Munazire exlaqi we bizdiki réalliq

Munazire exlaqi we bizdiki réalliq

كونا يىزىق نۇسقىسى
https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/09/blog-post_13.html

Awazliq nusqisi
https://drive.google.com/open?id=1nIjs1mtfnW4tmR1CGUyk40VIThfcQrtO

Memet Emin

Öz ara munazire qilish insanlarning tarixtin biri dawam qilip kiliwatqan normal adetlirining biri bolup, u gerche adalet dewir sürgen jemiyette normal dawam qilghan bolsimu, biraq diktarturluq jemiyette her xil cheklimilirige uchurap kelgen. Bolupmu insanlar sinipqa ayrilghan, ajizlarning küchlüklerge, kichiklerning chonglargha, ayallarning erlerge, kembighellerning baylargha, puxralarning hakimiyet üstidikilerge mutleq boy sunush telep qilin’ghan jemiyette, “munazire qilish” yaki “gep talishish” insanlarning eneniwi exlaq pezilitige uyghun kelmeydighan adepsizlik qilmish dep qarilip, insanlarning öz köz qarishini oturgha qoyushigha her xil cheklimiler qoyulghan; insanlar arisidiki öz ara munazirler saghlam tereqqi qilishtin mehrum qalghan.

Démokiratik tüzümning dunyagha kilishi, qanun tüzümning tediriji  mukemmelishishi we saghlam ijira qilinishigha egiship, insanlarning öz ara barewerlikke bolghan tonushi we telepliri üzlüksiz iship barghan; insanlar köngül  bölidighan her xil mesililer üstide öz ara munazire qilishqa sorun hazirlan’ghan. Uninggha egiship, öz ara munazirning saghlam ilip birilishi we munazire jeryanida pikir ixtilapi tüpeylidin kilip chiqish ihtimali bolghan zidiyet we toqunushlarning aldini ilish üchün, insanlar munazire jeryanida öz ara boy sunush kirek bolghan exlaqi ölchemler oturgha qoyulghan.

Undaqta “munazire exlaqi” ning ölchimi nimilerdin ibaret? Men munazire exlaqining nime ikenliki toghursida toxtulushtin burun aldi bilen exlaq toghursida azraq toxtulup ötmekchimen. Exlaq diginimiz  insanlarning söz herkiti we qilmishining toghra yaki xataliqini, yaxshi  yaki yamanliqini, heq yaki naheqliqini, alijanap yaki peslikini ölcheydighan taraza bolup, uninggha oxshimighan jemiyet we oxshimighan dewirde birilgen terip we ölchemler periqliq. Mesilen Amirka fedéral ali sotning burunqi sotchisi Potter Stewart exlaq toghursida mundaq digen iken, “Exlaq dimek, insanlarning nime qilish hoquqining barliqi bilen nime qilishning toghra ikenlikining periqini bilish dimektur”. Amirkiliq meshhur tijaretchi we saxawetchi Henri Kravis mundaq digen iken, "Eger sende semimilik bolmisa, sende hichnime bolmaydu. Sen uni pulgha sitip alalmaysen. Sen dunyadiki barliq bayliqqa irish, emma eger sen exlaqi yoq bir insan bolsang, sende hichnime bolmaydu"

Insanlarning exlaqining qandaq bolushi, her bir insan’gha, her bir ailige we u insan yashighan jemiyetke nisbeten nahayti  mohim bolup, unigha insanlarning a'ile terbiyesi, qimmet qarishi, itiqati, semimiyetliki, raschilliqi, uniwirsal sapasi, tashqi mohit we ularning ijtimayi kechürmishi qatarliq her xil amillar tesir körsitidu.

Exlaq pezilet toghursida izdinish we uninggha toghra ölchem bikitishke qolayliq yaritish üchün, exlaqni töwendikidek türlerge ayrish mümkin: Shexsi exlaq, Ijtimayi exlaq, Diniy exlaq, Kespi exlaq, Tijaret exlaqi, Munazire exlaqi, Tenqit exlaqi. Men töwende asasliqi munazire exlaqi we bizdiki riyalliq toghursida öz köz qarashlirimni oturgha qoyimen.

