بىزدىكى ئىختىلاپ ۋە ئۇنىڭ سەۋەپلىرى

بىزدىكى ئىختىلاپ ۋە ئۇنىڭ سەۋەپلىرى
Bizdiki ixtilap we uning sewepliri
http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/07/bizdiki-ixtilap-we-uning-sewepliri.html

ئاۋازلىق نۇسقىسى
https://drive.google.com/open?id=1fKMQ6epVFNu3yhimBImONJ9rFUEY7t9V

مەمەت ئىمىن

نۆۋەتتە ۋەتەن سىرتىدىكى خەلقىمىز ئىچىدە بولۇپمۇ داۋا بىلەن مۇناسىۋەتلىك بەزى شەخىسلەر ۋە تەشكىلاتلار ئارىسىدا يۈز بىرىۋاتقان ئىختىلاپلار، بىرىنىڭ كەينىدىن بىرى ئوتۇرغا چىقىپ، بىر تەرەپتىن كەڭ خەلق ئاممىسىنى راھەتسىز قىلىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن داۋاغا ئىغىر زىيانلارنى ئىلىپ كىلىۋاتىدۇ. كۆپۈنچە كىشىلەر يۈز بىرىۋاتقان ئىختىلاپلارنى ئۈنۈملۈك بىر تەرەپ قىلىشنى ئۈمۈد قىلغان بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ كىلىپ چىقىش سەۋەپلىرىنى تونۇپ يىتىشتە بەزى پەرىقلەر بولغىنى ئۈچۈن، يەنى ئىختىلاپ پەيدا بولۇشقا سەۋەپ بولغان ئامىللارغا نىسبەتەن ئالاھىدە ئىزدىنىش ئىلىپ بارماي، قارشى تەرەپنى نوقۇل ھالدا خائىن، جاسۇسلۇق بىلەن ئەيىپلىگىنى ئۈچۈن، ئارىمىزدا يۈز بىرىۋاتقان ئىختىلاپلار بىسىقماي ئەكسىنچە كۈندىن كۈنگە كەسكىنلىشىپ، ئارىمىزدىكى ئىغىر دەرىجىدە بۆلۈنۈشكە ۋە ئىتىپاقسىزلىققا سەۋەپ بولاۋاتىدۇ.

مەن يىقىندا ئىختىلاپنىڭ كىلىپ چىقىش ۋە ئۇنى بىر تەرەپ قىلىش توغۇرسىدا ئۇنىۋەرسال بىر ماقالە يىزىپ ئىلان قىلغان ئىدىم. 

http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/07/ixtilap-we-uni-bir-terep-qilish.html

تۆۋەندە مەن ئارىمىزدىكى ئىختىلاپلارنىڭ كىلىپ چىقىش سەۋەپلىرىنى ئۆزىمىزدىكى بەزى كۆنۈپ كەتكەن كۆز قاراش، تەپەككۇر قىلىش ۋە مەسىلەلەرنى بىر تەرەپ قىلىش ئۇسۇللىرىمىز بىلەن، بولۇپمۇ بىنورمال بولغان بەزى ئادەتلىرىمىز بىلەن بىرلەشرۈپ، بۇ ئىختىلاپلارنىڭ پەيدا بولۇش سەۋەپلىرىنى ئانالىز قىلىپ چىقماقچى، ۋە ئۇلارنى ھەل قىلىشقا بەزى تەكلىپلەرنى بەرمەكچى. بىز ئادەتتە ئىنسانلارنىڭ شەھىلەرگە بولغان پوزىتسىيەسىنى، روھىي ھالىتىنى، كەيپىياتىنى، تەپەككۇر قىلىش، مەسىلەلەرنى بىر تەرەپ قىلىش ئۇسۇللىرىنى ۋە ئۇلارنىڭ مىجەز خۇلقىنى ئورتاقالاشتۇرۇپ، ئىنسانلارنىڭ پىسخىكىسىغا يىغىنچاقلايمىز. تۆۋەندىكى مەزمۇنلار پەقەتلا ئۆزەمنىڭ ئۇزۇندىن بىرى خەلقىمىزنىڭ شۇ پىسخىكىسىنى كۈزۈتۈپ ئوتۇرغا قويغان شەخسى كۆز قاراشلىرىم.

مەن بۇ ئىختىلاپلارغا سەۋەپ بولىۋاتقان كىشىلەر ئارىسىدا، مىللى مەنپەتىمىزگە خىلاپ ھالدا خەلقىمىزگە ئىھانەت قىلىۋاتقانلارنىڭ، ھەتتا ئارىمىزدا "قوي تىرىسىگە ئورنىۋالغان بۆرىلەر" نىڭ بارلىقىنى ئىنكار قىلمايمەن، بىراق مىنىڭ قارىشىمچە ئۇلار بەك ئاز ساندىكى كىشىلەر بولۇپ، كۆپۈنچىسىنىڭ ئىسمى جىسمى يوق. ئەمما ئەپسۇس بەزى ئىسمى جىسمى بار ئىنسانلارمۇ ئەقلىنى يوقۇتۇپ، ھىس تۇيغۇسىغا تايىنىپ ئاغزىغا كەلگىنىنى سۆزلەپ، ھەر خىل زىدىيەت ۋە ئىختىلاپلارغا سەۋەپ بولاۋاتىدۇ.  يەنە بەك ئەپسۇس، ئىنسانلىرىمىز ئۆزلىرىدىن، بىز كۆپ ساندىكى كىشىلەر نىمە ئۈچۈن ئۇ ئاز ساندىكى "ئىسمى جىسمى يوق" كىشىلەرنىڭ ئوينىغا كەلدۇق، بىز نىمە ئۈچۈن ئۇلارنى بىلىپ تۇرۇپ، ئۇلار بىلەن بىر سەنەمگە ئۇسۇل ئوينىدۇق، بىز نىمكە ئۈچۈن ئەقلىمىزنى ئىشلىتىپ مۇستەققىل تەپەككۇر قىلىپ باقمىدۇق دەپ سوراپ باقماي، ئارىمىزدىكى ئىختىلاپلارنىڭ ئوتۇرغا چىقىشىدىكى سەۋەپلەرنىڭ ھەممىسىنى ئۇلارغا ئارتىپ، ئۆز مەسۇليىتىدىن قۇتۇلماقچى بولاۋاتىدۇ.

ئۆز مىللىتىگە ئىھانەت قىلىدىغان خائىن، مۇناپىقلار ھەممە مىللەت ئارىسىدا، ھەر يەر ۋە ھەر ۋاقىتتا بولىشى مۈمكىن، بىراق ئۇنداق ئىنسانلار ھىچ بىر زامان، ھىچ بىر مىللەتتە كۆپ ساندا ۋە ئاساسى ئىقىمدا بولمىغان. بىزدىمۇ ھەم شۇنداق. مۇستەققىل تەپپەكۇرى ۋە ئەقلى ھۇشى جاھىدا بولغان بىر توپ ئادەملەر،  ئوخشاش خاتالىقنى  بىر قىتىم ئەمەس، قىسقا ۋاقىت ئەمەس،  ئۇزۇن زامان قايتا قايتا سادىر قىلىپ، ئاخىردا ئۇنىڭ سەۋەبىنى باشقىلاردىن كۆرسە، ئۇ ئىغىر دەرىجىدىكى مەسۇليەتسىزلىك بولىدۇ. ئۆزى سادىر قىلغان خاتالىقنى ئىنكار قىلغانلىق، ۋە ئۇ خاتالىقنى ھەرگۈز تۈزەتمەيمەن دىگەنلىك بولىدۇ. بۇ بىزدىكى ئىختىلاپلارنىڭ كۆپ بولۇشىنىڭ ئاساسلىق سەۋەپلىرىنىڭ بىرىدۇر.

2008 – يىلى خىتتايدىكى ئولىمپىكنىڭ ئالدى كەينىدە ئوتۇرغا چىققان سانلۇ سۈت پارشۇكى ۋەقەسىدىن ھەممىمىزنىڭ خەۋىرى بولسا كىرەك. خىتتايدا سۈت پارشۇكى ئىشلەپ چىقىرىشتا ئەڭ چوڭ شىركەت دەپ سانالغان سانلۇ شىركىتى 15 يىل، خىمىيەلىك ئۇسۇلدا يالغان سۈت پارشۇكى ئىشلەپ چىقىرىپ بازارغا سالغان. ئۇ سۈت پارشۇكى تەركىۋىدىكى خىمىيەلىك ماددىنىڭ بۆرەك ۋە سۈدۈك يولىدا تاش پەيدا قىلىش، ئەرلەرنىڭ ئەۋلات قالدۇرۇش ئىقتىدارىنى يوق قىلىش قاتارلىق زىيانلىرى بار بولۇپ، 15 يىل ئىچىدە 300000 ئادەمنىڭ كىسەلگە گىرىپتار بولۇشىنى، 54000 بوۋاقنىڭ كىسەل بولۇپ دوختۇرخانىدا يىتىپ قىلىشنى، 12 بوۋاقنىڭ ئۆلۈپ كىتىشىنى ۋە مىلىيونلىغان ئىنسانلارنىڭ ساغلاملىقىنىڭ ۋاستىلىق زىيانغا ئۇچۇرشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇ ئىش ئاشكارە بولۇپ قالغاندىن كىيىن، ھۆكۈمەت ئۇنى يەنە داۋاملىق يوشۇرۇشقا كۆزى يەتمەي، پۈتۈن جىنايەتنى بىر نەچچە ئادەمنىڭ ئۈستىگە يۈكلەپ، ئۇلارنى جازالىغان. شۇنىڭ بىلەن ھۆكۈمەت كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ "ئۆچىنى" ئىلىپ بىرىپ ئادەلەتنى ساغلۇغىچى بولغان، كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭمۇ "ئۆچى" ئىلىنىپ، پۇخادىن چىققان. بىراق خىتتايدىكى يىمەكلىك بىخەتەرلىكى بۇرۇن قانداق بولسا ھەلى ھەم شۇنداق داۋاملاشقان، ۋەقە بايقالسا، بىرلىرىنى "قۇربانلىق قوي" قىلىپ جازالىغان، ھىچكىم ئوخشاش خاتالىق نىمە ئۈچۈن قايتا قايتا ئۇزۇن مۇددەت يۈز بىرىۋىرىدۇ دەپ سوئال سورىمىغان، سۈرۈشتە قىلمىغان؛ ھىچكىم ئۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىنىڭ پۈتۈن سىستىمىدا ئىكەنلىكىنى ئويلىمىغان، ۋە ياكى ئويلاشقا پىتىنالمىغان. چۈنكى كەڭ خەلق ئاممىسى شۇنداق تەربىلەنگەن ۋە ئۇنى رىياللىق دەپ قوبۇل قىلغان. بىزمۇ شۇ موھىتتا تەربىيە ئالغان، ۋە شۇنداق مەنتىقىنى رىياللىق دەپ قۇبۇل قىلغان ياكى ئۇنىڭغا كۆنۈپ كەتكەن.

