Uyghurlar bilen Türkiye arisigha chüshken qara daghlar

Uyghurlar bilen Türkiye arisigha chüshken qara daghlar

كونا يىزىق نۇسقىسى ئۈچۈن بۇ يەرنى بىسىڭ

https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/01/blog-post.html

Awazliq nusqisini anglash üchün bu yerni bising

Memet Emin

Men 20 yildin biri Amirkida yashawatqan bir Uyghur ziyalisi bolush salahitim bilen Türkiye hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasiti toghursida söz qilishqa heqliq emesmen. Shundaqtimu men Türkiye hökümitining Uyghurlar duch kelgen zulumlargha nisbeten süküt qilish pozitsiyesi tutiwatqanliqini sirittin küzitiwatwan bir Uyghur bolush salahitim bilen, özümning bu heqte his qilghanlirimni we oylighanlirimni oturgha qoyup ötmekchi. Toghra bolmighan we yaki xata bolup qalghan yerler bolsa, qirindashlarning toghura chüshinishini ümüt qilimen.

Men Türkiyege 2010 - yili we 2013 - yili jemi ikki qitim barghan bolup, jemi 24 kün turghan idim. Men Türkiyede uzun yashap baqmighanliqim üchün Türkiyening ehwalini Türkiyede uzun yashighan qirindashlardek chüshinip kitishim natayin. Emma shu ikki qitimliq ziyaritim jeryanida, mining Türkiyege bolghan tesiratim, xuddi men yurtumgha qayitqan bilen oxshash hisyatta bolghan idi. Buning sewepliri her xil bolup, men uni bu yerde bir birlep sözlep olturmisammu, Uyghurlar bilen Türkler arisidiki tarixi we qan qirindashliq bagh hemmimizge ayan. Epsus, yiqinqi yillardin biri, Türkiye hökümitining Uyghurlar duch kelgen adaletsizlik we tehditlerge, bolupmu milliyonlighan Uyghurlarning jaza lagirlirigha solinish mesilisige sükit qilishi sewebidin, Uyghur we Türktin ibaret ikki qirindash millet arisida, öz ara ishenmeslik, öz ara xata chüshinish, öz ara tenqit qilish we öz ara eyipleshler peyda bolmaqta. Buning ipadiliri we sewepliri her xil bolup, men töwende bu heqet azraq toxtulup ötmekchimen.

Men 2018 - yili 4 - ayda we 12 - ayda, torda ikki qitim ray sinash ilip barghan idim. 2018 - yili 4 - ayda ilip bargha ray sinashqa jemi 871 adem, 12 - ayda ilip barghan ray sinashqa jemi 1117 adem qatnashqan.

Ray sinashqa qatnashquchilarning jinsi:

(1) Er

(2) Ayal

(3) Jawap bermigenler

Yuqarqi girafikta körginingizdek, ikki qitimliq (kök renglik 4-aydiki, qizil renglik 12-aydiki) ray sinashqa qatnashquchilarning jinsida chong periq yoq.

Ray sinashqa qatnashquchilarning mediniyet sewiyesi:

(1) Ali mektep we uningdin yuquri

(2) Otura mektep

(3) Bashlan'ghuch mektep we uningdin töwen

(4) Jawap bermigenler

Yuqarqi girafikta körginingizdek, ikki qitimliq (kök renglik 4-aydiki, qizil renglik 12-aydiki) ray sinashqa qatnashquchilarning mutleq köp qismi ali mektep we uningdin yuquri melumatqa ige.

Ray sinashqa qatnashquchilar turiwatqan döwletler:

(1) Shimali Amirika (Amirika we Kanada)

(2) Yawropa

(3) Awisitraliye

(4) Yaponiye we Sherqi Jenubi Asiya

(5) Orta Asiya

(6) Türkiye

(7) Erep döwletliri

(8) Jawap bermigenler

Yuqarqi girafikta körginingizdek, ikki qitimliq (kök renglik 4-aydiki, qizil renglik 12-aydiki) ray sinashqa qatnashquchilarning mutleq köp qismi Türkiyede yashaydighan Uyghurlar, undin qalsa Yawropa we Shimali Amirkida yashaydighan Uyghurlar.

Sizche bizge eng köngul bölidighan döwletler qaysi?

(1) Türkiye

(2) Orta Asiya

(3) Musulman döwletliri

(4) Amirika bashchilliq gherip döwletliri

(5) Hichqaysisi emes

(6) Bilmeymen

(7) Jawap bermigenler

Yuqarqi girafikta körginingizdek, birinji qitimliq (kök renglik 4-aydiki) ray sinashqa qatnashquchilarning 52% Türkiyeni Uyghurlargha eng köngül bölidighan döwlet dep qarighan bolsa, ikkinji qitimliq (qizil renglik 12-aydiki) ray sinashqta, oxshash qarashtikiler 10% ge chüshüp qalghan. Ray sinashqa qatnashquchilar ichide Amirika bashliq gherip döwletlirini Uyghurlargha eng köngül bölidighan döwlet dep qaraydighan Uyghurlar, birinji qitimliq (kök renglik 4-aydiki) ray sinashdiki 12% din ikkinji qitimliq (qizil renglik 12-aydiki) ray sinashdiki 59% ge köpeygen.

Sizche Uyghur mesilisini bir terep qilishta qaysi döwlet eng muhim we eng chong rol oynaydu?

(1) Türkiye

(2) Orta Asiya

(3) Musulman döwletliri

(4) Amirika bashchilliq gherip döwletliri

(5) Hichqaysisi emes

(6) Bilmeymen

(7) Jawap bermigenler

Yuqarqi girafikta körginingizdek, birinji qitimliq (kök renglik 4-aydiki) ray sinashqa qatnashquchilarning 23% Türkiyeni Uyghur mesilisini hel qilishta eng muhim we eng chong rol oynaydu dep qarighan bolsa, ikkinji qitimliq (qizil renglik 12-aydiki) ray sinashqta, oxshash qarashtikiler 8% ge chüshüp qalghan. Ray sinashqa qatnashquchilar ichide Amirika bashliq gherip döwletlirini Uyghurlar mesilisini hel qilishta eng muhim we eng chong rol oynaydu dep qaraydighan Uyghurlar, birinji qitimliq (kök renglik 4-aydiki) ray sinashdiki 44% din ikkinji qitimliq (qizil renglik 12-aydiki) ray sinashdiki 72% ge köpeygen.

Yuqarqi ikki qitimliq ray sinash netijisidiki özgürüshlerdin bashqa, bezi Uyghurlar, Türkiye hökümitining Uyghur siyasitini we Türkiyediki bezi shexislerning Uyghur mesilisige bolghan pozitsiyesini tenqit qilip, her xil usullar bilen öz naraziliqini bildürmekte we ijtimayi taratqularda öz köz qarashlirini ipadilimekte. Bu özgürüshlerni, Türkiye hökümitining Uyghur mesilisige tutqan pozitsiyesi we bezi Türk siyasiyun, bilim ademliri we axbarat orunlirining Uyghurlar mesilisige bolghan xata chüshenchisi we xata trshwiqati bilen zich munasiwetlik dep qarashqa bolidu.

Bizde “ayaqning qandaqliqini put bilidu” deydighan ata sözi bar. Asaret astida yashap baqmighan insanlar, asaret astida uzun yashighan bir  xelqning pisxilogiyeside qandaq özgürüshler bolidighanliqni tesewur qilalishi mümkin emes.  Türkiyediki Türk qirindashlar Uyghurlarning hayatida yashap baqmighanliqi üchün, Uyghurlar duch kiliwatqan mesililerni Uyghurlardek his qilalmasliqi, Uyghurlardek toluq chüshünüp kitelmesliki, hetta xata chüshinip qilishi tamamen mümkin. Weten ichidiki xelq Xittay hökümitining qatmu qat tehdit ichide yashawatqanliqi üchün, bashqilargha könglidiki sözlerni qilalishi bek qiyin. Weten sirtidiki bezi Uyghur qirindashlar, wetendin ispatliq uchur ilish qiyin bolghanliqi sewebidin, torlarda iqip yürgen, kilish menbesi iniq bolmighan bezi ressim we sin filimlerni tarqitip, bashqilargha yalghan uchur tarqatqan tuyghini birip qoyghan, we yaki bezilerde xata chüshenche peyda qilip qoyghan bolishi mümkin. Meyli qandaq bolushtin qetti nezer, hazir Uyghurlar duch kelgen zulum we irqi yoqulush tehditi esla köz yumghili bolmaydighan bir heqiqet.