Munazire exlaqi

Munazire exlaqi bolsa insanlarning oxshimighan köz qarashliri  we pikirlirini oturgha qoyushta boy sunush zörür bolghan exlaqi ölchémi bolup, u insanlar arisidiki pikir we köz qarash periqi tüpeylidin kilip chiqish ihtimali bolghan zidiyet we toqunushlarning aldini ilishta nahayti mohim rol oynaydu. Munazire exlaqining eng nigizlik yiri her birimiz öz söz heqqimiz we erkinlikimizni tekitliginimizde, bashqilarningmu bizge oxshash söz heqqi we erkinliki barliqini untup qalmay, bashqilarni zorluq bilen boy sundurush emes, belki söz bilen qail qilish kireklikini, eger qarshi terep qail bolmisa, her ikki terep öz pikirini saqlap qilishqa heqliq ikenlikini tonup yitish, itirap qilish we uninggha birdek itaet qilishtur. Munazire exlaqining asasi we kapaliti bolsa, insanlarning heq hoquqta barawer bolishi, qanunning adaletlik ijira qilinishi we demokiratiyening kapaletke ige bolishidur. Öz ara barawerlik bolmighan mohitta  munazire exlaqi we munazirining adil bolishidin söz ichish mümkin emes.

Köz qarash (opinion) diginimiz insanlarning melum sheyi, melum hadise we melum weqege bolghan küzütishi, izdinisi, tonushi we chüshenchisige asasen oturgha qoyghan yeküni bolup, u her bir insanning köchürmishlirige, tejirbe sawaqlirigha, bilim sapasigha, dunya qarishigha we itiqadigha qarap periqliq bolidu. Köz qarash, pakittin tüp periqliq bolup, u normalda mutleq toghra we yaki mutleq xata bolmaydu. U peqetla melum shexisning melum sheyi, melum hadise we yaki melum weqelikke bolghan tonishi we chüshenchisige wekilliq qilidu. Shu seweptin oxshimighan kishilerning oxshay sheyi, oxshash hadise we yaki oxshash weqelikke bolghan köz qarishi oxshash bolmaydu. Mesilen oxshash bir almini 5 ke parchilap, uni 5 adem yigen bolsa, beziler u almini bek tatliqken diyishi mümkin, yene beziler bolsa u almini unche tatliq emesken diyishi mümkin. Bundaq ehwalda, biz hichkimni xata dep eyipliyelmeymiz. U almini bek tatliqken digenler belkim burun u almidek tatliq almini yep baqmighan bolishi mümkin. U almini unche tatliq emesken digenler belkim burun uningdin tatliq almini yep baqqan bolishi mümkin. U peqet her bir shexisning ötmüshtiki kechümishlirige baghliq. Shunga her ikki terep öz pikirini saqlap qilishqa heqliq. Choqum mining toghra, sining xata dep, qarshi terepni inkar qilish toghra emes.

Pakit (fact), ispatlanghan we insanlar teripidin ortaq qobul qilinghan heqiqet bolup, u munazire telep qilmaydu, zaman we orunning cheklimisige uchurmaydu, hemme insan qaysi nuqtidin qarishidin qetti nezer, irishken xulase oxshash bolidu; toghra bolmisa xata bolidu, xata bolmisa toghra bolidu. Shunga normalda pakit toghursida öz ara köp talash tartish bolmaydu. Mesilen 10 qewetlik bir bina, her qandaq ademge nisbeten oxshashla 10 qewet; 5 kilomitirliq musape, herqandaq ademge nisbeten oxshashla 5 kilomitir; 60 kilogiram ighirliqtiki tömür, her qandaq ademge nisbeten oxshashla 60 kilogiram tömür; bularning hemmisi pakit bolup, ular hemme ademge nisbeten oxshash.

Shuni tekitlep ötüshke toghra kiliduki, bezide köz qarash dep talash tartish qilishqan bezi qarashlar zamanning ötüshige, ilim pen we texnikining tereqiyatigha, insanlarning kainatqa bolghan chüshenchisining iship birishigha egiship, uning heqiqet ikenliki ispatlansa we mutleq köp sandiki kishiler teripidin qobul qilinsa, u pakitqa aylinidu. Mesilen, insanlarning yer sharining sheklige bolghan tonushi yiterlik bolmighan dewirlerde, beziler yer sharini yumulaq dep qarighan bolsa, yene beziler yer sharini tüz dep qarighan we shu seweptin yer sharining sheklining qandaqliqi toghursida nahayti uzun bir zaman munazire bolghan. Astironomiye ilimining tereqqi qilishigha egiship, yer sharining yumulaq ikenliki ispatlan’ghan we uni mutleq köp sandiki insanlar heqiqet qatarida qobul qilghan; netijide yer sharining yumulaq ikenliki eslidiki köz qarashtin pakitqa aylan’ghan.

Eger biz tarixqa nezer salidighan bolsaq, tarixta yüz bergen nurghun toqunushlarning, insanlarning pikir we köz qarashtiki periq tüpeylidin kilip chiqqanliqini körüwalalaymiz. Uzun zamanliq toqunushlardin kiyin, insanlar, munazire jeryanidiki pikir we köz qarash periqi sewebidin kilip chiqish ihtimali bolghan toqunushlardin saqlinish üchün, özlirining belgülük qaide yosunlargha boysunishi kireklikini tonup yetken; shuning bilen bara bara munazire exlaqi shekillen’gen.