مىنىڭ يۇقارقى مىسالنى تىلغا ئىلىشىمدىكى ئاساسلىق سەۋەپ، بىزدىكى ئىختىلاپلارنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى يالغۇز ئارىمىزدىكى ئاز ساندىكى "قوي تىرىسىگە ئورنىۋالغان بۆرە" لەر سەۋەبىدىن بولماستىن، بەلكى ئۆزىمىزدىكى قان قىنىمىزغا سىڭىپ كەتكەن بىنورمال ئادەتلىرىمىز، يەنى بىنورمال پىسخىكىمىز سەۋەبىدىن كىلىپ چىققان دىگەننى ئوتۇرغا قويۇش ئۈچۈندۇر. ئەگەر بىز  ئۆز ئۆزىمىزدىن "بىز شۇنچە كۆپ ساندا تۇرۇپ نىمە ئۈچۈن ئاز ساندىكى بۇزغۇنچىلارنىڭ ئوينىغا كەلدۇق" دەپ سوئال سورىمىساق، ئەقلىمىزنى ئىشلىتىپ مۇستەققىل تەپەككۇر قىلىشنى ئۈگەنمىسەك، باشقىلار نىمە دىسە، ئۇنىڭغا ئىشەنسەك، كاللىمىزغا ئورناپ كەتكەن ئەسكى "قاراشنى" نى ئۈزۈل كىسىل تازلىمىساق، ئۆزىمىزدە بار بولغان بۇ "كىسەللىكلەرنى" نى ئۈزۈل كىسىل ساقايىتمىساق، بىزدىكى مەسىلىلەردە ھەرگۈز تۈپ ئۆزگۈرۈش بولمايدۇ، يۈز بەرگەن خاتالىق قايتىلىنىدۇ، ئىختىلاپلار داۋام قىلىۋىرىدۇ.

بىزدىكى ئىختىلاپلارنىڭ كۆپ بولىشىغا سەۋەپ بولغان ئىڭىمىزدىكى يىتەرسىزلىكلەر ۋە پىسخىكىمىزدىكى بىنورماللىقلار

1. بىزدىكى مىللى روھ، مىللى ئاڭ ۋە ۋەتەنپەرۋەرلىك ئۇقۇمنىڭ ئىنىق ۋە توغۇرا بولماسلىقى، تار مىللەتچىلىك ئىدىيەسىنىڭ ئىغىر بولىشى. مىللى روھ، مىللى ئاڭ ۋە ۋەتەنپەرۋەرلىك دىمەك يالغۇز ھىس تۇيغىغا تايىنىپ، ئېغىزدا ۋەتەن مىللەت دەپ ۋاقىراپ قويۇشلا ئەمەس. ئۇ دىگەنلىك ھەر دائىم ۋەتەن مىللەتنىڭ مەنپەتىنى، شان شەرىپىنى قوغاداش، شەخسى مەنپەت ئۈچۈن، ئومۇملۇقنىڭ مەنپەتىنى قۇربان قىلماسلىق، ئۇنى زىيانغا ئۇچۇراتماسلىق دىمەك. مىللى روھ، مىللى ئاڭ ۋە ياكى ۋەتەنپەرۋەرلىك دىمەك ھەر جەھەتتىن تىرشچانلىق كۆرسۈتۈپ، ۋەتەن مىللەتنىڭ ئورنىنى، ئوبرازىنى تىكلەش، ئۇنى قەد كۆتەرگۈزۈش، خەلقىنىڭ گۈزەل ئەخلاقىنى نامايەن قىلىش دىمەك. بىر مىللەت ياكى ئۇ مىللەتكە تەۋە بولغان ئىنسانلاردا بۇ ئۇقۇملار ئىنىق بولمىغاندا، ئۇلار ئۈزەكى ھالدا ئۆز ھىسياتىغا تايىنىپ، مىللى مەنپەتكە ئۆزلىرى خالاپ ياكى خالىماستىن، بىلىپ ياكى بىلمەستىن زارار بىرىپ قويىدۇ.

2. ئۆز ئۆزىمىزنى توغۇرا ۋە يىتەرلىك تونۇماسلىق. ئىنسان ئۆز ئۆزىنى توغۇرا ۋە يىتەرلىك تونۇمىغاندا، ئىنسان ئۆزىنىڭ ئورنىنى توغۇرا بەلگىلىيەلمەيدۇ، نەتىجىدە ئىنساندا ئىككى خىل ئوخشىمىغان ئاخىۋەت كىلىپ چىقىدۇ. بىرى، ئىنسان ئۆزىنى توغۇرا تونىمىغانلىق سەۋەبىدىن، ئۆزىنى ئۆزى كەمسىتىش ۋە باشقىلارنىڭ ئۆزىنى كۆزىگە ئىلماسلىقىدىن ئارتۇقچە ئەندىشە قىلىش، ھە دىسە ئۆزىنىڭ قابىلىيىتىنى ۋە نەتىجىسىنى ھەددىدىن زىيادە تەكىتلەپ، ھەر پۇرسەتتە ئۆزىنى كۆرسۈتىشكە تېرىشىش، باشقىلارنى بولۇپمۇ رىقابەتچىسىنى ئۆزىگە تەھدىت ھىساپلاش، باشقىلارنىڭ ئۆزىنىڭ ئورنىنى ئىلىۋىلىشىدىن بەك ئەندىشە قىلىش كىلىپ چىقىدۇ. يەنە بىرى، ئىنسان ئۆزىنى تۇغۇرا تونىماسلىق سەۋەبىدىن،  ئۆز قابىلىيىتىنى ۋە ئۆز ئىقتىدارىنى بەك قالتىس ھىساپلاش، ئۆزىنى مىللەت "قۇتقازغۇچ" ساناپ،  ئۆزىنى باشقىلارنىڭ ئۈستىگە قويۇۋىلىش كىلىپ چىقىدۇ.

3. بىر قىسىم ئىنسانلاردىكى بىنورمال بەخىت تۇيغۇسى. بىر قىسىم ئىنسانلارنىڭ ئۆزىنىڭ بەخىت تۇيغۇسىنى ئۆزىنىڭ راھەتلىكىدىن ئەمەس، بەلكى باشقىلارنىڭ راھەتسىزلىكىدىن ئىگە بولۇشى. بۇ بىر بىنورمال بولغان پىسخىكا بولۇپ، ئىنسانلاردا بۇنداق بىنورمال روھىي ھالەت بولغاندا، ئۇنداق ئىنسانلار باشقىلارنىڭ پىشكەنلىكىدىن بىر خىل قانەت ھاسىل قىلىدۇ. مەسىلەن ھەممە ئەزاسى ساغلام بىر ئىنساننىڭ ئۆزىنىڭ بەش ئەزاسىنىڭ تولۇق ئىكەنلىكىنىڭ نەقەدەر موھىم بىر بايلىق ئىكەنلىكنى پەقەت پۇت قولى كەم ياكى ئەميىپ بولغان بىرسىنى كۆرگەندە ئاندىن ھىس قىلالىشى. بۇنداق بىنورمال پىسخىكىغا ئىگە كىشىلەر پەقەتلا باشقىلارنىڭ بولۇپمۇ ئۆزى تونۇش بولغان بەزى ئىنسانلارنىڭ مەغلۇبىيىتىنى،  بەخىتسىزلىكىنى ۋە ياكى ئۇلارنىڭ پىشكەنلىككە ئۇچۇرغانلىقىنى كۆرگەندە، ئاندىن بەخىتلىك تۇيغۇغا ئىرىشەلەيدىغان بولۇپ، ئۇنداق ئىنسانلار نورمالدا باشقىلارنىڭ قانچىلىك  ئازاپلانغانلىقىنى كۆرگەنسىرى، ئۆزىنىڭ شۇنداق كۈنگە قالمىغانلىقىغا شۇنچە شۈكۈر قىلىدۇ، شۇ ئارقىلىق ئاندىن ئۆز بەختىنى ۋە ئۆز قىممىتىنى تونۇپ يىتەلەيدۇ.

مەسىلەن، خەلقىمىز ئىچىدىكى  ھوقۇق تۇتقان بىر كىشى ھوقۇقىدىن ئىلىپ تاشلانغاندا، باي بىر كىشى ھۆكۈمەتنىڭ ھەر خىل بوھتانى بىلەن تۇتقۇن قىلغاندا ۋە ياكى ئۇنىڭ ئىختىزادى ۋەيران قىلىنغاندا، مۇئاپىقىيەت قازانغان بىر كىشى ھەر خىل سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن مەغلۇپ بولغاندا، ئارىمىزدىكى بەزى ئىنسانلار مۇنداق دىيىشى مۈمكىن، "ئەينى ۋاقىتتا ھەجەپ كۆرەڭلەپ كەتكەن ئىدى، ئاينىڭ 15 ئايدىڭ، 15 قاراڭغۇ دىگەن مۇشۇ شۇ". بۇنداق ئەھۋاللار ۋەتەندىكى خەلقىمىز ئىچىدە كۆپ ئۇچۇرايدىغان بولۇپ، بىزگە ھۆكۈمىرانلىق قىلىۋاتقان ھاكىمىيەت ئۇزۇن زاماندىن بىرى مەخسەتلىك ھالدا بۇ خىل قاراشلارنى بىزنىڭ كاللىمىزغا سىڭدۈرۈرۈپ كەلگەن. شۇڭا بەزىلەر ئۇ خىل ئەھۋاللارنى ئۆز ئارا پەرىقلەندۇرمەيلا، نوقۇل ھالدا ئۇنى ئادالەتنىڭ ئىجىرا قىلىنىشى دەپ چۈشۈنىپ كەلگەن.

