, diqqitini yighalmasliq, ügünüsh we xizmet ünimi töwenlep kitish qatarliqlar. Rohiy zexmige uchurghanlarda chüshkünlishish kisili (depression), endishe qilish kisili (anxietydisorder) we zexmidin kiyinki jiddilish kisili (post trauma stress disorder) ning biri yaki hemme ipadiliri bolishi mümkin.

Hazir xelqimizde yuqarqidek xer xil mesililer mewjut iken, undaqta xelqimiz hazir nimige ihtiyajliq? Qandaq qilghanda mesilining tiximu ighirliship kitishining aldini alghili bolidu?

Xelqimiz yashash üchün aldi bilen barliq insanlargha oxshash hawa, su we ozuqluqqa ihtiyajliq. Men bundaq disem beziler yalghuz biz yaki bashqa insanlarla emes belkim barliq haywanlar, hetta barliq janliqlarmu yashash üchün hawa, su we ozuqluqqa ihtiyajliqqu, bizning bashqa insanlardin, jümlidin bashqa haywanlardin perqimiz nime diyishi mümkin. Toghura, pütün insanlar jümlidin pütün haywanlar yashash üchün hawa, su we ozuqluqqa ihtiyajliq, chünki qosaq toymighan insan bezide qosaq toyghuzushning koyida bolup, we yaki qosaq toyghuzishni bek chong bilip, rohiy ozuqni untup qilishi mümkin. Xelqimiz yashash üchün elwette yuqarda diyigenlerdin bashqa barliq insanlargha xas bolghan rohiy ozuqluqqa yeni eng mohimi ümütke, ishenchige, pexirlinishke, ghururgha we iptixargha ihtiyajliq; insan üchün eng eqelli bolghan barliq heq hoquqlargha ihtiyajliq; öz özimizge xoja bolushqa we hör yashashqa ihtiyajliq. Bu xelqimizning universal ihtiyaji bolup, bulardin bashqa xelqimiz yene nurghunlighan konkirit nersilerge ihtiyajliq.

Bizde “Bughday néning bolmisa, bughday sözüng yoqmu” deydighan ata sözi bar. Bu ejdatlirimizning hayatida rohiy ozuqlarning qanchilik orunda turidighanliqining, we ejdatlirimizning insanlar hayatidiki rohiy ozuqluqlargha qanchilik ehmiyet biridighanliqining tipik bir misali. Insanlarning rohiy ozuqluqqa bolghan ihtiyaji ularning haywanlar bilen bolghan tup periqlirining biri. Insanlar yalghuz qosaq toyghuzush üchün yashimaydu. Insanlarning özgiche bolghan ümüti, ghayisi, pexir, ghurur we iptixari bar.

Adette rohiy zexmige uchurghanlarda bolidighan ortaq bir alahidilik ularning bixeterlik tughisi töwen bolidu, we her zaman tehdit tuyghisi ichide yashaydu. Bashqilardin asan guman qilidighan bolidu. Ular özliridiki rohiy alametlerni bir kisellik alamiti dep bilmey, ularni özliridiki ajizliq we yitersizlik dep bilidu, we uni jinining biriche yoshurushqa tirishidu. Özining kisellik ehwalini itirap qilmaydu. Her xil ijtimayi taratqularda oturgha chiqqan öz ara guman we öz ara hujum qilishlarning köpünchisini buning tipik ipadiliri dep qarashqa bolidu. Bu ichki we tashqi seweplerdin kilip chiqqan bolup, eger biz uni tonup yetmisek, we uningha yiterlik itiwar bermisek, axirda bu bir waba kilisige oxshash pütün Uyghurlar arisida yamirap, bizning “özimizning yighi bilen özimizning göshini qoridighan” halgha yitip birishimiz mümkin.