Undaqta insanlar munazire qilghanda nime üchün toqunush peyda bolidu? Uning sewepliri nimilerdin ibaret?

Insanlarning oxshimigha pikir we köz qarashlirini erkin oturgha qoyup, öz ara munazire qilishining asasi, insanlarning öz oy pikirlirini erkin ipadilesh heqqining kapaletke ige bolushidur. Diktaturluq höküm sürgen jemiyette, insanlar arisidiki munasiwet mutleq boysundurush we mutleq boysunush bolup, undaq jemiyette bir xil awaz, bir xil idiye hökümiran orunda turghan. Mutleq köp sandiki kishilerning öz könglide oylighanlirini izhar qilish pursiti bolmighachqa, öz ara munazire qilish we u munazire bilen munasiwetlik toqunush köp emes, yaki toqunush bolsimu asasen hökümiran siniplar arisidila cheklen’gen. Insanlarning öz könglidikini erkin ipadilesh pursiti bolghanda, andin munazire bolidu, munazire bolghanda andin pikir, köz qarashtiki periq we ixtilap oturgha chiqidu. Yeni insanlar arisidiki pikir, köz qarashlarning periqliq bolishi we yaki pikir ixtilapining oturgha chiqishi, erkinlik bolghan démokiratik bir jemiyettiki normal hadise.

Insanlarning her xil hadise, weqelik we sheyilerge bolghan küzütüshi, izdinishi, chüshinishi we tonushi periqliq bolghachqa, ulargha nisbeten chiqirilidighan yekünmu oxshash bolmaydu. Shu seweptin insanlar arisida pikir, köz qarash periqi we ixtilap peyda bolidu. Yeni insanlar arisidiki pikir ixtilapining asasliq sewebi insanlarning köz qarashtiki oxshimssliq we pikirdiki periqtur. Elwette insanlar bezide  köz qarash bilen pakitni arlashturup, yaki köz qarashni pakit ornigha qoyup, özlirini heqliq körsitishke we bashqilarni bisishqa urnidu. Bezide hetta insanlarning pakitqa qarita xata chüshenchisi tüpeylidin bihude talash tartish qilip, öz ara toqunush peyda bolushqa sewep bolidu.

Pikir we köz qarashtiki ortaqliq, insanlarni bir yerge toplaydu; dost we ijtimayi munasiwet chembirikini hasil qilidu. Pikir we köz qarashtiki ortaqliqqa, ortaq nishan we ortaq ghaye qoshulup, teshkilat we siyasi partiyelerni barliqqa keltüridu. Pikir we köz qarashtiki birlik, insanlarning itipaqliqini we öz ara hemkarliqini shekillendürüp, ish ünimini yuquri kötiridu. Biraq del shu pikir we köz qarashtiki oxshashliq sewebidin, xataliqmu qayta qayta sadir bolishi, köp yingiliq we tüp özgürüsh asan dunyagha kelmesliki we yaki yingiliq we özgürüsh asta bolishi mümkin.

Pikir we köz qarashtiki periq, bezide insanlarning yalghuz qilishigha sewep bolsimu, öz ara hemkarliqqa tesir yetküzüp, ish ünimige tosalghu bolsimu, hetta insanlar arisida toqunush peyda qilsimu, biraq u insanlarning hadise, weqelik we sheyilerni oxshimighan nuqtidin küzütishige, ulargha bolghan tonishi we chüshenchisining tiximu etirapliq we toluq bolishigha, yüzlen’gen mesilini oxshimighan usulda tepekkur qilishqa türtke bolidu. Oxshash xataliqning qayta qayta sadir bolushtin saqlinishqa sewep bolishi mümkin. Oxshimighan we yaki yingi ideyelerning dunyagha kilishige sharahit hazirlishi mümkin. Shuni untup qalmasliqimiz kirekli, yingiliq we özgürüsh normalda pikir we köz qarashta, bashqilar bilen pütünley oxshash bolghanlar ichidin emes, belki pikir we köz qarashta bashqilardin periqliq bolghanlar, alahide we özgüche tepekkur qilidighanlar ichide dunyagha kilidu. Özgürüsh dimek, burun mewjut bolghanlardin periqliq dimek. Yingiliq dimek, konisi bilen oxshimaydu dimek. Periq, özgürüsh we yingliqning nigizi; periq bolmisa, özgürüsh we yingiliq bolmaydu. Shunga periqni cheklesh, periqni inkar qilish dimek; özgürüshni we yingiliqni qobul qilmasliq yaki uni cheklesh, inkar dimektur.