4. مىللەتنىڭ ۋە ياكى ئۆزىنىڭ بىشىغا كەلگەن كۈلپەتلەر ئۈچۈن ئۆز يىنىدىن ۋە ياكى ئەتىراپىدىن جاۋاپكار ئىزدەش، ۋە ئۇلارنى ھەر خىل بوھتانلار ئارقىلىق ھاقارەتلەپ، ئۆز روھىي ھالىتىنى تەڭپۇڭ قىلىش پىسخىكىسى. بىز گەرچە ھەر خىل ئىچكى ۋە تاشقى سەۋەپلەر تۇپەيلىدىن ھازىرقى يامان كۇنگە قالغانلىقىمىزنى، ئورتاق دۈشمەننىڭ ۋەتىنىمىزنى ئىشغال قىلىۋالغان ۋە خەلقىمىزگە زۇلۇم سىلىۋاتقان خىتتاي ھاكىمىيىتى ئىكەنلىكىنى  بىلەسەكمۇ، بىراق قىسقا ۋاقىت ئىچىدە مەسىلىنى تۈپتىن ھەل قىلىپ، كۆڭلىمىزنى راھەتلەندۈرۈش ئىمكانىيىتىمىز بولمىغاچقا، ئاچچىغىمىزنى چىقىرىپ، روھىي ھالىتىمىزنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن "دۈشمەن" گە ئىھتىياجلىق بولۇپ قالىمىز. دەل مۇشۇ سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن، بىز ھەر پۇرسەتنى قولدىن بەرمەي ئۆز ئىچىمىزدىن ۋە ياكى ئەتىراپىمىزدىن "دۈشمەن" ئىزدەيمىز. بۇ بىزدىكى روھىي ئاجىزلىقنىڭ ۋە ئىچىمىزگە كىرىۋالغان قورقۇنجىنىڭ ئىپادىسى بولۇپ، ۋاقىتلىق كۆڭلىمىزنى خوش قىلىپ ئۆز ئۆزىمىزنى ئالداشنىڭ تىپىك ئىپادىسىدۇر.

5. بەزى ئىنسانلاردىكى شەخسىيەتچىللىكى، ھەسەتخورلىقى، مەنمەنچىلىكى، ئۆز مەنپەتى ئۈچۈن ئومۇمنىڭ مەنپەتىنى خالىغانچە قۇربان قىلىش، ئوخشىمىغان كۆز قاراشلارنى قوبۇل قىلالماسلىق، تەنقىت قىلغانلاردىن ئۆچ ئىلىش، رىقابەتچىسىگە دۈشمەندەك مۇئامىلە قىلىش ئىدىيەسى.

ھازىر بىزدە يۈز بىرىۋاتقان نۇرغۇن ئىختىلاپلارنىڭ سەۋەپلىرىگە قارايدىغان بولساق تۆۋەندىكىلەرنى پەرىق ئىتىش ئۇنچە قىيىن بولمىسا كىرەك. ھەر قايسى تەشكىلاتلىرىمىز ۋە ئىختىلاپقا ساھىپ بولغان ھەر تەرەپ، گەرچە بىزنىڭ ئورتاق دۈشمىنىمىز ۋەتىنىمىزنى ئىشغال قىلىۋالغان خىتتاي ھاكىمىيىتى، بىزنىڭ خىتتاي ھاكىمىتىدىن باشقا دۈشمىنىمىز يوق دەپ تەكىتلەۋاتقان بولسىمۇ، بىراق ھەر خىل ئوچۇق ۋە يىپىق سورۇنلاردا قارشى تەرەپكە دۈشمەن مۇئامىلىسىنى قىلىپ، ئۆز ئارا ھاقارەت قىلماقتا، ۋە ئۇلارغا ھەر خىل بوھتانلارنى چاپلىماقتا. نەتىجىدە بۇ ئىختىلاپلار تۈپەيلىدىن خەلقىمىزنىڭ ئورتاق دۈشمىنى بولغان خىتتاي ھاكىمىيىتى بىر تەرەپتە قىلىپ، خەلقىمىزنىڭ ئىتىپاقلىقى زىيانغا ئۇچۇرماقتا، داۋا زارار كۆرمەكتە.

ئارمىزدىكى بۇ ئىختىلاپلارنى بىر تەرەپ قىلىشتا نىمىلەرگە دىقەت قىلىش كىرەك؟

ئالدى بىلەن دۈشمەننى ئىنىق بىكىتىش، داۋادىكى رىقابەتچى بىلەن دۈشمەننى ئايرىش كىرەك. ھەممىمىز بىلگەندەك داۋا بىرەر شەخىسنىڭ شەخسى داۋاسى ئەمەس، ئۇ مىللەتنىڭ داۋاسى. داۋانى قانداق ئىلىپ بىرىش جەريانىدا پىكىر ئىختىلاپى يۈز بەرگەندە، ئەگەر بىر يەرگە كىلىش ئىھتىماللىقى بولمىسا، داۋاغا زىيان سالماسلىق ۋە ياكى داۋانىڭ ئۈنىمىنى يۇقۇرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن، ئۆزلىرى توغۇرا دەپ قارىغان ئۇسۇلدا داۋا ئىلىپ بارسا بولىدۇ، بىراق ئۆز ئارا ئىنكار قىلماسلىق كىرەك، ئۆز ئارا ھۇجۇم قىلماسلىق كىرەك.  ئەڭ موھىمى قارشى تەرەككە دۈشمەنگە مۇئامىلە قىلغاندەك مۇئامىلە قىلماسلىق كىرەك.

ئوخشىمىغان شەخىس ۋە تەشكىلاتلار ئارىسىدا ئەركىن ۋە ئادىل رىقابەتلىشىشنى شەكىللەندۈرۈپ، ھەر دائىم داۋانى تىخىمۇ ئالغا ئىلگىرلىتىشنى مەخسەت قىلىش، ۋە شۇ ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ توغۇرا ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش كىرەك. ئوخشىمىغان شەخىس ۋە تەشكىلاتلار ئۆزلىرىنىڭ توغۇرلىقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن قارشى تەرەپنى ئىنكار قىلغاندا، ۋە ياكى دۈشمەننى بىر تەرەپكە قايرىپ قويۇپ، قارشى تەرەپكە ھۇجۇم قىلغاندا، داۋا ئىغىر دەرىجىدە زىيانغا ئۇچىرايدۇ.

تەشكىلاتلار ۋە ياكى داۋا ئىچىدىكى بەزى شەخىسلەر قارشى تەرەپنى خاتاغا چىقىرىشنى، ئىنكار قىلىشنى توختۇتۇش كىرەك. پىسخىكىسىدا مەسىلە كۆرۈلگەن ئىنسانلاردا ئورتاق بولىدىغان بىر ئالاھىدىلىك، ئۆزلىرىدە مەسىلە بارلىقىنى ھەرگۈز ئىتىراپ قىلماسلىق ۋە ياكى ئۇنى ھەر زامان ئىنكار قىلىش، شۇ سەۋەپتىن ئۇلار ئەڭ قوبۇل قىلمايدىغان ئىش، ئۇلارنى خاتاغا چىقىرىش. ئەگەر ئۇلار ئوچۇقتىن ئوچۇق خاتاغا چىقىرىلغاندا، ئۇلار ھەرگۈزمۇ ئۆزلىرىنىڭ خاتالىقىغا تەن بەرمەيدۇ. ئۇنداق كىشىلەر ئۆزلىرىنىڭ توغۇرا ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، ۋاستە تاللىمايدۇ، يالغان ھىكايىلەرنى توقۇپ چىقىدۇ، نەتىجىدە تىخىمۇ چوڭ خاتالىقلارنى سادىر قىلىدۇ، بىراق ئۆزىنىڭ خاتا ئىكەنلىگىنى يەنىلا ھەرگۈز قوبۇل قىلمايدۇ. بۇنداق كىشىلەر بىلەن مۇناسىۋەت قىلغاندا، ئەڭ ياخشىسى ئۇلارنى بىۋاستە خاتاغا چىقارماي، مەسىلىنى ھەل قىلىشنى ئاساس مەخسەت قىلىپ، ئۆز ئارا يول قويۇش، ھەر ئىككى تەرەپ بىر قەدەم چىكىنىپ، قارشى تەرەپنىڭ "ئاتتىن چۈشىشى" گە چىراقلىق بىر پۇرسەت بىرىش كىرەك.

تەشكىلار ۋە ياكى بەزى شەخىسلەر ئارىسىدا ئىختىلاپ يۈز بەرگەندە، ھەرگۈزمۇ قارشى تەرەپنى يىڭىشنى، قارشى تەرەپنى باشقىلار ئالدىدا ۋەيران قىلىشنى مەخسەت قىلماسلىق كىرەك. ھەر قايسى تەشكىلار ۋە شەخىسلەر، خىتتاي ھاكىمىيىتىنى بىردىن بىر دۈشمەن دەپ قارىغان ئىكەن، ئۇلار چوقۇم كۈچنى بىرلەشتۈرۈپ ئورتاق دۈشمەنگە تاقابىل تۇرۇش، ئۆزى بىلەن ئوخشىمىغان يولدا ئورتاق دۈشمەنگە قارشى ھەركەت قىلىۋاتقان ھەر قانداق شەخىس ۋە ياكى تەشكىلاتقا تاجاۋۇز قىلماسلىق كىرەك؛ ئۆز ئارا ئورتاق نۇقتا تىپىشقا تىرىشچانلىق كۆرسۈتۈش، كەم دىگەندە ئۆز ئارا ھۇجۇم قىلىپ، ۋاقىت ۋە ئىنىرگىيەنى ئىسىراپ قىلىشتىن ساقلىنىش كىرەك.