Uyghurlar duch kelgen ighir weziyetni Türk qirindashlargha we dunya jamaetige toghura anglitish bizning wezipimiz. Chüshenmigen terepler we yaki xata chüshenche peyda qilip qoyghan ehwallar bolsa, biz chüshendürsek, xata qarashlar bolsa, öz ara tüzetsek bolidu. Biraq Türkiye hökümiti ichidiki bezi siyasiyun we bilim ademlirining pütün Uyghur xelqi duch kelgen we kiliwatqan bu ighir kirzisni körmeske silip, uningha insani nuqtidin ipade bildürmesliki, hetta bezi Türk axbaratlirining hich xijil bolmastin, Sheriqi Türkistanda hichqanda kirzisining yoqliqini oturgha qoyup, "u insan heq hoquqliri kirzisi" bolsa  Amirika bashliq gherip dölwetliri oydurup chiqarghan sun'i kirzis dep teshwiq qilishi, men we manga oxshash köpligen Uyghur ziyalilarni bekmu epsuslandurdi. Bizde "bala kelse qirindashtin" deydighan bir ata sözi bar bolup, hich bir Uyghur, Türk axbaratlirida bundaq bir xewerlerning oturgha chiqishini oylap baqmighan idi. Bu chetellerde yashawatqan Uyghurlarning rohiy keypiyatigha ighir tesir körsetmekte.

Men bir bilim adimi bolup, 20 yildin biri Amirkida ilmi tetqitqat bilen shughullunup keldim. Men hazirgha qeder hich bir döwletning qanunigha xilap bolghan ish bilen shughullunup baqmidim. Hichqandaq bir siyasi teshkilatta wezipe ötimidim. Shundaq turuqluq 2017 – yili 4 – aydin itiwaren mining yurtumdiki qirindashlirim, dostlirim we kesipdashlirim bilen bolghan alaqem pütünley üzüldi. Ularning hemmisi men bilen alaqe qilghanliq sewebidin jazagha tartilishidin endishe qilip, mini dostluq alaqisidin chiqirip tashlidi.

Men 2018 - yili 12- ayda ilip barghan ray sinashta, "tuqqanliringiz ichide lagir yaki türmige solan'ghanlarmu barmu?" deydighan bir soal bar idi. Uninggha birilgen jawab:

(1) Bir nechche kishi bar

(2) Kem digende bir kishi bar

(3) Bilmeymen

(4) Yoq

(5) Jawap bermigenler

Yuqarqi girafikta körginingizdek, ray sinashqa qatnashquchilarning 56% ti, ailiside bir nechche ademning lagirda ikenligini, 15% ti ailisidin kem digende bir ademning lagirda ikenligini, yeni jemi 71% ademning ailiside bir yaki uningdin artuq ademning lagirda ikenlikini bildurgen. Undin bashqa ray sinashqa qatnashquchilarning 24% ti ailisi bilen alaqe qilalmasliq sewebidin ailiside tutulghanlarning bar yoqliqini bilmeydiken. Ray sinashqa qatnashquchilarning peqet 4% ailiside tutulghanlarning yoq ikenliki bildurgen. Bularning hich bir Amirika terep oydurup chiqarghan ish emes idi.

Beyjingdiki merkizi milletler universitida, iqtizad penliri porapisuri bolup ishlewatqan Ilham Toxti, Xittay qanunini asas qilip Uyghur xelqi üchün adalet telep qilghini üchün muddetsiz qamaq jazasi birildi. Iiham Toxti hich bir yerde we hich bir sözide Uyghurlargha musteqqilliq telep qilmighan,  Xittayning zimin pütünlikini parchilashqa urunmighan, hich bir zaman terorluq teshebbusida bolmighan idi. Ilham Toxti duch kelgen pajiye hemmimizge ayan bolghan heqiqi mewjut bir pajiye idi.

Amirkida yashawatqan Tahir Hamut bilen Türkiyede yashawatqan Abduweli Ayup, yiqinqi 2 yil ichide qolgha ilin'ghan Uyghurlar ichide alahide közge körun'gen 200 din artuq bilim ademliri, jamaet erbabi, senetchilerning tizimlikini tizimlap chiqiptu [1]. Ularning ichide burunqi Shinjiang Tibbi Universitning mudiri Xalmurat Ghopur, Shinjiang Universitining mudiri Tashpolat Teyip, Rahile Dawut qatarliq pirapisur we doktorlar bar bolup, ular hergizmu Amirika oydurup chiqarghan oydurma emes idi.

Qazaqistanda yashawatqan Moskowaliq jornalist we bilim ademi Gene Bunin yasap chiqqan shahit biz [2] digen tor bette, 2019 – yili 1 – ayning 13 – künige qeder 2100 etirapida sewepsiz tutulghan yaki iz direksiz yoqap  ketkenlerning uchurliri arxiplashturulghan bolup, ularmu Amirika oydurup chiqarghan oydurma emes idi.

Kanadada oquwatqan Xittay oqughuchi Shawn Zhang, 2018 - yili 12 - ayning 24 - künige qeder sün’i hemra ressimige asasen 70 etirapidiki jaza lagirlirining ornini iniqlap chiqqan [3]. Awustiraliye ABC qanilining 2018 - yili 11 - ayning 1 - künidiki xewiride Sheriqi Türkistandiki lagir sanini 181 - 1200 arisida bolushi mümkin dep texmin qilghan [4]. Köpunche mutixesisler bu lagirlerning her birige 10 ming etirapida adem qamalghanliqini texmin qilmaqta. Bularni qandaqqisige Amirika terep oydurup chiqarghan oydurma digili bolsun?

Emdi Shüriyediki Uyghurlar mesilisige kelsek, u bir mürekkep mesile bolup, u Uyghurlarning Shüriyege qandaq birip qalghanliqining konkirit sewepliri manga ayan emes, biraq manga ayan bolghini shuki, 2008 – yilliq Beyjing Olimpikning aldidin bashlap, bolupmu 2009 – yilidiki 5 – iyul  Ürümqi qirghinchiliqi [5] din kiyin Xittayning ichkir ölkiliridiki Uyghurlar öz yurtlirigha heydiwitilgen we Uyghurlarning Xittay ichki ölkilirige kirish qattiq konturul qilin’ghan. Hetta Sheriqi Türkistanning özide, Uyghurlar bir sheherdin yene bir sheherge, bir kenittin yene bir kenitke birishi üchünmu saqchidin testiq ilish tüzimi yolgha qoyulghan. Uyghurlarning pasport ilish mesilisimu qat qat shertlerning cheklimisige uchurap kelgen. Bundaq bir ehwal astida, “radikal idiyesi bar” dep qaralghan u Uyghurlarning, Xittay hökümitining ruxsitisiz pasport ilip chetelge chiqishi we yaki Xittayning ichkir ölkilirige birip, insan qachaqchilirining yardim arqiliq Kambodija, Taylant qatarliq döwletlirige chiqalishi asasen mümkin bolmighan bir ish idi. Chünki Uyghurlarning chirayi Xittay xelqidin alahide periqliq  bolghachqa, u Uyghurlar, öz yurtliri bilen Xittayning Kambodija, Taylant chigirsighiche bolghan bir nechche ming kilomitir musapini bisip, chigirgha barghiche, Xittay hökimitining közidin qichip qutlalishi mümkin emes idi. Biraq nahayti epsus, mümkin bolmighan u ishlar mümkin bolup, “radikal idiyesi bar” dep qaralghan u Uyghurlar meyli qanunluq yol bilen bolsun we yaki qanunsiz yollar arqiliq bolsun, axirda Türkiye arqiliq Süriyege birip toxtidi.