Biz, puxralarning, bolupmu xelqimizning erkin pikir qilish hoquqi cheklen’gen, hemme jehette merkezning, partiyening telimati boyiche ish körüsh telep qilin’ghan, mustemlike we diktatur bir hakimiyetning hökümiranliqi astida yashighan we terbilen’gen bolghachqa, biz öz köz qarashlirimizni erkin ipadileshtin we saghlam munazire qilishtin mehrum qalghan. Shu seweptin bizde saghlam munazire qilishqa we munazire exlaqigha bolghan chüshenche iniq emes. Biz he disek özimizning heq hoquqi we erkinlikini noqul halda tekitlep, bashqilarning bizge oxshash heq hoquqi we erkinlikining barliqini nezerdin saqit qilimiz. Öz köz qarashlirimizni bashqilargha mejburi tangimiz yaki bashqilarning oxshimighan pikir we köz qarishini inkar qilimiz. Eger bashqilar qobul qilmisa, uni shexsi alimiz; hetta uninggha öchmenlik bilen qaraymiz. Biz meyli heqliq bolayli yaki heqsiz bolayli, biz oturgha qoyghan pikir teklipler meyli toghra bolsun we yaki xata bolsun, biz öz köz qarashlirimizni qandaq we qaysi xil usul bilen oturgha qoysaq, uning eng mu'apiq bolidighanliqini we eng yaxshi ünüm biridighanliqini unche bilip ketmeymiz. Biz diktaturluq hakimiyet we tüzülmidin shikayet qilimiz, biraq özimiz bilip bilmey bashqilargha diktaturluq qilimiz. Biz munazire qilghanda,  pakit bilen köz qarashni asan arlashturup qoyimiz, yaki köz qarashni pakit ornida ishlitimiz. Pakitqa his  tuyghimizni qitiwala'imiz we asanla munazire boluwatqan timidin chetnep, burunqi munasiwetsiz ishlarni munazirige sörep kirimiz.

Adette, biz melum pikir we köz qarashni oturgha qoyghinimizda, eger bashqilarning qollishigha irishsek, könglimiz rahet tipishi mümkin; özimizning toghurliqigha ispat tapqandek bolimiz. Bu köpünche insanlarda bolidighan normal ehwal bolup, uning gerche öz özimizdin qanaet qilishimizgha we sirdash tipishimizgha paydisi bolsimu, biraq biz bilen oxshash pikir we köz qarashtiki kishiler, bizning keng dairde tepekkur qilishimizgha we öz köz qarishimizni tiximu etirapliq qilishimizgha köp yardem birelmeydu. Eksinche, oxshimighan pikir we köz qarashlar, bizning mesilelerni oxshimighan nuqtidin chiqish qilip tepekkur qilishimizgha türtke bolishi mümkin.

Undin bashqa biz melum pikir we köz qarashni oturgha qoyghinimizda, eger bashqilar uningha qarshi chiqsa we yaki birsi biz bilen pütünley periqliq pikir we köz qarashni oturgha qoysa, u bizning ghururimizgha tigishi we biz uni özimizge ilishimiz mümkin. Eger biz özimizni tutiwilip soghaqqanliq bilen, “nime üchün bashqilarning pikir we köz qarishi mendin periqliq?” dep oylap baqsaq, belkim özimizning tepekkur qilishimizdiki bezi yitersizliklerni periq itelishimiz we shuning bilen eslidiki tepekur qilish usulimizda özgürüsh peyda qilalishimiz mümkin. Netijide, bizning melum mesilige bolghan köz qarishimiz tiximu kengiyishi mümkin. Epsus, biz riyalliqta, bizge oxshimaydighan pikir qilghanlarni, aldirap “itipaqliqni buzghuchi”, “pitne pasat tarqatquchi” qatarigha kirgüzüp, ularni eyipleymiz we chetke qaqimiz. “Bashqilarmu az tola bir nerse oylap, bu periqliq pikir we köz qarashni oturgha qoyghandu” dep oylap baqmaymiz. Dalay Lama mundaq digen iken, “Sen sözliseng, peqet bilidighiningni tekrarlaysen, biraq sen bashqilarni anglisang, bilmigenni bliwalisen”. Dimek, bashqilarning oxshimighan pikir we köz qarashini anglap qoyush, ziyanliq ish emes.