Bu xildiki pisxikiliq binormalliliqlar Amirka, Kanada, Awustiraliyediki yerlik milletler, Amirka, Yawropadiki eyni waqitta qul qilinip sitilghan Afriqiliqlarning ewladi, we bashqa döwletlerning uzun muddet mustemlikisi astida yashighan nurghun kichik we ajiz millet arisida nahayti omumlashqan bolup, ularning köpünchisi gerche musteqqil bolghili we yaki özige tigishlik heq hoquqlargha irishkili nurghun yillar bolghan bolsimu, braq ularning ata anilirining tarixta yolluqqan rohiy zexmiliri tüpeylidin bu xeliqlerning kiyinki ewlatliri hazirgha qeder shu rohiy zexmining tesiri sewebidin peyda bolghan rohiy binormalliqning derdini tartiwatidu, we munasiwetlik döwletlerdiki nurghunlighan munasiwetlik mutixesislerning diqitini tartiwatidu. Eger biz buninggha yiterlik itiwar bermisek, uzun'gha barmay, bizmu ularning arisidin orun ilishimiz mümkin.

Eger rohiy zexmige uchurghanlargha toghura diyagunuz qoyulsa, ularni dawalash tamamen mümkin. Bu yalghuz shu zexmige uchurghanlarning shexsi mesile bolmastin, jamaetning ortaq tirishishi kirek bolghan bir mesile. Eger biz rohiy zexmini we uning tesiridin kilip chiqqan her xil aqiwetlerni tonup yetsek, ularni shu shexisning ajizliqi we yaki eyipi dep bilmey, ularni chüshensek, ulargha köngel bolsek, rohiy zexmedin kiyin kilip chiqqan her xil rohiy saghlamliq mesililerge duch kelgenlerge yardem qolimizni sunalishimiz, we ularning ehwalining tiximu ighirliship kitishining aldini ilishqa yardem birelishimiz mümkin.

Martin Luzir King mundaq digen iken, biz choqum waqitliq ümütsizlikni qobul qilishimiz, biraq menggülük ümütni hergüz yoqatmasliqimiz kirek.

Xelqimiz ümüt we ishenjige ihtiyajliq, yeni xelqimiz kelgüsige bolghan ümütini we özige bolghan ishenchisini hergüz yoqatmasliqi kirek. Ümüt, etirapni qarangguluq basqanda yiraqta körün'gen bir tal chiraq; ümüt, chol jezirlerde körün'gen bir kichik kölchek; ümüt, payansiz ketken dingizda körün'gen chiraq munasi. Herqandaq bir shexisning bizge hisidashliq qilip sözligen ikki ighiz sözi, birer hökümet rexberlirining Xittay hökümitining wetinimizde yüzgüziwatqan siyasitini eyiplishi xelqimizge alahide ümüt ilip kilishi mümkin. Xelqimizning ümüt we ishenchisige selbi tesir körsitidighan herqandaq söz herket, sin filimliri hazir xelqimizge biz tesewur qilalmighidek derijide yaman aqiwetlerni ilip kilishi mümkin.

Türkiyening köp qisimliq tiliviziye filimi “Sawashchi” köpünchimizge natonush bolmisa kirek. Chünki bu tilviziye filimini körmigenlerningmu u filimdiki wetendin ayrilip Türkiyege kilip esker bolghan bir Uyghur yigitining hikasi arqiliq wetinimiz Sheriqi Türkistan tilgha ilin’ghan bezi tesirlik körünüshlerdin choqum xewiri bar. Hemmimiz uning riyalliq bolmastin peqetla bir tiliviziye filimi ikenlikini bilsekmu, biraq nurghun dostlar u körünüshlerdin tesirlinip, u körünüshlerni öz ara ortaqlashqanliqimiz hemmimizge ayan. Bu ishtin xelqimizning ümütke, hettaki azraq bolsimu öz könglini yasap, özini xosh qilishqa we positip uchurlargha qanchilik ihtiyajliq ikenlikini köriwilish unche tes emes.