2012 – yildin itiwaren Uyghurlargha pasport birish burunqigha nisbeten asanlashturuldi. Bir qisim Uyghurlar pasport ilish pursitige iriship, qanunluq yollar bilen Türkiye qatarliq döwletlerge barghan bolsa, yene bir qisim pasport alalmighan Uyghurlar, Xittay hökümitige tuydurmighan halda Xittay ichkir ölkiliride nechche ming kilomitirliq musapini bisip, Kambodija we Taylantlargha yitip keldi. Kiyin u Uyghurlarning bir qismi, Türkiye hökümitining qirindashlarche qilghan yardimi [6], [7] arqiliq Türkiyege ilip kitildi. Yenimu kiyin ular özlirining “radikal idiyesi” tüpeylidin Shüriyege birip hayatini dogha tikishni tallidi.

Emdi Türkiye hökümiti bilen Xittay hökümiti arisidiki munasiwetning yiqinqi yillardin buyanqi tereqqiyatigha qaraydighan bolsaq, Türkiye hökümitining 2009 – yilqi Ürümqi qirghinchiliqigha bildürgen keskin pozitsiyesi [8], [9] din kiyin Türkiye – Xittay munasiwitide diramatik özgürüsh bolghanliqini köriwilish unche qiyin emes. Ewel ikki hökümetning bir birini eyiplishi, andin Türkiye hökümitining Sherqi Türkistanni ziyaret qilishi [10] we Sherqi Türkistan xelqige zor ümüt birishi, andin ikki döwlet arisidiki vizini asanlashturup, bardi keldini kuchaytishi, andin Uyghurlarning sirtida Xittay bilen bolghan her alaqini kucheytishi, eng axirda Türkiye hökümitining Uyghurlargha tutqan pozitsiyesining 180 giradus özgürishi, Uyghurlar duch kelgen pajiyelerge köz yumup, uni Amirka oydurup chiqargha oyun dep qarap, Uyghur mesilisige süküt qilishi. Ejiba bularning hemmisi bir tasadipiliqmu?

Asiya Küzütish gizitining 2018 – yili 8 – ayning 22 – künidiki xewirige asaslan’ghanda Xittay hökümiti, kirzisqa uchurghan Turkiyege 3.6 miliyart dollar yardem bergen [11]. Elwette bu yardem emilleshtimu, eger emilleshken bolsa qanchilik emilleshti, bunisi bizge namelum.

Sabah gizitining 2018 – yili 6 – ayning 30 künidiki xewirige asaslan’ghanda Türkiyege meblex salghan Xittay shirketlirining sani 1000 ge yiqinlashqan bolup, meblex salghan türler inirgiye, pul muamile, alaqe, sayahetchilik qatarliq nurghun sahelerni öz ichige alidiken [12]. Yene Sabah gizitining 2018 – yili 11 – ayning 7 – künidiki xewerige asaslan’ghanda 2017 – yili Xittayning Türkiyege salghan meblixi 124 miliyart dollarge yetken [13]. Emma “Xelqara pul muamile qanun küzitish” (International Financial Law Review) ning 2018 – yili 4 – ayning 26 – künidiki dokilatigha asaslan’ghanda Xittayning hazirgha qeder Türkiyege salghan eng köp meblixi 940 miliyon dollargha yetken. Bu san yuqarda Sahah tilgha alghan 124 miliyart dollardin 125 hesse az. Sabah, Xittayning Türkiyege salghan meblixini nimige asasen 124 miliyart dollar dep xewer qilidu, sewebi bizge nemelum. Undin bashqa u dokilatta 2017 – yili Türkiyening Xittaydin import qilghan mallarning qimmiti 23.4 miliyart dollar bolup, Türkiyening Xittaygha ikisport qilghan mallarning qimmiti 2.1 miliyart dollar bolghan. Yeni Turkiye bilen Xittay arisidiki soda periqi 1 de 11 bolghan [14]

Birleshken döwletler teshkilati soda we terqiyat mejilisi (UNCTAD) ning 2018 – yilliq Xelqara meblex silish dokilatigha asaslan’ghanda, 2017- yili Türkiyege silin’ghan biwaste chetel meblixi 10864 miliyon (yeni 10.864 milyart) dollar bolup, bu 2016 – yildiki 12942 miliyon (12.942 miliyart) we 2015 – yildiki 17717 miliyon (17.717 miliyart) dollardin ayrim ayrim halda 16% we 38.24% töwenligen [15], [16].

Türkiyege silin’ghan chetel biwaste meblixi (miliyon dollar)

2017 - yili Türkiyege meblegh salghan döwletler ichide eng köp meblegh salghan döwlet Gollandiye bolup, Gollandiyening 2017 - yili Turkiyege salghan meblighi chetelning Türkiyege salghan omumi mebleghining  23.8% igelleydiken. Undin qalsa Ispaniye bolup, uning salghan meblighi omumi mebleghning 19.5% ni, Azerbeyjanning salghan meblighi omumi mebleghning 13.6% ni igelleydiken. Xittay hökümiti Türkiyege eng köp meblegh salghan 9 döwletning qatarida yoq.

2017 – yili Türkiyege eng köp meblegh salghan 9 döwlet we ular salghan meblexning omumi meblex ichidiki persenti (%)

Elwette Türkiyening xelqara munasiwet qaideliri boyiche Xitay hökümiti bilen normal diplomatik munasiwet ornutushi we Xittay hökümiti bilen soda kelishim tüzüshi, döwlerler arisida bolidighan normal alaqe; biraq u choqum barawerlik asasida bolushi kirek; yoshurun gherez yaki shexsi menpet arlashmasliqi kirek. U kilishimler hergüzmu Türk xelqining jümlidin Uyghurlarning menpetini qurban qilish asasida bolmasliqi kirek.

Eger Xittay hökümiti xelqara qanun tüzümge we özining qanunigha xilap halda Uyghurlarning heq hoquqini ighir derijide depsende qilsa, Uyghur xelqige nisbeten irqi qirghinichiliq ilip barmaqchi bolsa, Türkiye hökümiti uninggha qarita sükütte tursa, u yalghuz özining musulmanliq we Türklük qirindashliq burchini ada qilmighanliq bolup qalmastin, belki Turkiye özining insanliq burchinimu ada qilmighanliq bolidu.

Uyghur - Türk munasiwiti qan qirindashliq munasiwet bolup, u hergüzmu “satsa sitilidighan, atsa itilidighan” bir munasiwet emes. Uyghur mesilisi, Xittay - Türkiye hökümiti arisidiki mohim mesilining biri. Türkiye hökümiti Uyghur mesilisidin waz kichelmeydu, we shundaqla Xittay hökümiti bilen munasiwet qilghanda, Uyghur mesilisini atlap ötüp kitelmeydu. Uyghurlarmu öz mesilimizni Türk xelqi we Türkiye hökümitidin ayrim tutalmaymiz. Bularni ikki döwlet hökümiti obdan bilidu, Uyghurlarmu obdan bilidu.

Uyghurlar tarixtin buyan yalghuz Sheriqi Türkistanda emes, belki pütkül Orta Asiyada mohim rol oynighan Türki milletlerdin biri hisaplinidu. Uyghurlar, Manchu impiryesining ishxalitige ötkendin buyan, bolupmu Xittay kominist hakimiyitining konturulliqigha ötken 70 yildin buyan, nurghun heq hoquqliridin mehrum qilindi. Aldi bilen öz tarixini ügünüsh hoquqidin mehrum qilindi. Özige tewe qimmet qarishi we hayat pelsepisi bilen perzentlirini terbilesh heq hoquqliri qattiq cheklimige uchurdi, yaki ulardin mehrum qaldi. Eneniwi örpe adet, exlaq pezilet we dini itiqad ighir derijide buzghunchiliqqa uchurdi. Közge körün’gen tarixchilar, edipler, peylosoplar we dinni zatlar, oxshimighan dewirde oxshimighan jinayetler bilen jazalandi, we hetta öltürüldi. Omumi xelq nadan we kembighel qilishqa mejburlandi. Xelq öz ara ishenmeydighan, köngeldiki sözni sözleshke, ras gep qilishqa pitinalmaydighan halgha keltürüldi. Xittay hökümiti özining Uyghurlargha yürgüzgen bu qattiq  siyasetlirini nahayti ustuluq bilen xelqaradin yoshurup keldi. Hetta özimizning köpligen ademlirimu buni sizelmigidek halgha chüshüp qaldi.