ئاخىردا، شەخسى غەرەز ۋە شەخسى مەنپەتنى ئومۇملۇقنىڭ مەنپەتى ئۈستىگە قويۇۋالماسلىق، شەخسىيەتچىلىك، مەنمەنچىلىك ۋە ئابرويپەرەسلىكتىن ۋاز كىچىش، پاكىتقا ھۆرمەت قىلىش، ھىسياتقا تايىنىپ يەكۈن چىقارماسلىق، خەلقنى ئالدىماسلىق كىرەك. كەڭ قوساق بولۇش، مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئاكىتىپ پوزىتسىيەدە بولۇش، باشقىلارنىڭ شەخسىيىتىگە ۋە غۇرۇرىغا تەگمەسلىك، ئۆز ئارا ھاقارەت قىلماسلىق كىرەك.

ئىنساننىڭ كۆڭلى كوكسىنىڭ كەڭ بولۇشى يەنى روھىي دۇنياسىنىڭ توق بولۇشى ئىنساننىڭ بەخىتلىك بولۇشنىڭ ئاچقۇچىدۇر. ئاكىتىپ ۋە تۇراقلىق بولغان روھىي كەيپىيات توغۇرا تەپپەككۇر قىلىشنىڭ ئاساسىدۇر. ئىنسانننىڭ كۆڭلى كوكسى كەڭ، روھىي كەيپىياتى ئاكىتىپ ۋە تۇراقلىق بولغاندا، ئىنسان ئىچى تارلىقتىن، ھەسەتخورلۇقتىن، مەنمەنچىلىكتىن خالى بولالايدۇ، ۋە شۇنداقلا نۇرغۇنلىغان بىھۇدە ئىختىلاپلاردىن ساقلىنالايدۇ. ئىنساننىڭ روھىي كەيپىياتى تۇراقلىق بولمىغاندا، ئۇنىڭ تەپەككۇرى توغۇرا بولمايدۇ، ئىنسان ھىسياتقا تايىنىپ يەكۈن چىقارغاندا ئۇئىنىڭ خاتا بولۇش ئىھتىماللىقى بەك يۇقۇرى بولىدۇ.

ئاللاھ ھەممىمىزنىڭ كوڭلىگە ئىنساپ بەرسۇن، كۆڭلى كۆكسىمىزنى كەڭ، روھىي دۇنيارىمىزنى باي قىلسۇن، كەيپىياتىمىزنى ئاكىتىپ ۋە تۇراقلىق قىلسۇن.

Bizdiki ixtilap we uning sewepliri

Bizdiki ixtilap we uning sewepliri
بىزدىكى ئىختىلاپ ۋە ئۇنىڭ سەۋەپلىرى
http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/07/blog-post_17.html

Awazliq nusqisi
https://drive.google.com/open?id=1fKMQ6epVFNu3yhimBImONJ9rFUEY7t9V

Memet Emin

Nöwette weten sirtidiki xelqimiz ichide bolupmu dawa bilen munasiwetlik bezi shexisler we teshkilatlar arisida yüz biriwatqan ixtilaplar, birining keynidin biri oturgha chiqip, bir tereptin keng xelq ammisini rahetsiz qiliwatqan bolsa, yene bir tereptin dawagha ighir ziyanlarni ilip kiliwatidu. Köpünche kishiler yüz biriwatqan ixtilaplarni ünümlük bir terep qilishni ümüd qilghan bolsimu, biraq uning kilip chiqish seweplirini tonup yitishte bezi periqler bolghini üchün, yeni ixtilap peyda bolushqa sewep bolghan amillargha nisbeten alahide izdinish ilip barmay, qarshi terepni noqul halda xain, jasusluq bilen eyipligini üchün, arimizda yüz biriwatqan ixtilaplar bisiqmay eksinche kündin kün’ge keskinliship, arimizdiki ighir derijide bölünüshke we itipaqsizliqqa sewep bolawatidu.

Men yiqinda ixtilapning kilip chiqish we uni bir terep qilish toghursida universal bir maqale yizip ilan qilghan idim.  
http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/07/ixtilap-we-uni-bir-terep-qilish.html

Töwende men arimizdiki ixtilaplarning kilip chiqish seweplirini özimizdiki bezi könüp ketken köz qarash, tepekkur qilish we mesilelerni bir terep qilish usullirimiz bilen, bolupmu binormal bolghan bezi adetlirimiz bilen birleshrüp, bu ixtilaplarning peyda bolush seweplirini analiz qilip chiqmaqchi, we ularni hel qilishqa bezi tekliplerni bermekchi. Biz adette insanlarning shehilerge bolghan pozitsiyesini, rohiy halitini, keypiyatini, tepekkur qilish, mesilelerni bir terep qilish usullirini we ularning mijez xulqini ortaqalashturup, insanlarning pisxikisigha yighinchaqlaymiz. Töwendiki mezmunlar peqetla özemning uzundin biri xelqimizning shu pisxikisini küzütüp oturgha qoyghan shexsi köz qarashlirim.

Men bu ixtilaplargha sewep boliwatqan kishiler arisida, milli menpetimizge xilap halda xelqimizge ihanet (xiyanet) qiliwatqanlarning, hetta arimizda "qoy tirisige orniwalghan böriler" ning barliqini inkar qilmaymen, biraq mining qarishimche ular bek az sandiki kishiler bolup, köpünchisining ismi jismi yoq. Emma epsus bezi ismi jismi bar insanlarmu eqlini yoqutup, his tuyghusigha tayinip aghzigha kelginini sözlep, her xil zidiyet we ixtilaplargha sewep bolawatidu.  Yene bek epsus, insanlirimiz özliridin, biz köp sandiki kishiler nime üchün u az sandiki “ismi jismi yoq” kishilerning oynigha kelduq, biz nime üchün ularni bilip turup, ular bilen bir senemge usul oyniduq, biz nimce üchün eqlimizni ishlitip musteqqil tepekkur qilip baqmiduq dep sorap baqmay, arimizdiki ixtilaplarning oturgha chiqishidiki seweplerning hemmisini ulargha artip, öz mesulyitidin qutulmaqchi bolawatidu.

Öz millitige ihanet qilidighan xain, munapiqlar hemme millet arisida, her yer we her waqitta bolishi mümkin, biraq undaq insanlar hich bir zaman, hich bir millette köp sanda we asasi iqimda bolmighan. Bizdimu hem shundaq. Musteqqil teppekuri we eqli hushi jahida bolghan bir top ademler,  oxshash xataliqni  bir qitim emes, qisqa waqit emes,  uzun zaman qayta qayta sadir qilip, axirda uning sewebini bashqilardin körse, u ighir derijidiki mesulyetsizlik bolidu. Özi sadir qilghan xataliqni inkar qilghanliq, we u xataliqni hergüz tüzetmeymen digenlik bolidu. Bu bizdiki ixtilaplarning köp bolushining asasliq seweplirining biridur.

2008 – yili Xittaydiki Olimpikning aldi keynide oturgha chiqqan Sanlu süt parshuki weqesidin hemmimizning xewiri bolsa kirek. Xittayda süt parshuki ishlep chiqirishta eng chong shirket dep sanalghan Sanlu shirkiti 15 yil, ximiyelik usulda yalghan süt parshuki ishlep chiqirip bazargha salghan. U süt parshuki terkiwidiki ximiyelik maddining börek we südük yolida tash peyda qilish, erlerning ewlat qaldurush iqtidarini yoq qilish qatarliq ziyanliri bar bolup, 15 yil ichide 300000 ademning kiselge giriptar bolushini, 54000 bowaqning kisel bolup doxturxanida yitip qilishni, 12 bowaqning ölüp kitishini we miliyonlighan insanlarning saghlamliqining wastiliq ziyan’gha uchurshini keltürüp chiqarghan. Bu ish ashkare bolup qalghandin kiyin, hökümet uni yene dawamliq yoshurushqa közi yetmey, pütün jinayetni bir nechche ademning üstige yüklep, ularni jazalighan. Shuning bilen hökümet keng xelq ammisining “öchini” ilip birip adeletni saghlughichi bolghan, keng xelq ammisiningmu “öchi” ilinip, puxadin chiqqan. Biraq Xittaydiki yimeklik bixeterliki burun qandaq bolsa heli hem shundaq dawamlashqan, weqe bayqalsa, birlirini “qurbanliq qoy” qilip jazalighan, hichkim oxshash xataliq nime üchün qayta qayta uzun muddet yüz biriwiridu dep soal sorimighan, sürüshte qilmighan; hichkim uning asasliq sewebining pütün sistimida ikenlikini oylimighan, we yaki oylashqa pitinalmighan. Chünki keng xelq ammisi shundaq terbilen’gen we uni riyalliq dep qobul qilghan. Bizmu shu mohitta terbiye alghan, we shundaq mentiqini riyalliq dep qubul qilghan yaki uninggha könüp ketken.

Mining yuqarqi misalni tilgha ilishimdiki asasliq sewep, bizdiki ixtilaplarning asasliq sewebi yalghuz arimizdiki az sandiki “qoy tirisige orniwalghan böre” ler sewebidin bolmastin, belki özimizdiki qan qinimizgha singip ketken binormal adetlirimiz, yeni binormal pisxikimiz sewebidin kilip chiqqan digenni oturgha qoyush üchündur. Eger biz  öz özimizdin “biz shunche köp sanda turup nime üchün az sandiki buzghunchilarning oynigha kelduq” dep soal sorimisaq, eqlimizni ishlitip musteqqil tepekkur qilishni ügenmisek, bashqilar nime dise, uninggha ishensek, kallimizgha ornap ketken eski “qarashni” ni üzül kisil tazlimisaq, özimizde bar bolghan bu “kiselliklerni” ni üzül kisil saqayitmisaq, bizdiki mesililerde hergüz tüp özgürüsh bolmaydu, yüz bergen xataliq qaytilinidu, ixtilaplar dawam qiliwiridu.