Xelqimiz öz özini toghura tonushqa, we özining ornini toghura belgileshke ihtiyajliq. Insan özini toghura tonimighanda, özni töwen körüsh, öz özini kemsitish, yaki özini bek üstin chaghlap, özini bashqilarning üstige qoyuwilish we yaki bu ikki xil tuygha arliship kilish kilip chiqidu. Bu ikki xil tuygha arisidiki periq qanche zor bolghansiri, rohiy tengpungsizliqmu shunche ighir bolidu. Netijide bundaq kishiler öz özige artuqche dert tapidu. Kishilerning öz hayatini zorlap bashqilar bilen silishturushning we yaki bashqa ademning hayatida yashashqa intilishning hich bir hajiti yoq.

Kiristine Keyin mundaq digen iken: Sen bezide qarangghuda qalghanda, özengni qarangghuluqta kömülep qaldim dep oylaysen, emiliyette sen uruq bolup tirilghansen.

Insanlar arzu qilghan nersilirige irishkini üchün emes belki shükir qilghini üchün bexitlik bolidu. Insanlar öz özini toghura we toluq tonighanda, özni toghura orun’gha qoyalaydu we öz rolini tiximu yaxshi jare qilduralaydu.

http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/04/oz-ozimizni-tonush.html 

Men nurghun yillar ilgiri ballirimgha hemra bolup Amirkining “Gumpichi Müshük Èyiqi” (Kongfu Panda) digen kartun filimining 1- qismini körgen idim. U kinoda, bash qeriman müshük èyiqining daim riyalliqtin halqip, eng küchluk haywanlardin bolushtek mümkin bolmighan xiyallarni qilidighanliqini, andin ushtumtut muapiqiyet qazinishning hichqandaq bir siri yoqliqini tonup yetkenlikini we eng axirda özini tonup yitish arqiliq, öz arzusigha yetkenlikini hikaye qilish arqiliq, muapiqiyet qazinishta özini toghura tonush we öz artuqchiliqini jare qildurushning mohimliqini, bashqilar bilen silishturushning hichqandaq hajiti yoqliqini, hichkimning özidin bashqa adem bolalmaydighanliqini, herkimning öz özini yaxshi tonup, “özi bolush” ning qanchilik mohimliqidin ibaret asasi idiye ilgiri sürülgen.

Xelqimiz özliri chin könglidin hörmet qilidighan alimlargha, qehrimanlargha, inqilapchilargha we meshhur zatlargha ihtiyajliq. Xelqimiz öz millitidin pexirlinishke, öz millitidin ghorur tuyushqa ihtiyajliq. Bir milletning alimliri, qehrimanliri, inqilapchiliri we meshhur zatliri, shu milletning eng zor rohiy oziqi, ghururi, iptixari; kelgüsige bolghan ümüt we küch quwitining menbesi. Eger bir milletning alimliri, qehrimanliri, inqilapchisi we meshhur zatliri, jümlidin shu millet pexirlen’gidek her qandaq bir ademliri bolmaydiken yaki ular yoq qilinidiken, ular özilirining rohiy ozuqliqidin ayrilip qalidu. Kelgüsige bolghan ümüdini yoqitidu. Hichqandaq bir milletning alimliri, qehrimanliri, inqilapchiliri we meshhur zatliri zawutta ishlep chiqirilmaydu, bashqa pilanittin kelmeydu we asmandin chüshüp qalmaydu. Ular shu milletning özidin, shu milletning ichidiki adettiki insanlardin yitiship chiqidu. Eger u milletning xelqi özlirining alimlirini, qehrimanlirini, inqilapchilirini we meshhue zatlirini tonimisa, ularni itirap qilmisa, ularni hörmetlimise, ularni yad etmise, xatirlimise, hetta he dise ulargha tajawuz qilip, ularning obrazini xunukleshtürüshke, ularni yoqutushqa urunsa, undaq millettin menggü alim, qeriman, inqilapchi we meshhur zatlar chiqmaydu, we undaq millette ümüd bolmaydu.