Uyghurlarning nopusi, Xittay hökümitining 2015 – yilliq sitastikisigha asaslan’ghanda 11.30 milyun bolup, chetellerde paliyet ilip biriwatqan oxshimighan Uyghur teshkilatliri, Uyghurlarning nopusini 20 miliyun bilen 35 miliyun arisida dep mölcherlimekte. Uyghurlar, Türk we musulman bolushtin burun, aldi bilen ularmu bir insan. Uyghurlarmu bashqa milletlerge oxshash özige özi xoja bolup, öz tili we mediniyiti bilen erkin yashashqa heq etidighan bir millettur.

Türkiye hökümiti, Uyghurlargha qirindashliq yüzsidin köngel bölmigen teqdirdimu, hich bolmighanda Uyghurlarni insan körüp, Uyghurlargha insani nuqtidin muamile qilishi, heqqaniyet terepte turishi kirek. Türkiye hökümiti we yaki hökümet ichidiki bir qisim siyasetchıler öz menpeti üchün Uyghurlarning menpetini qurban qilmasliqi kirek. Meyli Türkiye hökümiti ichidiki shu bir qisim sisasetchiler yaki bilim ademliri bolsun, meyli axbarat organliri bolsun, ularning Uyghurlar duch kelgen adaletsizlike köz yumush, ularni inkar qilish we yaki ularni Amirka oydurup chiqarghan oyun dep qarilash heqqi yoq. Ularning undaq qilishi hich qachan Türk millitining insanliq sheripige, milli tuyghusigha we dinni itiqadigha mas kelmeydu.

Türkiye hökümet erbabliri, jümlidin Türkiyediki  bezi siyasunlar we bilim ademliri, közini ichip heqiqetni körishi, Xittay hökümitining oyunigha kelmesliki, Xittay hökümiti bilen bolghan ixtizadi menpet tüpeylidin, Türkiye we musulman döwletliri bilen Amirika qatarliq gherip döwletliri arisidiki bezi mesililer sewebidin, Uyghurlar duch kelgen mesililerni körmeske silip, uni Amirika oydurup chiqarghan dep qarashning ornigha, öz eqlini ishqa silip, weziyetni toghura analiz qilishi we Uyghurlarning menpetini qurban qilmasliqi kirek.

Paydilan’ghan menbeler

[1] List of Uyghur intellectuals imprisoned in China from 2016 to the present (Last up-dated on January 17th, 2019) 

https://www.facebook.com/100000777053688/posts/2350341208335091/

[2] Shahit.biz:  https://www.shahit.biz/eng/%20

[3] Shawn Zhang: https://medium.com/@shawnwzhang

[4] China’s frontier of fear

https://www.abc.net.au/news/2018-11-01/satellite-images-expose-chinas-network-of-re-education-camps/10432924

[5] July 2009 Ürümqi riots:

https://en.wikipedia.org/wiki/July_2009_Ürümqi_riots

[6] Turkish help for Uighur refugees looms over Erdogan visit to Beijing

https://www.reuters.com/article/us-turkey-china-uighurs-insight/turkish-help-for-uighur-refugees-looms-over-erdogan-visit-to-beijing-idUSKCN0Q10PM20150727

[7] China-Turkey relationship strained over Uighurs

https://www.bbc.com/news/world-asia-china-33440998

[8] Turkey attacks China 'genocide

http://news.bbc.co.uk/2/hi/8145451.stm

[9] Turks criticize Chinese treatment of Uyghurs

http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/07/11/turkey.china.uyghurs/

[10] Erdogan Visits Xinjiang:

https://thediplomat.com/2012/04/erdogan-visits-xinjiang/

[11] China money flows into Turkey as crisis creates opening:

https://asia.nikkei.com/Politics/International-Relations/China-money-flows-into-Turkey-as-crisis-creates-opening

[12] Turkey sees a sudden spike in Chinese investments through ‘Belt and Road Initiative

https://www.dailysabah.com/economy/2018/06/30/turkey-sees-a-sudden-spike-in-chinese-investments-through-belt-and-road-initiative

[13] Turkey eyes larger share of China's overseas investments, import market:

https://www.dailysabah.com/economy/2018/11/08/turkey-eyes-larger-share-of-chinas-overseas-investments-import-market

[14] Chinese Outbound Investment Guide 2018: Turkey | IFLR.com

http://www.iflr.com/Article/3803006/Chinese-Outbound-Investment-Guide-2018-Turkey.html

[15] TURKEY: FOREIGN INVESTMENT

https://en.portal.santandertrade.com/establish-overseas/turkey/foreign-investment

[16] (UNITED NATIONS CONFERENCE ON TRADE AND DEVELOPMENT) UNCTAD 2018 World Investment Report

https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/wir2018_en.pdf

2019 - yili 1- ayning 18 - kuni

شاڭ جۈن شۇ: خەلقنى كونتۇرۇل قىلىشنىڭ 5 خىل ئۇسۇلى

 خەلقنى كونتۇرۇل  قىلىشنىڭ 5 خىل ئۇسۇلى
Xelqni konturul qilishning 5 xil usuli 

https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/01/shang-jun-shu-xelqni-konturul.html

ئاۋازلىق نۇسقىسىنى ئاڭلاش ئۈچۈن بۇ يەرنى بىسىڭ

كىرىش سۆز

شاڭ جۈن شۇ، يەنى شاڭنىڭ پادىشاھ قوللانمىسى دىگەن كىتاپ مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 3- ئەسىردە يىزىلغان كىتاپ بولۇپ، بۇنىڭدىن 2300 يىل ئىلگىرى يىزىلغان بۇ كىتاپ ئۇزۇن زامان پۇخرالاردىن چەكلىنىپ كەلگەن. بۇ كىتاپتا ئوتۇرغا قويۇلغان خەلقنى كونتۇرۇل قىلىشنىڭ 5 خىل ئۇسۇلى، تارىختىن بۇيان خىتتايدىكى پادىشاھلارغا ۋە ياكى ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەنلەرگە ئالاھىدە يىتەكچىلىك رول ئويناپ كەلگەن.

بۇ كىتاپ ھازىرغا قەدەر ئۈچ خىل تىلغا، يەنى 1928-يىلى ئىنگىلىز تىلىغا، 1970-يىلى ياپۇنچىغا، 1981-يىلى فىرانسۇزچىغا تەرجىمە قىلىنغان. ناھايتى ئەپسۇس، مىنىڭ بىلىشىمچە بۇ كىتاپ ھازىرغا قەدەر ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنمىغان.

مىنىڭ قارىشىمچە بىزنىڭ بۇ كىتاپتا ئوتۇرغا قويۇلغان مەزمۇنلار بىلەن تونۇشۇپ چىقىشىمىز، خىتتاي ھاكىمىتىنىڭ خارەكتىرىنى ۋە ئۇلارنىڭ سىياسەت تۈزەش مىتوتىنى توغۇرا بىلىشتە ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىكە. شۇ سەۋەپتىن، مەن بۇ كىتاپتا ئوتۇرغا قويغان "خەلقنى كونتۇرۇل قىلىشنىڭ 5 خىل ئۇسۇلى" نىڭ ئاساسى مەزمۇنى قىسقارتىپ تەرجىمە قىلىپ، ئوقۇرمەنلەرگە سۇندۇم.

ئەسلى كىتاپ قەدىمقى خىتتاي تىلى بىلەن يىزىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ تولۇق تېكىستى ۋە ھازىرقى زامان خىتتاي تىلىدىكى چۈشەندۈرىشىنى تۆۋەندىكى ئۇلانمىدىن كۆرەلەيسىز.

/http://book.sbkk8.com/gudai/shangjunshu

خەلقنى كونتۇرۇل قىلىشنىڭ بىرىنجى ئۇسۇلى: ئاجىز ئارقىلىق كۈچلىكنى يوق قىلىش، ئەسكى ئارقىلىق ياخشىنى يوق قىلىش

制民"之手段一: 以弱去强，以奸驭良"

بىر دۆۋلەت كۈچلۈك بىلەن كۈچلۈكنى يوقاتقاندا ئاجىزلايدۇ، ئاجىز بىلەن كۈچلۈكنى يوقاتقۇچى كۈچلىنىدۇ.