Biz chong bolghan mohitta, yalghuz tebi'é pen emes, ijtimayi pen da'irsidiki nurghun soallarning hemmisining ölchemlik jawabi bar bolup, soralghan her qandaq so'algha, bashqilar teyyarlighan we biz yadqa iliwalghan ölchemlik jawap telep qilin’ghini üchün, bizde ölük yadlash ehwali ighir, musteqqil tepekkur qilish kem; pakit bilen köz qarash arisidiki periq iniq emes. Mesilen Tarix kitaplirida oturgha qoyulghan mezmunlarning hemmisi pakit bolishi natayin. Biz bilimizki, tarix, melum weqelik yüz bergendin kiyin bashqilar teripidin xatirlen'gen matiryal bolup,  uning ichide gerche bezi pakitlar bolsimu, biraq tarixning köp qismi, tarixchining shu weqelikning yüz birish sewepliri toghursidiki chüshenjisi we köz qarishidin ibaret. Tarixi kitaplarda oturgha qoyulghan weqelik yüz bergen waqit, orun, weqelikke munasiwetlik shexisler pakit bolghandin bashqa nurghun mezmunlar, yazghuchining eyni waqittiki weqelikke bolghan küzütishi, izdinishi, chüshenchisi asasida  yizip chiqqan xulase we yekündin ibaret. Shu seweptin oxshimighan tarixchi yizip chiqqan tarixta periq bolidu we tarix dawamliq qayta yizilidu.

Yighinchaqlap eyitqanda, saghlam bir jemiyette, hem pikir we köz qarashtiki ortaqliq, hem pikir we köz qarashtiki periq teng mewjut bolup turushi kirek. Pikir ortaqliqini heddidin ziyade teshebbus qilip, pikirdiki periqni chetke qiqish yaki uni inkar qilish normal emes. Pikir we köz qarashtiki periq bek ighir bolup, pikir we köz qarashta birlik we ortaqliq bolmasliqmu toghra emes. Mesile bizning pikir we köz qarashtiki periqqe qandaq muamili qilishimizda; bizning pikir we köz qarashtiki periq tüpeylidin kilip chiqish ihtimali bolghan toqunushlardin qandaq saqlinishimiz we uni qandaq hel qilishimizda. Eger biz munazire jeryanida, munazire exlaqigha boy sunup, özimizning söz erkinlikini tekitligende, bashqilarningmu bizge oxshash söz erkinlikining barliqini tonup yetsek we uninggha hörmet qilsaq, köz qarash periqi we pikir ixtilapi tüpeylidin kilip chiqqan toqunushlardin ünümlik saqlinalaymiz. U chaghda bizning pikir we köz qarashtiki periqler, bizning ishlirimizni saghlam tereqqi qidurushta, hem shundaqla ishlirimizda özgürüsh we yingiliq yaritishta ijabi rol oynadighan herketlendürgüch küchke aylinishi mümkin.

2019 - yili 9 - ayning 12 - küni

ئوقۇتقۇچۇمنى ئەسلەپ

ئوقۇتقۇچۇمنى ئەسلەپ

Yingi yiziq nusqisi
https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/09/oqutquchumni-eslep.html

ئاۋازلىق نۇسقىسى
https://drive.google.com/open?id=1TWd0bYD4E1CJGlD8PYtHOseBa04Or3HD

مەمەت ئىمىن

بۈگۈن 9 - ئاينىڭ 10 - كۈنى پۈتۈن خىتتايدا جۈملىدىن بىزنىڭ ۋەتەندە ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى بولۇپ، مەن بۈگۈن بۇ مۇناسىۋەت بىلەن مىنىڭ ھاياتىمغا تەسىر كۆرسەتكەن ئىشتىن بىرنى سىلەر بىلەن ئورتاقلاشماقچى.

مىنىڭ كىيىنكى ھاياتىمغا ئەڭ چوڭ تەسىر كۆرسەتكەن ئادەم، مىنىڭ تولۇق ئوتۇرا مەكتەپتىكى سىنىپ مۇدىرىم ۋە پەلسەپە (سىياسەت) ئوقۇتقۇچۇم بولۇپ، مەن تولۇقسىز ئوتۇرا مەكتەپنى تۈگۈتۈپ، داۋاملىق ئوقۇشتىن ۋاز كەچكەن ۋاختىمدا، ئۇ ئوقۇتقۇچۇم ماڭا ۋە بىزنىڭ ئۆيدىكىلەرگە خىزمەت ئىشلەپ، مىنىڭ تولۇق ئوتۇردا داۋاملىق ئوقۇشۇشۇمغا ۋە ھازىرقى ھاياتىمدا ياشاشقا سەۋەپ بولغان ئىدى.