Bizdiki ixtilaplarning köp bolishigha sewep bolghan ingimizdiki yitersizlikler we pisxikimizdiki binormalliqlar

1. Bizdiki milli roh, milli ang we wetenperwerlik uqumning iniq we toghura bolmasliqi, tar milletchilik idiyesining ighir bolishi. Milli roh, milli ang we wetenperwerlik dimek yalghuz his tuyghigha tayinip, éghizda weten millet dep waqirap qoyushla emes. U digenlik her daim weten milletning menpetini, shan sheripini qoghadash, shexsi menpet üchün, omumluqning menpetini qurban qilmasliq, uni ziyan'gha uchuratmasliq dimek. Milli roh, milli ang we yaki wetenperwerlik dimek her jehettin tirshchanliq körsütüp, weten milletning ornini, obrazini tiklesh, uni qed kötergüzüsh, xelqining güzel exlaqini namayen qilish dimek. Bir millet yaki u milletke tewe bolghan insanlarda bu uqumlar iniq bolmighanda, ular üzeki halda öz hisyatigha tayinip, milli menpetke özliri xalap yaki xalimastin, bilip yaki bilmestin zarar birip qoyidu.

2. Öz özimizni toghura we yiterlik tonumasliq. Insan öz özini toghura we yiterlik tonumighanda, insan özining ornini toghura belgiliyelmeydu, netijide insanda ikki xil oxshimighan axiwet kilip chiqidu. Biri, insan özini toghura tonimighanliq sewebidin, özini özi kemsitish we bashqilarning özini közige ilmasliqidin artuqche endishe qilish, he dise özining qabiliyitini we netijisini heddidin ziyade tekitlep, her pursette özini körsütishke térishish, bashqilarni bolupmu riqabetchisini özige tehdit hisaplash, bashqilarning özining ornini iliwilishidin bek endishe qilish kilip chiqidu. Yene biri, insan özini tughura tonimasliq sewebidin,  öz qabiliyitini we öz iqtidarini bek qaltis hisaplash, özini millet "qutqazghuch" sanap,  özini bashqilarning üstige qoyuwilish kilip chiqidu.

3. Bir qisim insanlardiki binormal bexit tuyghusi. Bir qisim insanlarning özining bexit tuyghusini özining rahetlikidin emes, belki bashqilarning rahetsizlikidin ige bolushi. Bu bir binormal bolghan pisxika bolup, insanlarda bundaq binormal rohiy halet bolghanda, undaq insanlar bashqilarning pishkenlikidin bir xil qanet hasil qilidu. Mesilen hemme ezasi saghlam bir insanning özining besh ezasining toluq ikenlikining neqeder mohim bir bayliq ikenlikni peqet put qoli kem yaki emyip bolghan birsini körgende andin his qilalishi. Bundaq binormal pisxikigha ige kishiler peqetla bashqilarning bolupmu özi tonush bolghan bezi insanlarning meghlubiyitini,  bexitsizlikini we yaki ularning pishkenlikke uchurghanliqini körgende, andin bexitlik tuyghugha irisheleydighan bolup, undaq insanlar normalda bashqilarning qanchilik  azaplan’ghanliqini körgensiri, özining shundaq kün’ge qalmighanliqigha shunche shükür qilidu, shu arqiliq andin öz bextini we öz qimmitini tonup yiteleydu.

Mesilen, xelqimiz ichidiki  hoquq tutqan bir kishi hoquqidin ilip tashlan'ghanda, bay bir kishi hökümetning her xil bohtani bilen tutqun qilghanda we yaki uning ixtizadi weyran qilin'ghanda, muapiqiyet qazan'ghan bir kishi her xil sewepler tüpeylidin meghlup bolghanda, arimizdiki bezi insanlar mundaq diyishi mümkin, "eyni waqitta hejep körenglep ketken idi, ayning 15 ayding, 15 qarangghu digen mushu shu". Bundaq ehwallar wetendiki xelqimiz ichide köp uchuraydighan bolup, bizge hökümiranliq qiliwatqan hakimiyet uzun zamandin biri mexsetlik halda bu xil qarashlarni bizning kallimizgha singdürürüp kelgen. Shunga beziler u xil ehwallarni öz ara periqlendurmeyla, noqul halda uni adaletning ijira qilinishi dep chüshünip kelgen.

4. Milletning we yaki özining bishigha kelgen külpetler üchün öz yinidin we yaki etirapidin jawapkar izdesh, we ularni her xil bohtanlar arqiliq haqaretlep, öz rohiy halitini tengpung qilish pisxikisi. Biz gerche her xil ichki we tashqi sewepler tupeylidin hazirqi yaman kun'ge qalghanliqimizni, ortaq düshmenning wetinimizni ishghal qiliwalghan we xelqimizge zulum siliwatqan Xittay hakimiyiti ikenlikini  bilesekmu, biraq qisqa waqit ichide mesilini tüptin hel qilip, könglimizni rahetlendürüsh imkaniyitimiz bolmighachqa, achchighimizni chiqirip, rohiy halitimizni tengpunglashturush üchün “düshmen” ge ihtiyajliq bolup qalimiz. Del mushu sewepler tüpeylidin, biz her pursetni qoldin bermey öz ichimizdin we yaki etirapimizdin "düshmen" izdeymiz. Bu bizdiki rohiy ajizliqning we ichimizge kiriwalghan qorqunjining ipadisi bolup, waqitliq könglimizni xosh qilip öz özimizni aldashning tipik ipadisidur.

5. Bezi insanlardiki shexsiyetchilliki, hesetxorliqi, menmenchiliki, öz menpeti üchün omumning menpetini xalighanche qurban qilish, oxshimighan köz qarashlarni qobul qilalmasliq, tenqit qilghanlardin öch ilish, riqabetchisige düshmendek muamile qilish idiyesi.

Hazir bizde yüz biriwatqan nurghun ixtilaplarning seweplirige qaraydighan bolsaq töwendikilerni periq itish unche qiyin bolmisa kirek. Her qaysi teshkilatlirimiz we ixtilapqa sahip bolghan her terep, gerche bizning ortaq düshminimiz wetinimizni ishghal qiliwalghan xittay hakimiyiti, bizning xittay hakimitidin bashqa düshminimiz yoq dep tekitlewatqan bolsimu, biraq her xil ochuq we yipiq sorunlarda qarshi terepke düshmen muamilisini qilip, öz ara haqaret qilmaqta, we ulargha her xil bohtanlarni chaplimaqta. Netijide bu ixtilaplar tüpeylidin xelqimizning ortaq düshmini bolghan Xittay hakimiyiti bir terepte qilip, xelqimizning itipaqliqi ziyan'gha uchurmaqta, dawa zarar körmekte.

Armizdiki bu ixtilaplarni bir terep qilishta nimilerge diqet qilish kirek?

Aldi bilen düshmenni iniq bikitish, dawadiki riqabetchi bilen düshmenni ayrish kirek. Hemmimiz bilgendek dawa birer shexisning shexsi dawasi emes, u milletning dawasi. Dawani qandaq ilip birish jeryanida pikir ixtilapi yüz bergende, eger bir yerge kilish ihtimalliqi bolmisa, dawagha ziyan salmasliq we yaki dawaning ünimini yuquri kötürüsh üchün, özliri toghura dep qarighan usulda dawa ilip barsa bolidu, biraq öz ara inkar qilmasliq kirek, öz ara hujum qilmasliq kirek.  Eng mohimi qarshi terekke düshmen’ge muamile qilghandek muamile qilmasliq kirek.

Oxshimighan shexis we teshkilatlar arisida erkin we adil riqabetlishishni shekillendürüp, her daim dawani tiximu algha ilgirlitishni mexset qilish, we shu arqiliq özlirining toghura ikenlikini ispatlash kirek. Oxshimighan shexis we teshkilatlar özlirining toghurliqini ispatlash üchün qarshi terepni inkar qilghanda, we yaki düshmenni bir terepke qayrip qoyup, qarshi terepke hujum qilghanda, dawa ighir derijide ziyan’gha uchiraydu.

Teshkilatlar we yaki dawa ichidiki bezi shexisler qarshi terepni xatagha chiqirishni, inkar qilishni toxtutush kirek. Pisxikisida mesile körülgen insanlarda ortaq bolidighan bir alahidilik, özliride mesile barliqini hergüz itirap qilmasliq we yaki uni her zaman inkar qilish, shu seweptin ular eng qobul qilmaydighan ish, ularni xatagha chiqirish. Eger ular ochuqtin ochuq xatagha chiqirilghanda, ular hergüzmu özlirining xataliqigha ten bermeydu. Undaq kishiler özlirining toghura ikenlikini ispatlash üchün, waste tallimaydu, yalghan hikayilerni toqup chiqidu, netijide tiximu chong xataliqlarni sadir qilidu, biraq özining xata ikenligini yenila hergüz qobul qilmaydu. Bundaq kishiler bilen munasiwet qilghanda, eng yaxshisi ularni biwaste xatagha chiqarmay, mesilini hel qilishni asas mexset qilip, öz ara yol qoyush, her ikki terep bir qedem chikinip, qarshi terepning “attin chüshishi” ge chiraqliq bir purset birish kirek.

Teshkilar we yaki bezi shexisler arisida ixtilap yüz bergende, hergüzmu qarshi terepni yingishni, qarshi terepni bashqilar aldida weyran qilishni mexset qilmasliq kirek. Her qaysi teshkilar we shexisler, xittay hakimiyitini birdin bir düshmen dep qarighan iken, ular choqum küchni birleshtürüp ortaq düshmen’ge taqabil turush, özi bilen oxshimighan yolda ortaq düshmen’ge qarshi herket qiliwatqan her qandaq shexis we yaki teshkilatqa tajawuz qilmasliq kirek; öz ara ortaq nuqta tipishqa tirishchanliq körsütüsh, kem digende öz ara hujum qilip, waqit we inirgiyeni isirap qilishtin saqlinish kirek.

Axirda, shexsi gherez we shexsi menpetni omumluqning menpeti üstige qoyuwalmasliq, shexsiyetchilik, menmenchilik we abroyperesliktin waz kichish, pakitqa hörmet qilish, hisyatqa tayinip yekün chiqarmasliq, xelqni aldimasliq kirek. Keng qosaq bolush, mesilini hel qilish üchün akitip pozitsiyede bolush, bashqilarning shexsiyitige we ghururigha tegmeslik, öz ara haqaret qilmasliq kirek. 