ھۆكۈمەت ئەگەر كۈچلۈك خەلق بىلەن كۈچلۈك كۈچنى يوقاتقاندا، قىپ قالغىنى يەنىلا كۈچلۈك خەلق بولۇپ، ئۇلارنى باشقۇرۇش قىيىن بولىدۇ، نەتىجىدە ھاكىمىيەت ئاجىزلىشىپ كىتىدۇ. ھۆكۈمەت ئەگەر ئاجىز خەلق بىلەن كۈچلۈك كۈچلەرنى يوقاتقاندا، قىپ قالغىنى ئاجىز خەلق بولۇپ، ئۇلارنى باشقۇرۇش كۆپ ئاسان بولىدۇ، نەتىجىدە ھاكىمىيەت كۈچلىنىدۇ. يەنى خەلق كۈچلەنگەندە ھاكىمىيەت ئاجىزلىشىدۇ، خەلق ئاجىزلاشقاندا ھاكىمىيەت كۈچلىنىدۇ.

يەرلىك ئەمەلدارلار پادىشاھنىڭ ئەمىرىنى بىجا كەلتۈرمەي ياكى مەركىزى ھۆكۈمەتنىڭ بۇيرىقىغا بوي سۇنماي، قانۇنغا خىلاپ ئىش قىلغاندا، ئۇلارنى چىقىشتۇرغان ئورتاقلىرىنى مۇكاپاتلاپ، ئۇلارنىڭ ئورنىنىڭ يۇقىرى تۆۋەن بولىشى، مال مۈلىكىنىڭ ئاز كۆپ بولىشىدىن قەتتى نەزەر، چىقىشتۇرغانلارغا قانۇنغا خىلاپلىق قىلغان ئەمەلدارلارنىڭ ئەمىلىنى بىرىش. شۇنداق بولغاندا پادىشاھقا سادىق ئەمەلدار يىتىشتۈرگىلى ۋە ھاكىمىيەتنى مۇستەككەملىگىلى بولىدۇ.

ياخشى (ئەخلاقلىق، ئادالەتلىك) كىشىلەر بىلەن خەلقنى كونتۇرۇل قىلغاندا، ھاكىمىيەت ۋەيران بولىدۇ. ئەسكى (لۈكچەك، زالىم، پەس، چاكىنا) كىشىلەر بىلەن خەلقنى كونتۇرۇل قىلغاندا، ھاكىمىيەت كۈچلىنىدۇ.

ئەگەر ياخشى (ئەخلاقلىق، ئادالەتلىك) كىشىلەر بىلەن خەلقنى كونتۇرۇل قىلغاندا، ئەسكى، لۈكچەك ۋە زالىملار يوقايدۇ؛ خەلق، ياخشى،  ئەخلاقلىق، ئادالەتلىك كىشىلەرگە يىقىنلىشىپ، پادىشاھتىن يىراقلىشىدۇ؛ ئەمەلدارلارغا بوي سۇنمايدۇ، ھاكىمىيەت ئۈستىدىن شىكايەت قىلىدۇ؛ نەتىجىدە ھاكىمىيەت ئاجىزلىشىدۇ ۋە ۋەيران بولىدۇ.

ئەگەر ئەسكى (لۈكچەك، زالىم، پەس، چاكىنا) كىشىلەرنى بەرپا قىلىپ، ئۇلارنىڭ قولى بىلەن خەلقنى كونتۇرۇل قىلغاندا، خەلق پادىشاغا يىقىنلىشىدۇ، پادىشاھنىڭ ئادالىتىگە تەشنا بولىدۇ؛ پادىشاھقا دەردىنى ئاڭلىتىپ، پادىشاھنىڭ ئۆزلىرىگە ئىگە چىقىشىنى ئۈمۈت قىلىدۇ؛ تىچلىق پەرپا قىلغۇچى پادىشاھنى ھىمايە قىلىدۇ، نەتىجىدە ھاكىمىيەت كۈچلىنىدۇ.

خەلقنى كونتۇرۇل قىلىشنىڭ ئىككىنجى ئۇسۇلى: بىرلا دىن ياكى بىرلىككە كەلگەن ئىتىقاد بەرپا قىلىش كىرەك

"制民"之手段二："壹教"

بىرلا دىن ياكى بىرلىككە كەلگەن ئىتىقاد بەرپا قىلىش يەنى خەلقنى بىر تۇتۇتاش تەربىيەلەش ياكى خەلقنى ئىدىيە جەھەتتە ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىدە بىرلىككە كەلتۇرۈش كىرەك.

ھۆكۈمەت، خەلقنىڭ بىلىملىك بولۇشى، مۇنازىرە قىلىشنى بىلىشى، ئەقىللىق بولۇشى، سەمىمى بولۇشى، پاك بولۇشى، كۆڭەل ئىچىشنى بىلىشى، ئەخلاقلىق بولۇشى، ئۆز ئارا ئىتىپاقلىشىشى، ئادالەتلىك ۋە ھەققانى بولۇشى، ئىناۋەتلىك بولۇشى، ھۆرمەتلىك بولۇشى قاتارلىقلارغا ئاساسەن ئۇلارنى مۇكاپاتلاشنى ياكى ئۇلارغا يۇقۇرى مەنسەپ بىرىشنى قاتتىق چەكلەش.

پادىشاھ (ھۆكۈمەت) نىڭ ئەمىرىنى ۋە ياكى بۇيرىقىنى تەنقىت قىلىشقا ۋە ياكى پادىشاھقا (ھۆكۈمەتكە) ئۆزىنىڭ مۇستەققىل كۆز قارىشىنى ئوتۇرغا قويۇشقا يول قويماسلىق كىرەك.

كۈچلۈك ئادەملەرنى ۋەيران قىلىش، ئەقىللىق ئادەمنى مەغلۇپ قىلىش كىرەك. تەقدىرلىنىش ۋە ياكى ئەمەلگە ئىرىشىش ئۈچۈن، پەقەت ۋە پەقەتلا پادىشاھ ئۈچۈن ئۇرۇش قىلىش كىرەك. پادىشاھ ئۈچۈن يەر تىرىش، پادىشاھ ئۈچۈن ئۇرۇش قىلىشتىن باشقا بارلىق ئەخلاق پەزىلەتنى تەقدىرلەش ۋە ياكى ئەمەل بىرىشنىڭ ئۆلچىمى قىلماسلىق كىرەك.

ئەگەر خەلق مۇنازىرە قىلىشنى، بىلىم ئىگەللەشنى، سودا قىلىشنى، قول ھۈنەرۋەنلىكنى ياخشى كۆرسە، يەر تىرىمايدۇ، ئۇرۇش قىلمايدۇ، نەتىجىدە بۇنداق دۆۋلەت ئۇزۇنغان بارماي ۋەيران بولىدۇ.

ئەگەر دۆۋلەتتە بىرەر مەسىلە كۆرۈلسە، بىلىم ئىگىسى قانۇن تۈزۈمنى ئەيىپلەيدۇ، تىجارەتچى پۇرسەتنى غەنىمەت بىلىدۇ، قول ھۈنەرۋەن ھاكىمىيەتكە بوي سۇنمايدۇ، نەتىجىدە دۆۋلەت مەغلۇپ بولىدۇ.

ئەگەر ھەممە خەلق مۇنازىرە قىلىدىغان، بىلىم ئىگەلەشنى ياخشى كورىدىغان بولسا، يەر تىرىدىغانغا ئادەم قالمايدۇ، دۆۋلەت ئۇزۇنغا بارماي ۋەيران بولىدۇ، شۇڭا ئۇنداق ئىنسانلار جىنايەتچىلەردۇر.

ئەگەر مىڭ ئادەم ئىچىدە بىر ئادەم مۇنازىرە قىلىشقا ئامراق، بىلىم ئىگەللەشنى ياخشى كۆرىدىغان، سودا سىتىقتا ئۇستا بولسا، قالغان ئىنسانلار دىخانچىلىق قىلىشتىن، ئۇرۇش قىلىشتىن قىچىپ، ھەممە ئادەم بىلىم ئىگەللەشكە، سودا قىلىشقا ئىنتىلىدۇ.