مەن 1978 - يىلى تولۇقسىز ئوتۇرا مەكتەپنى ئوقۇۋاتقاندا، ئۇ ئوقۇتقۇچى بىزنىڭ سىنىپقا ھەپتىدە ئىككى قىتىم پەلسەپە يەنى ماركىسىزىم نەزىريەسى دەرىسى ئۆتكەن ئىدى ۋە مىنى پەقەت يىراقتىن بىلەتتى. 1981 - يىلى مەن تولۇقسىز ئوتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈپ، ئوتۇرا تەخنىكۇمغا ئىمتاھان بەرگەن ۋە ئىمتاھاندا گەرچە ياخشى نەتىجىگە ئىرىشكەن بولساممۇ، بىراق مىنىڭ ئورنۇمغا باشقا بىرسىنى ئالماشتۇرىۋەتكەنلىك سەۋەپتىن ئوتۇرا تەخنىكۇمدا ئوقۇشتىن مەھرۇم قالغان ئىدىم. بىزنىڭ ئۆيدىكىلەر شۇ ئادالەتسىزلىك تۈپەيلىدىن، قاتتىق ئۈمۈتسىزلىنىپ، مىنى ئوقۇماسلىققا دەۋەت قىلغان ئىدى. 1981- يىلى 11- ئايلاردا، يەنى مەكتەپتە ئوقۇش باشلاپ ئىككى ئايدىن كىيىن، ئۇ ئوقۇتقۇچۇم ئۆيگە ئادەم ئەۋەتىپ، ماڭا ۋە بىزنىڭ ئۆيدىكىلەرگە خىزمەت ئىشلەپ، مىنى داۋاملىق ئوقۇشقا كۆندەرگەن ۋە ئۆزى سىنىپ مۇدىرى بولغان بىزنىڭ ناھىيە بويىچە بىردىن بىر نۇقتىلىق سىنىپقا ئىمتاھانسىز قوبۇل قىلغان ئىدى.

ناھايتى ئەپسۇس، ئۇ چاغلاردا "دىن ئادەم زەھەرلەيدىغان ئەپىيۇن" دەپ تەشۋىق قىلىنىدىغان يىللار بولۇپ، ئۇ ئوقۇتقۇچىممۇ دىنغا قارشى ۋە دىننى ئىنكار قىلىدىغان، ئەمما ئاق كۆڭۈل، مەرت ۋە مىللەتنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن باش قاتۇرىدىغان، مەرىپەتۋەر ئوقۇتقۇچى ئىدى. مەن تولۇق ئوتۇرا مەكتەپتە ئوقۇش جەريانىدا، ئۇ ئوقۇتقۇچۇم ماڭا ناھايتى كۆڭۈل بۆلۈپ، نۇرغۇنلىغان ياخشى ئۈگۈنۈش شاراھىتلارنى يارىتىپ بەرگەن ئىدى. مەن تولۇق ئوتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەندە، مەن ئۇ ئوقۇتقۇچۇمنىڭ مەندىن كۈتكەن ئۈمۈدىنى يەردە قويماي،  يۇقۇرى نەتىجە بىلەن ئالى مەكتەپكە ئۆتكەن ئىدىم.

مەن ئالى مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان چاغلىرىمدا، ئۇ ئوقۇتقۇچۇم تىل راكىغا گىرىپتار بولۇپ قىلىپ، ئۈرۈمچىدە ئوپىراتسىيە قىلىپ تىلىنى كىسىۋەتكەن ئىدى. مەن تەتىلدە ئۈرۈمچىدىكى دوختۇرخانىغا يوقلاپ بارغىنىمدا، ئۇ ئوقۇتقۇچۇم يىغلاپ تۇرۇپ، ئۆزىنىڭ پۇشايمانلىرىنى يىزىق ئارقىلىق ماڭا ئىزھار قىلغان ئىدى. كىيىن ئارىدىن بىر نەچچە يىل ئۆتمەيلا ئالەمدىن ئۆتۈپتۇ.

ئەسلى تىل راكى، باشقا ھەرقانداق بىر راك كىسىلى ۋە ياكى باشقا كىسەللىكلەرگە ئوخشاش ھەرقانداق ئىنسان گىرىپتار بولۇش ئىھتىمالى بولغان بىر خىل كىسەللىك بولسىمۇ، ھەم ئۇنىڭ دىننى ئىنكار قىلىش بىلەن ھىچقانداق سەۋەپ نەتىجىلىك مۇناسىۋىتى بولمىسىمۇ، بىراق ئىنسانلارنىڭ ئۆزى تىگىگە يىتەلمىگەن ھادىسلەر ئالدىدىكى ئاجىزلىقى تۈپەيلىدىن، داۋاملىق دىننى ئىنكار قىلىدىغان ئۇ رەھمەتلىك ئوقۇتقۇچۇمنىڭ تىلىدا ئۇ كىسەلنىڭ پەيدا بولۇشىغا قاراپ، نۇرغۇن ئادەملەر چۆچۈشكەن ۋە تۆۋە قىلىشقان ئىدى. ئەپسۇس ئۇلار، ئەگەر ئىنسانلار دىننى ئىنكار قىلغىنى ئۈچۈن، بۇ دۇنيادا ئاللاھ تەرىپىدىن جازالىنىدىغان ئىش بولسا، بۇ دۇنيادا زۇلۇم كۆرىۋاتقان ۋە كۈلپەت چىكىۋاتقانلارنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ مۇسۇلمانلار بولماستىن، بەلكى دىنسىزلار بولىدىغانلىقىنى، ئەمىلىيەتتە بولسا دەل ئۇنىڭ ئەكسى ئىكەنلىگىنى ئويلاپ باقمىغان ئىدى.