Insanning köngli koksining keng bolushi yeni rohiy dunyasining toq bolushi insanning bexitlik bolushning achquchidur. Akitip we turaqliq bolghan rohiy keypiyat toghura teppekkur qilishning asasidur. Insannning köngli koksi keng, rohiy keypiyati akitip we turaqliq bolghanda, insan ichi tarliqtin, hesetxorluqtin, menmenchiliktin xali bolalaydu, we shundaqla nurghunlighan bihude ixtilaplardin saqlinalaydu. Insanning rohiy keypiyati turaqliq bolmighanda, uning tepekkuri toghura bolmaydu, insan hisyatqa tayinip yekün chiqarghanda uining xata bolush ihtimalliqi bek yuquri bolidu.

Allah hemmimizning konglige insap bersun, köngli köksimizni keng, rohiy dunyarimizni bay qilsun, keypiyatimizni akitip we turaqliq qilsun.

ئىختىلاپ ۋە ئۇنى بىر تەرەپ قىلىش

ئىختىلاپ ۋە ئۇنى بىر تەرەپ قىلىش
ئاۋازلىق نۇسقىسى

https://drive.google.com/open?id=1AbnfSb8jXShH2FeyoOFpdgXmvguf3pn9

مەمەت ئىمىن

ئىختىلاپ دىگىنىمىز ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق تەرەپلەر ئارىسىدا يۈز بەرگەن ئۆز ئارا قىتىلماسلىق، ئۆز ئارا قارشىلىشىش ۋە ئۆز ئارا ئىنكار قىلىش.

ھەر كاللىدا ھەر خىيال دىگەندەك، ئوخشىمىغان كاللا، ئوخشىمىغان ئەقىل بىلەن ئوخشىمىغان كۆز قاراشتا ياشاۋاتقان ئىنسانلار ئارىسىدا ھەر ئىشتا ھەر دائىم ئۆز ئارا تامامەن ئوخشاش قاراشتا، ئوخشاش پىكىردە بولۇش مۈمكىن ئەمەس، شۇ سەۋەپتىن ئىنسانلار ئارىسىدىكى ئىختىلاپتىن تامامەن ساقلىنىشمۇ مۈمكىن ئەمەس. شۇڭا ئىختىلاپ يۈز بەرگەندە، ئۇنى قانداق بىر تەرەپ قىلىشنى بىلىش بەك موھىم. ئەگەر ئىختىلاپ ساغلام بىر ئۇسۇلدا توغۇرا بىر تەرەپ قىلىنسا، ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئۆز ئارا چۈشىنىشىگە تۈرتكە بولۇپ، ئىنسانلار ئارىسىدىكى دوستلۇقنى كۈچەيتىدۇ. ئەگەر ئىختىلاپ ۋاختىدا ساغلام بولغان بىر ئۇسۇلدا بىر تەرەپ قىلىنمىسا، ئۇ توقۇنۇش ۋە ئۇرۇش جىدەلگە تەرەققى قىلىپ، مۇناسىۋەتلىك تەرەپلەردە ئەسلىگە كىلىش قىيىن بولغان ئىغىر زەخمىلەرنى پەيدا قىلىشى مۈمكىن.

ئىختىلاپنى تۆۋەندىكىدەك 3 تۈرگە ئايرىشقا بولىدۇ

بىرىنجىسى مۇناسىۋەت ئىختىلاپى. بۇ خىلدىكى ئىختىلاپ ئاساسلىقى شەخىسلەر ۋە تەشكىلاتلار ئارىسىدىكى ئۆز ئارا ئالاقە ۋە مۇناسىۋەتنى چۆرىدىگەن ھالدا يۈز بىرىدۇ. ئۇ ئاساسلىقى ئىنسانلارنىڭ كىملىكى، ئوبرازى، ئابرويى، غۇرۇرى، سەمىمىيەتلىكى، ئىشەنچىسى، ساداقەتلىكى، ۋاپادارلىقى ۋە ئەخلاق پەزىلىتى قاتارلىق ئامىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئىنسانلار ئۆز ئارا سەمىمى، راستچىل، ساداقەتلىك، ۋاپادار بولمىغاندا، ۋە ياكى ئۆز ئارا گۇمان قىلغاندا، ئۆز ئارا ئىشەنمىگەندە، باشقىلارنىڭ كىملىكنى، ئوبرازىنى، ئابروھىنى خۇنىكلەشتۈرۈپ، باشقىلارنىڭ غۇرىغا تەككەندە ئاسان ئىختىلاپ پەيدا بولىدۇ.

ئىككىنجىسى مەخسەت مۇددۇئا ئىختىلاپى. بۇ خىلدىكى ئىختىلاپ ئاساسلىقى مەخسەت مۇددۇئاغا يىتىش جەريانىدىكى ئۇسۇل، ۋاستە ۋە يۆلۈنۈشنى چۆرىدىگەن ھالدا يۈز بىرىدۇ. ئۇ ئاساسلىقى مەخسەت مۇددۇئا ۋە ئۇنىڭغا يىتىش جەريانىغا بولغان چۈشەنچە، تونۇش قاتارلىق ئامىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك.

ئۈچىنجىسى پايدا مەنپەت ئىختىلاپى. بۇ خىلدىكى ئىختىلاپ ئاساسلىقى قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلەرنى ۋە ياكى مەخسەت مۇددۇئاغا يەتكەندىن كىيىن ئىگە بولغان پايدا مەنپەتنى چۆرىدىغان ھالدا يۈز بىرىدۇ. ئۇ ئاساسلىقى قولغا كەلتۈرگەن نەتىجە ۋە ياكى ئىگە بولغان پايدا مەنپەتكە قانداق ئىگىدارچىلىق قىلىش ۋە ياكى ئۇنىڭ قانداق تەخسىم قىلىنىشى قاتارلىق ئامىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك.

ئىختىلاپ پەيدا بولۇشنىڭ سەۋەپلىرى

بەزىلەر ئىختىلاپنىڭ ئاساسلىق سەۋەبىنى ئىنسانلار ئارىسىدىكى كۆز قاراش پەرىقىدىن دەپ قارىشىدۇ. ئەمىلىيەتتە ئىنسانلار ھەر جەھەتتىن پەرىقلىق قىلىپ يارىتىلغىنىغا ئوخشاش، ئۇلارنىڭ مۇستەققىل تەپەكۇرى ۋە پەرىقلىق كۆز قارىشىنىڭ بولۇشى تامامەن نورمال ۋە تەبىئى ئىش، بىراق ئۇ ئىنسانلار ئارىسىدا ئىختىلاپ پەيدا بولۇشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى ئەمەس.  ئىنسانلار ۋە ياكى ئىنسانلاردىن تەشكىل تاپقان تەشكىلاتلار ئارىسىدا  ئىختىلاپ پەيدا بولۇشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى ئىنسانلارنىڭ "ئۆزى" نى ئويلىشى بىلەن "ئومۇملۇقنى" نى ئويلىشى ئارىسىدىكى بىنورماللىق ۋە ياكى ئۇلار ئارىسىدىكى ئىغىر دەرىجىدىكى تەڭپۇشسىزلىقتۇر. يەنى ئىنسانلارنىڭ ئۆزىنى ئويلىشى ناھايتى كۈچلۈك بولۇپ، باشقىلارنى ياكى ئومۇملۇقنى ئويلىشى ئاجىزلاپ كەتكەندە ۋە ياكى ھەممە ئىشتا "مەن، ئۆزەم" ئاساسى ئىقىمغا ئايلانغاندا،  تەبىئى ھالدا ئىختىلاپ كىلىپ چىقىدۇ.

  

ئەگەر بىر ئىنسان ۋە ياكى بىر گۇرپا ئىنسانلار ئۆزىنى ۋە ئومۇملۇقنى ئوخشاشلا ئويلىمىسا، ئۇنداق ئىنسانلار ئادەتتە ھىچ ئىشقا قىززىقمايدىغان، دۇنيانىڭ ئىشلىرى بىلەن كارى بولمايدىغان، ھەممە ئىشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدىغان، ئۆزىنى تاشلىۋەتكەن بولىدۇ.

ئەگەر بىر ئىنسان ۋە ياكى بىر گۇرپا ئىنسانلار ئۆزىنى ۋە ئومۇملۇقنى ئوخشاشلا ئوتۇرال دەرىجىدە ئويلىسا، ئۇنداق ئىنسانلار ئارىسىدا ئاسان ئىختىلاپ يۈز بەرمەيدۇ، ئەگەر ئىختىلاپ يۈز بەرگەن تەقدىردىمۇ، ئۇنداق ئىنسانلار ئادەتتە ئۆز ئارا مۇرەسسە قىلىدۇ ۋە كىلىشىدۇ.

ئەگەر بىر ئىنسان ۋە ياكى بىر گۇرپا ئىنسانلار ئۆزىنى ۋە ئومۇملۇقنى كۇچلۇك دەرىجىدە ئورتاق ئويلىدىغان بولسا، ئۇنداق ئىنسانلار ئادەتتە ھەم ئۆزى ھەم ئومۇملۇق ئۈچۈن بىر ئىش قىلىشقا قاتتىق ئىنتىلىدۇ. ئۇنداق ئىنسانلار پىسخىكىسى ساغلام، ئۆزىگە ئىشەنچىسى بار ئىنسانلار بولۇپ، ئىش بىجىرىشتە ئەخلاق پەزىلەت ۋە سەمىمىيەتلىكنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. شۇ سەۋەپتىن ئۇلار ئارىسىدا يۈز بەرگەن ئىختىلاپلارمۇ توغۇرا بىر تەرەپ قىلىنىدۇ. ئۇنداق ئىنسانلار ئۆز ئارا ئەركىن ۋە ئادىل رىقابەتلىشىدۇ؛ ئۆزىگە ئوخشاش قابىلىيەتلىك ئىنسانلار بىلەن ھەمكارلىشىپ، ئورتاق غەلىبە ۋە مۇئاپىقىيەت ئۈچۈن ئوراتاق تىرىشچانلىق كۆرسىتىشنى خالايدۇ.