ئەگەر دۆۋلەتتە سەنەتچىلەر، ئارتىسلار بولسا، ئۇلار ئويۇن قويسا، دىخانلار يەر تىرىغاندا، ئەسكەرلەر ئۇرۇش قىلغاندا دىقىتىنى ئۆزى قىلىۋاتقان ئىشلارغا يىغالمايدۇ.

شۇڭا مۇنازىرە قىلىشنى، بىلىم ئىلىشنى، ئويۇن سەنەت قويۇشنى چەكلەپ، ئىدىيەنى بىرلىككە كەلتۈرۈش كىرەك.

خەلقنى كونتۇرۇل قىلىشنىڭ ئۈچىنجى ئۇسۇلى: شەخسىنىڭ مال مۈلكىنى مۇسادىرە قىلىش، شەخسى مال مۈلىك ۋە ئەقلى بايلىق بولمىغان جەمىيەت يارىتىش

 制民之手段三：剥夺个人资本，造成一个无恒产、无恒心的社会

دۆۋلەت باشقۇرغاندا، ئەگەر باينى كەمبىغەل قىلىپ، كەمبىغەلنى باي قىلسا، ھاكىمىيەت مۇستەككەم بولىدۇ. شۇڭا خەلقنىڭ مال مۈلكىنى مۇسادىرە قىلىش كىرەك.

يالغۇز خەلقنىڭ مال مۈلكىنى مۇسادىرە قىلىپ قالماستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ دەسمايىسىنى ۋە قايتىدىن باي بولۇش ئىقتىدارىنىمۇ يوق قىلىش كىرەك. پەقەت شۇنداق قىلغاندا، مەسىلە ئاندىن تولۇق ھەل بولىدۇ.

نۇتۇق سۆزلىگۈچىنىڭ دەسمايىسى ئۇنىڭ سۆزلەش قابىلىيىتى، پەيلەسوپنىڭ دەسامايىسى ئۇنىڭ ئىدىيەسى، باتۇرنىڭ دەسمايىسىنى ئۇنىڭ جاسارەتى، قول ھۈنەرۋەننىڭ دەسمايىسى ئۇنىڭ ئىككى قولى، سودىگەرنىڭ دەسمايىسى ئۇنىڭ ئەقلى.

قۇشنى كۆندۈرىمەن دىسەڭ، ئۇنىڭ قانىتىنى كىسىۋىتىشىڭ كىرەك.

خەلق پەقەت دۆۋلەتكە تايىنىپ ياشىيالايدىغان بولغاندا، ئاندىن گەپ ئاڭلايدىغان بولىدۇ.

خەلقنى كونتۇرۇل قىلىشنىڭ تۆتىنجى ئۇسۇلى: خەلقنى پەس، كەمبىغەل ۋە ئاجىز تۇتۇش

制民"之手段四：辱民、贫民、弱民"

ئىنسانلار پەس بولغاندا ھوقۇقنى چوڭ بىلىدىغان بولىدۇ؛ ئىنسان ئاجىز بولغاندا ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىدىغان بولىدۇ. ھۆكۈمىران سىنىپنىڭ سالايەتى، ھوقۇقى ۋە ئۇلارنىڭ مۇكاپاتىنىڭ جەلىپ قىلىش كۈچىنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن، خەلقنى چوقۇم پەس، تۆۋەن، ئاجىز ۋە كەمبىغەل تۇتۇش كىرەك. خەلق كەمبىغەل بولغاندا، ئىگە بولغانغا شۈكىرى قىلىدىغان بولىدۇ. دۆۋلەت جازالاش ئارقىلىق خەلقنى باشقۇرغاندا، خەلق ساداقەتمەنلىك بىلەن ئىشلەيدۇ. دۆۋلەت مۇكاپاتلاش ئارقىلىق خەلقنى ئۇرۇشقا چاقىرغاندا، خەلق ئۆلۈشتىن كورۇقمايدىغان بولىدۇ.

ئىنساننىڭ شەخسى ھۆرمىتى ۋە ئابرويى بولغاندا، ھوقۇقنى چوڭ بىلمەيدۇ، ئەمەلدارلارنى كۆزگە ئىلمايدىغان بولىدۇ.

ئىنسان باي بولغاندا، مۇكاپاتنى چوڭ بىلمەيدۇ، مۇكاپات بىرىش ئارقىلىق ئۇلارنى جەلىپ قىلغىلى بولمايدۇ.

دۆۋلەت خەلقنى باشقۇرغاندا، جازالاش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ئورنىنى تۆۋەنلىتىش كىرەك، شۇنداق بولغاندا ئۇلار ئۇرۇش بولغاندا جىنىنى پىدا قىلىشقا رازى بولىدۇ.

دىخاندا ئىشىنچە ئاشلىق بولسا، يەر تىرىشقا خوش ياقمايدىغان بولۇپ قالىدۇ. سودىگەر باي بولسا، تۇرمۇشى باياشات بولىدۇ، ئويۇن تاماششاغا بىرىلىدۇ. شۇڭا دىخاننىڭ ئىشىنچە ئاشلىقىنى تارتىۋىلىپ، ئۇلارنى يىل بويى قوساق تويغۇشنىڭ غىمىغا چۈشۈرۈش كىرەك. سودىگەرنىڭ قولىدىكى ئارتۇق بايلىقىنى تارتىۋىلىپ، ئۇلارنى سودىدا پايدا ئالالمايدىغا ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇش كىرەك.

جازانى ئىغىرلاشتۇرۇپ، مۇكاپاتنى تۆۋەنلىئەتكەندە، پادىشاھ خەلقنى ياخشى كۆرگەنلىك بولىدۇ، ئاندىن خەلق پادىشاھ ئۈچۈن جىنىنى پىدا قىلىدۇ. ئەگەر مۇكاپاتنى ئاشۇرۇپ، جازانى يەڭگىللەتكەندە، پادىشاھ خەلقنى سۆيمىگەنلىك بولىدۇ، خەلق پادىشاھ ئۈچۈن جىنىنى پىدا قىلىشنى خالىمايدۇ.

جازالاش، كۈچ پەيدا قىلىدۇ؛ كۈچ، كۈچلىنىشنى پەيدا قىلىدۇ؛ كۈچلىنىش، ھوقۇقنى پەيدا قىلىدۇ؛ ھوقۇق، شۇكۇر قىلىشنى (قانائەتنى) پەيدا قىلىدۇ. شۇڭا شۈكۈر قىلىش (قانائەت) جازالاشتىن كىلىپ چىقىدۇ.

خەلق ياخشى كۆرمەيدىغان سىياسەتنى تۈزەپ چىققاندا، خەلق ئاجىزلايدۇ؛ خەلق ياخشى كۆرىدىغا سىياسەتنى تۈزۈپ چىققاندا، خەلق كۈچلىنىدۇ. خەلق ئاجىزلاشقاندا، ھاكىمىيەت كۈچلىنىدۇ، خەلق كۈچلەنگەندە، ھاكىمىيەت ئاجىزلىشىدۇ.

خەلقنى كونتۇرۇل قىلىشنىڭ بەشىنجى ئۇسۇلى: ئۇرۇش قىلىش، ئۆلتۈرۈش

制民"之手段五：杀力"

يۇقارقى 4 خىل ئۇسۇل ئۈنۈملۈك بولمىغاندا، ئۇرۇش قىلىش، ئۆلتۈرۈش ئۇسۇلىنى قوللىنىش كىرەك.

"كۈچلۇك خەلق" جەمىيەتنىڭ ئۆسمىسى، پارازىت كۇرتى بولۇپ، ئۇلار پەيدا بولغان ھامان، ئۇلارنى يوق قىلىش كىرەك.

دۆۋلەت كەمبىغەل  بولغاندا، ئۇرۇش قىلىش كىرەك، شۇنىڭ بىلەن دۆۋلەت ئىچىدىكى زەھەر (تەھدىت) دۈشمەن تەرەپكە ئاقىدۇ، دۆۋلەت ئىچىدە پارازىت كۇرت بولمىسا، ھاكىمىيەت كۈچلىنىدۇ.