86 - يىلى ياكى 87 - يىلى بولسا كىرەك، مەن تۇققان يوقلاش ئۈچۈن يۇرتقا بارسام، ئۇ رەھمەتلىك ئوقۇتقۇچۇم بىلەن ياخشى ئۆتىدىغان ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ھەممىسى، ئۇ ئوقۇتقۇچۇمدىن چەت چىگىرسىنى پۈتۈنلەي ئايرىپ، بىراقلا 180 گىرادۇد ئۆزگۈرەپ، ھىچ بىر جۈمەدىن قالمايدىغان تەقۋادار مۇسۇلمان بولۇپ كەتكەن ئىكەن. يەنە ناھايتى ئەپسۇس، ئۇ ئوقۇتقۇچۇمنىڭ ئۆيىدىكىلەر، ئوقۇتقۇچۇم ئۆلۈپ كەتكەندىن كىيىن پۈتۈن دوست بۇرادەرلىرىدىن ئايرىلىپ، يالغۇزلا قالغان ئىكەن. بىر قىتىم مەن ئۆقۇتقۇچۇمنىڭ ئائىلىسىدىكىلەرنى يوقلاپ بارسام، رەھمەتلىك ئوقۇتقۇچۇمنىڭ ئايالى يىغلاپ تۇرۇپ، كونا دوستلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئۆزىدىن يىراقلاپ كەتكەنلىكىنى سۆزلەپ، ئۆز بىشىغا كەلگەن دەرت ئەلەملىرىنى ئەيتىپ بەرگەن ئىدى. بۇلاردىن خەلقمىزدىكى نادانلىقنىڭ نەقەدەر ئىغىر ئىكەنلىكىنى كۆرىۋىلىش ئۇنچە قىيىن بولمىسا كىرەك. چۈنكى ئۇ "كونا دوستلار"،ئۇ  ئوقۇتقۇچۇم دىنغا قارشى تۇرغاندا، دىننى ئىنكار قىلغاندا ئەمەس، بەلكى تىل راكىغا گىرىپتار بولۇپ، بىشىغا ئىغىر كۈنلەر كەلگەندە، ئاندىن ئۆزلىرىنىڭمۇ تىل راكىغا گىرىپتار بولۇپ، تىلى كىسىلىپ كىتىشىدىن ئەندىشە قىلىپ، ئۇ ئوقۇتقۇچۇم ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسىدىن يىراقلاشقان ئىدى.

مەن ئۇنىڭدىن كىيىنكى ئۇزۇن بىر زامان، ئۇ ئوقۇتقۇچۇمنى ھۆرمەتلەشنى ياكى ئۇنىڭ دىننى ئىنكار قىلغىنى ئۈچۈن، ئۇنى ئەيىپلەشنى بىلەلمەي قالغان ئىدىم. كىيىن ئويلاپ باقسام، كومنىست خىتتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ۋەتىنىمىزدە يۈرگۈزگەن دىننى چەكلەش، دىننى بۇرمىلاش ۋە ياكى دىننى ئىنكار قىلىش سىياسەتلىرى تۈپەيلىدىن، خەلقىمىز دىنىي بىلىملەرنى ئۈگۈنۈش پۇرسەتلىرىدىن، بولۇپمۇ ئۇنى توغرا ئۈگۈنۈش پۇرسەتلىرىدىن مەھرۇم قىلىنغان ۋە نادان قالدۇرۇلغان ئىكەن. ئۇ ئوقۇتقۇچۇمغا ئوخشاش مەدىنىيەت زور ئىنقىلاۋى مەزگىلىدە تەلىم ئالغان بىر قىسىم زىيالىلار، شۇ دەۋەئىردىكى ۋەزىيەت تۈپەيلىدىن دىنسىز بولۇپ يىتىشكەن بولسا، يەنە كۆپ قىسىم ئاۋام خەلق دىننى توغرا ئۈگىنەلمەي، ھەممە ئىشنى دىنغا باغلايدىغان، بىشىغا كەلگەن كۈلپەتلەرنى تەقدىردىن كۆرۈپ، كۆرگەن كۈنىگە قانائەت قىلىدىغان ۋە ياكى تەقدىرگە تەن بىرىپ، ئۆز تەقدىرىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتمەيدىغان ھالغا چۈشۈپ قالغان ئىكەن. مەن ئاللاھتىن ئۇ ئوقۇتقۇچۇمنىڭ شۇ رەزىل تۈزۈلمە سەۋەبىدىن بىلىپ بىلمەي ئۆتكۈزگەن گۇناھلىرىنى كۆچۈرۋىتىشنى تىلەش بىلەن بىرگە شۇ نادان قالغان خەلقىمگە ئەقىل پاراسەت ئاتا قىلىشنى تىلەيمەن.