ئەگەر بىر ئىنسان ۋە ياكى بىر گۇرپا ئىنسانلار پۈتۇنلەي ئۆزىنى ئويلاپ، باشقىلارنى، ئومۇملۇقنى پەقەت ئويلىمىسا، ئاسان ئىختىلاپ پەيدا بولىدۇ. ئۇنداق ئىنسانلار ئادەتتە بەك شەخسىيەتچى ۋە قىزغانچۇق كىلىدۇ؛ ئۇنداق ئىنسانلارنىڭ كۆپۈنچىسى ئادەتتە پىسخىكىسى ساغلام بولمىغان ئىنسانلار بولۇپ، باشقىلارنىڭ مۇئاپىقىيەت قازىنىشىنى ھەرگۈز كۆرەلمەيدۇ، باشقىلارنى ئاسان ئىنكار قىلىدۇ. ئۇنداق ئىنسانلارنىڭ كۆپۈنچىسى باشقىلارنىڭ مەغلۇبىيىتىدىن ھوزۇر ئالىدۇ. ئۆزىنىڭ مەنپەتىنى ھەر دائىم ئومۇمنىڭ مەنپەتى ئۈستىگە قويىدۇ، ۋە ياكى ئۆزىنىڭ مەنپەتى ئۈچۈن ئومۇمنىڭ مەنپەتىنى قۇربان قىلىدۇ. بۇنداق ئادەملەر بىلەن باشقىلار ئارىسىدا ھەر دائىم ئىختىلاپ يۈز بىرىدۇ، ياكى بۇنداق ئادەملەر ھەر دائىم باشقىلار ئارىسىدا ئىختىلاپ پەيدا بولۇشقا سەۋەپ بولدۇ.

ئىختىلاپنى بىر تەرەپ قىلىش

ئىنسانلارنىڭ ھاياتىدا ئىختىلاپتىن تامامەن ساقلىنىش ئۇنچە ئاسان بولمىسا كىرەك، شۇ سەۋەپتىن ئەڭ موھىم بولغىنى يالغۇز ئىختىلاپتىن قانداق ساقلىنىشقا تىرىشچانلىق كۆرسۈتۈش بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئىختىلاپ يۈز بەرگەندە ئۇنى قانداق قىلىپ توغۇرا بىر تەرەپ قىلىشمۇ بەك موھىم. ئەڭ موھىمى ھەر بىر ئىنسان ئىنسانلارنىڭ پەرىقلىق ئىكەنلىگىنى ئىتىراپ قىلىش بىلەن بىرگە ئۆزىنى توغۇرا تونۇش ۋە ئۆزىنىڭ ئورنىنى توغۇرا بەلگۈلەش كىرەك.

ئىختىلاپ كەيپىياتنى ئىغىر دەرىجىدە بۇزىشى، كۆڭەلگە ئازار بىرىشى، ئىنساننى ئەپسۇسلاندۇرۇشى ۋە راھەتسىز قىلىشى مۈمكىن. ئەگەر ئىختىلاپ ساغلام بولمىغان ئۇسۇلدا بىر تەرەپ قىلىنسا مۇناسىۋەت تامامەن بۇزۇلىشى، ھەتتا توقۇنۇش يۈز بىرىشى مۈمكىن. ئەگەر ئىختىلاپ ساغلام ئۇسۇلدا بىر تەرەپ قىلىنسا ئۆز ئارا چۈشەنچىنى ئىلگىرى سۈرىشى، ئۆز ئارا ئىشەنچ ۋە دوستلۇق پەيدا قىلىشى مۈمكىن.

رونالد رەگان مۇنداق دىگەن ئىكەن، "تىنچلىق دىمەك ئىختىلاپ يوق دىمەك ئەمەس، ئۇ ئىختىلاپنى تىنچلىق بىلەن ھەل قىلىش قابىلىيىتى دىمەكتۇر".

ئىختىلاپنى توغۇرا بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئىختىلاپقا سەلبى پوزىتسىيەدە بولۇپ، ئۇنىڭغا ساغلام بولمىغان ئىنكاس قايتۇرۇشتىن ساقلىنىش كىرەك. ئەڭ موھىمى ئىختىلاپقا ئىجابى پوزىتسىيەدە بولۇپ، ساغلام ئىنكاس قايتۇرۇش كىرەك.

ئىختىلاپقا ساغلام بولمىغان سەلبى ئىنكاس قايتۇرۇشنىڭ ئىپادىلىرى:

1. ئىختىلاپقا سەۋەپ بولغان مەسىلىنىڭ موھىم ياكى موھىم ئەمەسلىكىنى تونۇپ يىتەلمەسلىك

2. ئۆز كەيپىياتىنى كونتۇرۇل قىلالماسلىق، غەزەپلىنىش، ئاچىقلىنىش، ئۆچمەنلىك تۇيغۇسىنى ئىپادىلەش

3. رەت قىلىش، ئىنكار قىلىش، ھاقارەتلەش، تەھدىت قىلىش

4. ئىختىلاپتىن قورقۇش، ئەندىشە قىلىش، ئۆزىنى قاچۇرۇش

5. ئاقىۋەتنىڭ ناچار بولىشىنى ئۈمۈد قىلىش

ئىختىلاپقا ساغلام ۋە ئىجابى ئىنكاس قايتۇرۇشنىڭ ئىپادىلىرى:

1. ئىختىلاپقا سەۋەپ بولغان قايسى مەسىلىنىڭ موھىم، قايسى مەسىلىنىڭ موھىم ئەمەسلىكىنى تونۇپ يىتىش

2. ئەپۇ قىلىشقا ۋە ئۇنتۇپ كىتىشكە تەييار بولۇش

3. مۇرەسسە قىلىش ۋە كىلىشىش ئىقتىدارى بولۇش

4. جازالاش ۋە ئۆچ ئىلىش ئىستىكى بولماسلىق

5. كىلىشىش ئارقىلىق ئىككىلا تەرەپكە ئورتاق پايدىلىق بىر نەتىجىنىڭ ئوتۇرغا چىقىشىغا ئىشىنىش

ئىختىلاپنى توغۇرا بىر تەرەپ قىلىشنىڭ ئۇسۇللىرى

1. سىتىرەس يەنى جىددىلىشىشنى كونتۇرۇل قىلىش كىرەك. سالماق بولۇش، قارشى تەرەپنىڭ تىل ۋە بەدەن ھەركىتى بىلەن ئىپادىلىمەكچى بولغان مەخسەت مۇدۇئاسىنى ئىنىق چۈشۈنۈپ يىتىش كىرەك. زۆرۈر بولغان يومۇر ئارلاشتۇرۇپ، كەيپىياتنى تەڭشەش كىرەك.

2. كەيپىيات ۋە قىلمىشنى كونتۇرۇل قىلىش كىرەك. ئەگەر بىز كەيپىياتىمىزنى ياخشى كونتۇرۇل قىلساق، باشقىلارغا تەھدىت قىلماي، باشقىلار بىلەن ئۇرۇش جىدەل قىلماي، باشقىلارنى جازالىماي تۇرۇپ، ئۇلارغا بىلدۈرمەكچى بولغان مەخسىتىمىزنى سالقىن بىر كەيپىيات ئىچىدە تىنچ يول بىلەن ئاڭلىتالايمىز.

3. باشقىلارنىڭ ھىس تۇيغىسىغا ۋە دىمەكچى بولغان مەخسىتىگە دىققەت قىلىش ياكى ئۇنىڭغا ئىتىۋار بىرىش كىرەك.

4. ئىنسانلار ئارىسىدىكى ھەر خىل پەرىقلەرنىڭ مەۋجۇتلىقىنى بىلىش، ئۇنى ئىتىراپ قىلىش ۋە ئۇنىڭغا ھۆرمەت قىلىش كىرەك.

5. كەڭ قوساق بولۇش، ئەپۇ قىلىشنى بىلىش كىرەك. مەسىلە ھەل قىلىشنى ئاساس مەخسەت قىلىپ، باشقىلارنى جازالاشنى ۋە ياكى ئۇلارغا ھاقارەت قىلىشنى ئاساس مەخسەت قىلماسلىق كىرەك.

6. قارشى تەرەپنىڭ خاتالىقىنى ئىسپاتلاشقا، ئۇلارنى خاتاغا چىقىرىشقا،  ياكى ئۇلارنىڭ يۈز ئابرويى ۋە غۇرۇرىنى يوق قىلىشقا ئۇرۇنماسلىق كىرەك.

7. دىقەتنى ئىختىلاپ پەيدا قىلغان ئاساسى مەسىلىگە يىغىپ، كونا خاماننى سۆرەپ چىقماسلىق، ئەينى ۋاقىتتا ئىختىلاپ پەيدا قىلغان زىدىيەتنى موھىم ئورۇنغا ھەل قىلىش كىرەك.

8. ئىختىلاپ بىلەن مۇناسىۋىتى بولمىغان مەسىلىلەرگە بولۇپمۇ باشقىلارنىڭ شەخسىيىتىگە تەگمەسلىك كىرەك.

9. باشقىلارغا بوھتان چاپلىماسلىق، باشقىلارنى يالغان سۆزلەر بىلەن قارلىماسلىق كىرەك.

10. قاچان ۋە قانداق ۋاقىتتا بولدى قىلىشنى ۋە مۇرەسسەلىشىشنى بىلىش كىرەك.

2018 -يىلى 7 - ئاينىڭ 11 - كۈنى نىيۇ يورك

Ixtilap we uni bir terep qilish

Ixtilap we uni bir terep qilish

ئىختىلاپ ۋە ئۇنى بىر تەرەپ قىلىش

http://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/07/blog-post.html

Awazliq nusqisi

https://drive.google.com/open?id=1AbnfSb8jXShH2FeyoOFpdgXmvguf3pn9

Memet Emin

Ixtilap diginimiz ikki yaki uningdin artuq terepler arisida yüz bergen öz ara qitilmasliq, öz ara qarshilishish we öz ara inkar qilish.