دۆۋلەت كۈچلىنىپ، ئۇرۇش قىلمىغاندا، زەھەر (تەھدىت) دۆۋلەت ئىچىدە قالىدۇ، پارازىت قۇرتلار پەيدا بولىدۇ، نەتىجىدە ھاكىمىيەت ۋەيران بولىدۇ.

دۆۋلەت كۈچلەنگەندە چوقۇم ئۇرۇش قىلىش كىرەك، شۇنىڭ بىلەن زەھەر (تەھدىت) دۈشمەن دۆۋلەتكە ئاقىدۇ، نەتىجىدە دۆۋلەت ئىچىدە پارازىت قۇرت پەيدا بولمايدۇ، ھاكىمىيەت كۈچلىنىدۇ. يەنى ئۇرۇش بولغاندا، كۈچلەنگەن خەلقنى دۈشمەن بىلەن ئۇرۇشقا سىلىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرغىلى بولىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ھاكىمىيەت كۈچلۈك خەلقتىن ئىبارەت ئۇ "پارازىت قۇرتلار" دىن قۇتۇلۇپ، ئۆزىنى ساقلاپ قالايلايدۇ.

كۈچ يىتىلدۈرۈپ، كۈچنى يوقاتمىغان ھاكىمىيەت، ئۆزىنى ۋەيران قىلىدىغان ھاكىمىيەت ھىساپلىنىدۇ. بۇنداق ھاكىمىيەت چوقۇم مەغلۇپ بولىدۇ.

كۈچ يىتىلدۈرۈپ، كۈچنى يوقىتالايدىغان ھاكىمىيەت، دۈشمەننى ۋەيران قىلىدىغان ھاكىمىيەت ھىساپلىنىدۇ. بۇنداق ھاكىمىيەت چوقۇم كۈچلىنىدۇ.

ئۇرۇش قىلىش، ئۆلتۈرۈش دىگەنلىك، ئۇرۇش قىلىش ئارقىلىق ئىچكى زىدىيەتنى ھەل قىلىش، دۆۋلەت ئىچىدىكى كۈچلىك خەلقنى يوقۇتۇش، شۇنىڭ بىلەن بىرگە زەھەر (تەھدىت) نى سىرىتىقا چىقىرىپ، ئىچكى كۈچنى سىرىتقا كەڭەيتىش، ئىچكى زىدىيەتنى تاشقى زىدىيەتكە ئايلاندۇرۇش، باشقا زىمىننى ئۆزىگە قوشىۋىلىشنى كۆزدە تۇتىدۇ.

خىتتايچىدىن قىسقارتىپ تەرجىمە قىلىپ يىزىپ چىققۇچى: مەمەت ئمىن

Shang Jün Shu: Xelqni konturul qilishning 5 xil usuli

Xelqni konturul qilishning 5 xil usuli
كونا يىزىق نۇسقىسىنى بۇ ئۇلانمىغا كىرىپ كۆرۈڭ

https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/01/5.html

Awazliq nusqisining anglash üchün bu yerni bising

Kirish söz

<<Shang Jün Shu>>  (商君书) yeni Shangning Padishah Qollanmisi digen kitap miladiyedin burunqi 3- esirde yizilghan kitap bolup, buningdin 2300 yil ilgiri yizilghan bu kitap uzun zaman puxralardin cheklinip kelgen. Bu kitapta oturgha qoyulghan xelqni konturul qilishning 5 xil usuli, tarixtin buyan Xittaydiki padishahlargha we yaki hakimiyet yürgüzgenlerge alahide yitekchilik rol oynap kelgen.

Bu kitap hazirgha qeder üch xil tilgha, yeni 1928-yili In’giliz tiligha, 1970-yili Yapunchigha, 1981-yili Firansuzchigha terjime qilin’ghan. Nahayti epsus, mining bilishimche bu kitap hazirgha qeder Uyghur tiligha terjime qilinmighan.

Mining qarishimche bizning bu kitapta oturgha qoyulghan mezmunlar bilen tonushup chiqishimiz, Xittay hakimitining xarektirini we ularning siyaset tüzesh mitotini toghura bilishte alahide ehmiyetke ike. Shu seweptin, men bu kitapta oturgha qoyghan “xelqni konturul qilishning 5 xil usuli” ning asasi mezmuni qisqartip terjime qilip, oqurmenlerge sundum.

Esli kitap qedimqi Xittay tili bilen yizilghan bolup, uning toluq tékisti we hazirqi zaman Xittay tilidiki chüshendürishini töwendiki ulanmidin köreleysiz.

http://book.sbkk8.com/gudai/shangjunshu/

Xelqni konturul qilishning birinji usuli: ajiz arqiliq küchlikni yoq qilish, eski arqiliq yaxshini yoq qilish 

“制民”之手段一: 以弱去强，以奸驭良

Bir döwlet küchlük bilen küchlükni yoqatqanda ajizlaydu, ajiz bilen küchlükni yoqatquchi küchlinidu.

Hökümet eger küchlük xelq bilen küchlük küchni yoqatqanda, qip qalghini yenila küchlük xelq bolup, ularni bashqurush qiyin bolidu, netijide hakimiyet ajizliship kitidu. Hökümet eger ajiz xelq bilen küchlük küchlerni yoqatqanda, qip qalghini ajiz xelq bolup, ularni bashqurush köp asan bolidu, netijide hakimiyet küchlinidu. Yeni xelq küchlen'gende hakimiyet ajizlishidu, xelq ajizlashqanda hakimiyet küchlinidu.

Yerlik emeldarlar padishahning emirini bija keltürmey yaki merkizi hökümetning buyriqigha boy sunmay, qanun’gha xilap ish qilghanda, ularni chiqishturghan ortaqlirini mukapatlap, ularning ornining yuqiri töwen bolishi, mal mülikining az köp bolishidin qetti nezer, chiqishturghanlargha qanun’gha xilapliq qilghan emeldarlarning emilini birish. Shundaq bolghanda padishahqa sadiq emeldar yitishtürgili we hakimiyetni mustekkemligili bolidu.

Yaxshi (exlaqliq, adaletlik) kishiler bilen xelqni konturul qilghanda, hakimiyet weyran bolidu. Eski (lükchek, zalim, pes, chakina) kishiler bilen xelqni konturul qilghanda, hakimiyet küchlinidu.

Eger yaxshi (exlaqliq, adaletlik) kishiler bilen xelqni konturul qilghanda, eski, lükchek we zalimlar yoqaydu; xelq, yaxshi,  exlaqliq, adaletlik kishilerge yiqinliship, padishahtin yiraqlishidu; emeldarlargha boy sunmaydu, hakimiyet üstidin shikayet qilidu; netijide hakimiyet ajizlishidu we weyran bolidu.

Eger eski (lükchek, zalim, pes, chakina) kishilerni berpa qilip, ularning qoli bilen xelqni konturul qilghanda, xelq padishagha yiqinlishidu, padishahning adalitige teshna bolidu; padishahqa derdini anglitip, padishahning özlirige ige chiqishini ümüt qilidu; tichliq perpa qilghuchi padishahni himaye qilidu, netijide hakimiyet küchlinidu.

Xelqni konturul qilishning ikkinji usuli: birla din yaki birlikke kelgen itiqad berpa qilish kirek

“制民”之手段二：“壹教”

Birla din yaki birlikke kelgen itiqad berpa qilish yeni xelqni bir tututash terbiyelesh yaki xelqni idiye jehette eng yuquri derijide birlikke kelturüsh kirek.

Hökümet, xelqning bilimlik bolushi, munazire qilishni bilishi, eqilliq bolushi, semimi bolushi, pak bolushi, köngel ichishni bilishi, exlaqliq bolushi, öz ara itipaqlishishi, adaletlik we heqqani bolushi, inawetlik bolushi, hörmetlik bolushi qatarliqlargha asasen ularni mukapatlashni yaki ulargha yuquri mensep birishni qattiq cheklesh.

Padishah (hökümet) ning emirini we yaki buyriqini tenqit qilishqa we yaki padishahqa (hökümetke) özining musteqqil köz qarishini oturgha qoyushqa yol qoymasliq kirek.