Maykil Watson mundaq digen iken: Küchlük adem bashqilarni töwen'ge ishtirmaydu, belki bashqilarni yuqurgha tartidu.

Xelqimiz jamaet bilen toplush yashashqa,  jamaetining chüshinishige, köngül bölishige ihtiyajliq. Xelqimiz öz derdini dost buraderlirige, xolum xoshnilirigha we yaki pisxik doxturlargha eytip ichini boshtushqa ihtiyajliq. Hemmimiz körep turiwatqandek bezi qirindashlar Xittaygha bolghan öchmenlikni ipadilep, öz ichini boshutush üchün her xil ijtimayi taratqularda  noqul halda xittayning nacharliqini ekis ettüridighan bezi ichinishliq, shiddetlik we zorawanliq sin filimlirini he dep tarqatmaqta we ularni bashqilar bilen ortaqlashmaqta. Emiliyette bu pisxilogiyelik nuqtisidin ilip eyitqanda, gerche shu shexisning ichini waqitliq boshatqandek qilghan bilen, biraq özining rohiy zexmisini yaxshilashqa hichqandaq paydisi yoq, eksinche bu nurghun kishilerge tiximu ighir tohiy zexme peyda qilishi mümkin. Her xil namayishlargha qatnishish, xittayning wetende yürgiziwatqan siyasetliri toghursida guwaliq birish we yaki muxpirlarning ziyaritini qobul qilip wetendiki ighir weziyetni anglitish, shu insanning ichini boshtushqa akitip rol oynaydu. Eng mohimi her bir insan öz qimmitini toghura usulda namayen qilsa, rohiy dunyasida belgülük qanaet tuyghusi peyda bolidu, we bu qanaet tuyghisi shu insanning rohiy halitige pazitip tesir körsitidu.

Axirda men dimekchi bolghan sözlirimni xulasilep ötsem, xelqimiz ümüt, ishench we ghurur, iptixargha ihtiyajliq; xelqimiz öz alimlirigha, qehrimanlirigha, inqilapchilirigha,  meshhur zatlirigha we ularni qedirleshke ihtiyajliq;  xelqimiz birlik we itipaqliqqa ihtiyajliq. Xelqimiz qarangghuluqni yoritidighan chiraqqa, xelqimizni bashlap mangidighan yol bashlighuchigha ihtiyajliq.  Xelqimiz shexsi menpetni dawaning üstige qoymaydighan, shexsi zidiyet bilen dawani bir birige arilashturmaydighan, milletning menpetini we dawani birinji orun'gha qoyidighanlargha ihtiyajliq.  Xelqimiz teshkilat we yaki shexisler arisidiki talash tartish, jidel majralargha ixtiyajliq emes; xelqimiz shexsi zidiyetlerni dawaning üstige qoyup, öz ara bir birige ora koliship, dawani aqsitip qoyushqa we yaki dawagha tesir yetküzüshke, uning tosalghu bolushqa ihtiyajliq emes. Xelqimiz özlirining waxtini biwude talash tartishlargha serip qilishqa ihtiyajliq emes. 

Engiliyelik dangliq yazghuchi Joanne Rowling mundaq digen iken: Biz peqetla itipaqlashqanda andin küchlük bolalaymiz, ayrilghanda ajizlaymiz.

Toghura, yalghuz atning chingi chiqmas, chingi chiqsimu dingi chiqmas. Ish birlikte küch ömlükte. Toptin ayrilghanni böre yeptu. Eger konglimizde heqqi halda weten millet bolsa itipaqlishayli qirindashlar, birlikimizni saqlayli qirindashlar.

Axirda Awustiraliyedinki Nurgül Sawutqa alahide rexmitimni bildürimen.

2018 - yili 6- ayning 10 -küni New York