Her kallida her xiyal digendek, oxshimighan kalla, oxshimighan eqil bilen oxshimighan köz qarashta yashawatqan insanlar arisida her ishta her daim öz ara tamamen oxshash qarashta, oxshash pikirde bolush mümkin emes, shu seweptin insanlar arisidiki ixtilaptin tamamen saqlinishmu mümkin emes. Shunga ixtilap yüz bergende, uni qandaq bir terep qilishni bilish bek mohim. Eger ixtilap saghlam bir usulda toghura bir terep qilinsa, u insanlarning öz ara chüshinishige türtke bolup, insanlar arisidiki dostluqni kücheytidu. Eger ixtilap waxtida saghlam bolghan bir usulda bir terep qilinmisa, u toqunush we urush jidelge tereqqi qilip, munasiwetlik tereplerde eslige kilish qiyin bolghan ighir zexmilerni peyda qilishi mümkin.

Ixtilapni töwendikidek 3 türge ayrishqa bolidu

Birinjisi munasiwet ixtilapi. Bu xildiki ixtilap asasliqi shexisler we teshkilatlar arisidiki öz ara alaqe we munasiwetni chöridigen halda yüz biridu. U asasliqi insanlarning kimliki, obrazi, abroyi, ghururi, semimiyetliki, ishenchisi, sadaqetliki, wapadarliqi we exlaq peziliti qatarliq amillar bilen munasiwetlik. Insanlar öz ara semimi, rastchil, sadaqetlik, wapadar bolmighanda, we yaki öz ara guman qilghanda, öz ara ishenmigende, bashqilarning kimlikni, obrazini, abrohini xunikleshtürüp, bashqilarning ghurigha tekkende asan ixtilap peyda bolidu.

Ikkinjisi mexset muddua ixtilapi. Bu xildiki ixtilap asasliqi mexset mudduagha yitish jeryanidiki usul, waste we yölünüshni chöridigen halda yüz biridu. U asasliqi mexset muddua we uninggha yitish jeryanigha bolghan chüshenche, tonush qatarliq amillar bilen munasiwetlik.

Üchinjisi payda menpet ixtilapi. Bu xildiki ixtilap asasliqi qolgha keltürgen netijilerni we yaki mexset mudduagha yetkendin kiyin ige bolghan payda menpetni chöridighan halda yüz biridu. U asasliqi qolgha keltürgen netije we yaki ige bolghan payda menpetke qandaq igidarchiliq qilish we yaki uning qandaq texsim qilinishi qatarliq amillar bilen munasiwetlik.

Ixtilap peyda bolushning sewepliri

Beziler ixtilapning asasliq sewebini insanlar arisidiki köz qarash periqidin dep qarishidu. Emiliyette insanlar her jehettin periqliq qilip yaritilghinigha oxshash, ularning musteqqil tepekuri we periqliq köz qarishining bolushi tamamen normal we tebii ish, biraq u insanlar arisida ixtilap peyda bolushning asasliq sewebi emes.  Insanlar we yaki insanlardin teshkil tapqan teshkilatlar arisida  ixtilap peyda bolushning asasliq sewebi insanlarning “özi” ni oylishi bilen “omumluqni” ni oylishi arisidiki binormalliq we yaki ular arisidiki ighir derijidiki tengpushsizliqtur. Yeni insanlarning özini oylishi nahayti küchlük bolup, bashqilarni yaki omumluqni oylishi ajizlap ketkende we yaki hemme ishta “men, özem” asasi iqimgha aylan’ghanda,  tebii halda ixtilap kilip chiqidu.

Eger bir insan we yaki bir gurpa insanlar özini we omumluqni oxshashla oylimisa, undaq insanlar adette hich ishqa qizziqmaydighan, dunyaning ishliri bilen kari bolmaydighan, hemme ishtin özini qachuridighan, özini tashliwetken bolidu.

Eger bir insan we yaki bir gurpa insanlar özini we omumluqni oxshashla otural derijide oylisa, undaq insanlar arisida asan ixtilap yüz bermeydu, eger ixtilap yüz bergen teqdirdimu, undaq insanlar adette öz ara muresse qilidu we kilishidu.

Eger bir insan we yaki bir gurpa insanlar özini we omumluqni kuchluk derijide ortaq oylidighan bolsa, undaq insanlar adette hem özi hem omumluq üchün bir ish qilishqa qattiq intilidu. Undaq insanlar pisxikisi saghlam, özige ishenchisi bar insanlar bolup, ish bijirishte exlaq pezilet we semimiyetlikni aldinqi orun'gha qoyidu. Shu seweptin ular arisida yüz bergen ixtilaplarmu toghura bir terep qilinidu. Undaq insanlar öz ara erkin we adil riqabetlishidu; özige oxshash qabiliyetlik insanlar bilen hemkarliship, ortaq ghelibe we muapiqiyet üchün orataq tirishchanliq körsitishni xalaydu.

Eger bir insan we yaki bir gurpa insanlar pütunley özini oylap, bashqilarni, omumluqni peqet oylimisa, asan ixtilap peyda bolidu. Undaq insanlar adette bek shexsiyetchi we qizghanchuq kilidu; undaq insanlarning köpünchisi adette pisxikisi saghlam bolmighan insanlar bolup, bashqilarning muapiqiyet qazinishini hergüz körelmeydu, bashqilarni asan inkar qilidu. Undaq insanlarning köpünchisi bashqilarning meghlubiyitidin hozur alidu. Özining menpetini her daim omumning menpeti üstige qoyidu, we yaki özining menpeti üchün omumning menpetini qurban qilidu. Bundaq ademler bilen bashqilar arisida her daim ixtilap yüz biridu, yaki bundaq ademler her daim bashqilar arisida ixtilap peyda bolushqa sewep boldu.

Ixtilapni bir terep qilish

Insanlarning hayatida ixtilaptin tamamen saqlinish unche asan bolmisa kirek, shu seweptin eng mohim bolghini yalghuz ixtilaptin qandaq saqlinishqa tirishchanliq körsütüsh bolup qalmastin, belki ixtilap yüz bergende uni qandaq qilip toghura bir terep qilishmu bek mohim. Eng mohimi her bir insan insanlarning periqliq ikenligini itirap qilish bilen birge özini toghura tonush we özining ornini toghura belgülesh kirek.

Ixtilap keypiyatni ighir derijide buzishi, köngelge azar birishi, insanni epsuslandurushi we rahetsiz qilishi mümkin. Eger ixtilap saghlam bolmighan usulda bir terep qilinsa munasiwet tamamen buzulishi, hetta toqunush yüz birishi mümkin. Eger ixtilap saghlam usulda bir terep qilinsa öz ara chüshenchini ilgiri sürishi, öz ara ishench we dostluq peyda qilishi mümkin.

Ronald Regan mundaq digen iken, “tinchliq dimek ixtilap yoq dimek emes, u ixtilapni tinchliq bilen hel qilish qabiliyiti dimektur”.

Ixtilapni toghura bir terep qilish üchün aldi bilen ixtilapqa selbi pozitsiyede bolup, uninggha saghlam bolmighan inkas qayturushtin saqlinish kirek. Eng mohimi ixtilapqa ijabi pozitsiyede bolup, saghlam inkas qayturush kirek.

Ixtilapqa saghlam bolmighan selbi inkas qayturushning ipadiliri: 
1. Ixtilapqa sewep bolghan mesilining mohim yaki mohim emeslikini tonup yitelmeslik

2. Öz keypiyatini konturul qilalmasliq, ghezeplinish, achiqlinish, öchmenlik tuyghusini ipadilesh

3. Ret qilish, inkar qilish, haqaretlesh, tehdit qilish

4. Ixtilaptin qorqush, endishe qilish, özini qachurush

5. Aqiwetning nachar bolishini ümüd qilish

Ixtilapqa saghlam we ijabi inkas qayturushning ipadiliri:

1. Ixtilapqa sewep bolghan qaysi mesilining mohim, qaysi mesilining mohim emeslikini tonup yitish

2. Epu qilishqa we untup kitishke teyyar bolush

3. Muresse qilish we kilishish iqtidari bolush

4. Jazalash we öch ilish istiki bolmasliq

5. Kilishish arqiliq ikkila terepke ortaq paydiliq bir netijining oturgha chiqishigha ishinish

Ixtilapni toghura bir terep qilishning usulliri

1. Sitires yeni jiddilishishni konturul qilish kirek. Salmaq bolush, qarshi terepning til we beden herkiti bilen ipadilimekchi bolghan mexset muduasini iniq chüshünüp yitish kirek. Zörür bolghan yomur arlashturup, keypiyatni tengshesh kirek.

2. Keypiyat we qilmishni konturul qilish kirek. Eger biz keypiyatimizni yaxshi konturul qilsaq, bashqilargha tehdit qilmay, bashqilar bilen urush jidel qilmay, bashqilarni jazalimay turup, ulargha bildürmekchi bolghan mexsitimizni salqin bir keypiyat ichide tinch yol bilen anglitalaymiz.

3. Bashqilarning his tuyghisigha we dimekchi bolghan mexsitige diqqet qilish yaki uninggha itiwar birish kirek.

4. Insanlar arisidiki her xil periqlerning mewjutliqini bilish, uni itirap qilish we uninggha hörmet qilish kirek.

5. Keng qosaq bolush, epu qilishni bilish kirek. Mesile hel qilishni asas mexset qilip, bashqilarni jazalashni we yaki ulargha haqaret qilishni asas mexset qilmasliq kirek.

6. Qarshi terepning xataliqini ispatlashqa, ularni xatagha chiqirishqa,  yaki ularning yüz abroyi we ghururini yoq qilishqa urunmasliq kirek.

7. Diqetni ixtilap peyda qilghan asasi mesilige yighip, kona xamanni sörep chiqmasliq, eyni waqitta ixtilap peyda qilghan zidiyetni mohim orun’gha hel qilish kirek.

8. Ixtilap bilen munasiwiti bolmighan mesililerge bolupmu bashqilarning shexsiyitige tegmeslik kirek.

9. Bashqilargha bohtan chaplimasliq, bashqilarni yalghan sözler bilen qarlimasliq kirek.

10. Qachan we qandaq waqitta boldi qilishni we muresselishishni bilish kirek.

2018 -yili 7 - ayning 11 - küni New York