Küchlük ademlerni weyran qilish, eqilliq ademni meghlup qilish kirek. Teqdirlinish we yaki emelge irishish üchün, peqet we peqetla padishah üchün urush qilish kirek. Padishah üchün yer tirish, padishah üchün urush qilishtin bashqa barliq exlaq peziletni teqdirlesh we yaki emel birishning ölchimi qilmasliq kirek.

Eger xelq munazire qilishni, bilim igelleshni, soda qilishni, qol hünerwenlikni yaxshi körse, yer tirimaydu, urush qilmaydu, netijide bundaq döwlet uzun'ghan barmay weyran bolidu.

Eger döwlette birer mesile körülse, bilim igisi qanun tüzümni eyipleydu, tijaretchi pursetni ghenimet bilidu, qol hünerwen hakimiyetke boy sunmaydu, netijide döwlet meghlup bolidu.

Eger hemme xelq munazire qilidighan, bilim igeleshni yaxshi koridighan bolsa, yer tiridighan'gha adem qalmaydu, döwlet uzun'gha barmay weyran bolidu, shunga undaq insanlar jinayetchilerdur.

Eger ming adem ichide bir adem munazire qilishqa amraq, bilim igelleshni yaxshi köridighan, soda sitiqta usta bolsa, qalghan insanlar dixanchiliq qilishtin, urush qilishtin qichip, hemme adem bilim igelleshke, soda qilishqa intilidu.

Eger döwlette senetchiler, artislar bolsa, ular oyun qoysa, dixanlar yer tirighanda, eskerler urush qilghan'da diqitini özi qiliwatqan ishlargha yighalmaydu.

Shunga munazire qilishni, bilim ilishni, oyun senet qoyushni cheklep, idiyeni birlikke keltürüsh kirek.

Xelqni konturul qilishning üchinji usuli: shexsining mal mülkini musadire qilish, shexsi mal mülik we eqli bayliq bolmighan jemiyet yaritish

 “制民”之手段三：剥夺个人资本，造成一个无恒产、无恒心的社会

Döwlet bashqurghanda, eger bayni kembighel qilip, kembighelni bay qilsa, hakimiyet mustekkem bolidu. Shunga xelqning mal mülkini musadire qilish kirek.

Yalghuz xelqning mal mülkini musadire qilip qalmastin, belki ularning desmayisini we qaytidin bay bolush iqtidarinimu yoq qilish kirek. Peqet shundaq qilghanda, mesile andin toluq hel bolidu.

Nutuq sözligüchining desmayisi uning sözlesh qabiliyiti, peylesopning desamayisi uning idiyesi, baturning desmayisini uning jasareti, qol hünerwenning desmayisi uning ikki qoli, sodigerning desmayisi uning eqli.

Qushni köndürimen diseng, uning qanitini kisiwitishing kirek.

Xelq peqet döwletke tayinip yashiyalaydighan bolghanda, andin gep anglaydighan bolidu.

Xelqni konturul qilishning tötinji usuli: xelqni pes, kembighel we ajiz tutush

“制民”之手段四：辱民、贫民、弱民

Insanlar pes bolghanda hoquqni chong bilidighan bolidu; insan ajiz bolghanda hoquqqa hörmet qilidighan bolidu. Hökümiran sinipning salayeti, hoquqi we ularning mukapatining jelip qilish küchini saqlap qilish üchün, xelqni choqum pes, töwen, ajiz we kembighel tutush kirek. Xelq kembighel bolghanda, ige bolghan'gha shükiri qilidighan bolidu. Döwlet jazalash arqiliq xelqni bashqurghanda, xelq sadaqetmenlik bilen ishleydu. Döwlet mukapatlash arqiliq xelqni urushqa chaqirghanda, xelq ölüshtin koruqmaydighan bolidu.

Insanning shexsi hörmiti we abroyi bolghanda, hoquqni chong bilmeydu, emeldarlarni közge ilmaydighan bolidu.

Insan bay bolghanda, mukapatni chong bilmeydu, mukapat birish arqiliq ularni jelip qilghili bolmaydu.

Döwlet xelqni bashqurghanda, jazalash arqiliq ularning ornini töwenlitish kirek, shundaq bolghanda ular urush bolghanda jinini pida qilishqa razi bolidu.

Dixanda ishinche ashliq bolsa, yer tirishqa xosh yaqmaydighan bolup qalidu. Sodiger bay bolsa, turmushi bayashat bolidu, oyun tamashshagha birilidu. Shunga dixanning ishinche ashliqini tartiwilip, ularni yil boyi qosaq toyghushning ghimigha chüshürüsh kirek. Sodigerning qolidiki artuq bayliqini tartiwilip, ularni sodida payda alalmaydigha halgha chüshürüp qoyush kirek.

Jazani ighirlashturup, mukapatni töwenlietkende, padishah xelqni yaxshi körgenlik bolidu, andin xelq padishah üchün jinini pida qilidu. Eger mukapatni ashurup, jazani yenggilletkende, padishah xelqni söymigenlik bolidu, xelq padishah üchün jinini pida qilishni xalimaydu.

Jazalash, küch peyda qilidu; küch, küchlinishni peyda qilidu; küchlinish, hoquqni peyda qilidu; hoquq, shukur qilishni (qanaetni) peyda qilidu. Shunga shükür qilish (qanaet) jazalashtin kilip chiqidu.

Xelq yaxshi körmeydighan siyasetni tüzep chiqqanda, xelq ajizlaydu; xelq yaxshi köridigha siyasetni tüzüp chiqqanda, xelq küchlinidu. Xelq ajizlashqanda, hakimiyet küchlinidu, xelq küchlen'gende, hakimiyet ajizlishidu.

Xelqni konturul qilishning beshinji usuli: urush qilish, öltürüsh

“制民”之手段五：杀力

Yuqarqi 4 xil usul ünümlük bolmighanda, urush qilish, öltürüsh usulini qollinish kirek.

"Küchluk xelq" jemiyetning ösmisi, parazit kurti bolup, ular peyda bolghan haman, ularni yoq qilish kirek.

Döwlet kembighel  bolghanda, urush qilish kirek, shuning bilen döwlet ichidiki zeher (tehdit) düshmen terepke aqidu, döwlet ichide parazit kurt bolmisa, hakimiyet küchlinidu.

Döwlet küchlinip, urush qilmighanda, zeher (tehdit) döwlet ichide qalidu, parazit qurtlar peyda bolidu, netijide hakimiyet weyran bolidu.

Döwlet küchlen'gende choqum urush qilish kirek, shuning bilen zeher (tehdit) düshmen döwletke aqidu, netijide döwlet ichide parazit qurt peyda bolmaydu, hakimiyet küchlinidu. Yeni urush bolghanda, küchlen'gen xelqni düshmen bilen urushqa silish arqiliq, ularning küchini ajizlashturghili bolidu, shuning bilen hakimiyet küchlük xelqtin ibaret u "parazit qurtlar" din qutulup, özini saqlap qalaylaydu.

Küch yitildürüp, küchni yoqatmighan hakimiyet, özini weyran qilidighan hakimiyet hisaplinidu. Bundaq hakimiyet choqum meghlup bolidu.

Küch yitildürüp, küchni yoqitalaydighan hakimiyet, düshmenni weyran qilidighan hakimiyet hisaplinidu. Bundaq hakimiyet choqum küchlinidu.

Urush qilish, öltürüsh digenlik, urush qilish arqiliq ichki zidiyetni hel qilish, döwlet ichidiki küchlik xelqni yoqutush, shuning bilen birge zeher (tehdit) ni siritiqa chiqirip, ichki küchni siritqa kengeytish, ichki zidiyetni tashqi zidiyetke aylandurush, bashqa ziminni özige qoshiwilishni közde tutidu.

Xittaychidin qisqartip terjime qilip yizip chiqquchi: Memet Emin

ئۆزۈڭ بول

ئۆزۈڭ بول

https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2018/09/blog-post.html

لىكسىيەسىنى تۆۋەندىكى ئۇلانمىدىن كۆرۈڭ

https://www.facebook.com/pidaiylarbiz/videos/609298219505594/?t=3

https://www.youtube.com/watch?v=6pw741d7J90