ئەمدىلىكتە قارايدىغان بولساق، ۋەتەندە ئۇ ئوقۇتكۇچۇم ئوقۇغان ۋە ياشىغان مەدىنيەت زور ئىنقىلاۋى دەۋرىدىن كىيىنكى يەنە بىر قىتىملىق كەڭ كۆلەملىك دىننى چەكلەش، دىننى بۇرمىلاش ۋە ئىرقى قىرغىنچىلىق ئىلىپ بىرىش سىياسىتى يۈرگىزىلىۋاتقان بولۇپ، خىتتاي ھۆكۈمىتى، بىر تەرەپتىن خەلقىمىزنى ئۆز دىننى ئىتىقادى ۋە مىللى كىملىكىدىن ۋاز كىچىشكە مەجبۇرى قىلىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خەلقىمىزنى دىنىي ئەسەبىلىك ۋە تىرورلۇققا باغلاپ يوق قىلماقتا. بىر قىسىم ئىنسانلىرىمىز بولسا، دىنىمىزدا ئوتۇرغا قويغان تەلىماتلارنى توغرا ئۈگۈنۈش ۋە ئۇنى توغرا ئىجرا قىلىشنىڭ ئورنىغا، دىنىي تەلىماتلارنى خاتا ئىستىمال قىلىپ، تۇيۇق يولغا كىرىپ قالماقتا. ئاللاھ ھەممەيلەننىڭ دىلىنى يورۇتۇپ، دىننى ئىنكار قىلغانلارنىڭ "تىل راكى" غا گىرىپتار بولۇپ، تىلى كىسىلىپ كىتىشتىن ساقلاش بىلەن بىرگە، ئەڭ موھىمى دىننى سۇيى ئىستىمال قىلىپ، تۇيۇق يولغا كىرىپ قالغان شۇ نادان خەلقىمىزنى، توغرا يولغا باشلار.

2019 - يىلى 9 - ئاينىڭ 10 - كۈنى

Oqutquchumni eslep

Oqutquchumni eslep

كونا يىزىق نۇسقسى
https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/09/blog-post.html

Awazliq nusqisi
https://drive.google.com/open?id=1TWd0bYD4E1CJGlD8PYtHOseBa04Or3HD

Memet Emin

Bügün 9 - ayning 10 - küni pütün Xittayda jümlidin bizning wetende oqutquchilar bayrimi bolup, men bügün bu munasiwet bilen mining hayatimgha tesir körsetken ishtin birni siler bilen ortaqlashmaqchi.

Mining kiyinki hayatimgha eng chong tesir körsetken adem, mining toluq otura mekteptiki sinip mudirim we pelsepe (siyaset) oqutquchum bolup, men toluqsiz otura mektepni tügütüp, dawamliq oqushtin waz kechken waxtimda, u oqutquchum manga we bizning öydikilerge xizmet ishlep, mining toluq oturda dawamliq oqushushumgha we hazirqi hayatimda yashashqa sewep bolghan idi.

Men 1978 - yili toluqsiz otura mektepni oquwatqanda, u oqutquchi bizning sinipqa heptide ikki qitim pelsepe yeni Markisizim neziryesi derisi ötken idi we mini peqet yiraqtin biletti. 1981 – yili men toluqsiz otura mektepni püttürüp, otura texnikumgha imtahan bergen we imtahanda gerche yaxshi netijige irishken bolsammu, biraq mining ornumgha bashqa birsini almashturiwetkenlik seweptin otura texnikumda oqushtin mehrum qalghan idim. Bizning öydikiler shu adaletsizlik tüpeylidin, qattiq ümütsizlinip, mini oqumasliqqa dewet qilghan idi. 1981- yili 11- aylarda, yeni mektepte oqush bashlap ikki aydin kiyin, u oqutquchum öyge adem ewetip, manga we bizning öydikilerge xizmet ishlep, mini dawamliq oqushqa köndergen we özi sinip mudiri bolghan bizning nahiye boyiche birdin bir nuqtiliq sinipqa imtahansiz qobul qilghan idi.

Nahayti epsus, u chaghlarda "din adem zeherleydighan epiyun" dep teshwiq qilinidighan yillar bolup, u oqutquchimmu din’gha qarshi we dinni inkar qilidighan, emma aq köngül, mert we milletning kelgüsi üchün bash qaturidighan, meripetwer oqutquchi idi. Men toluq otura mektepte oqush jeryanida, u oqutquchum manga nahayti köngül bölüp, nurghunlighan yaxshi ügünüsh sharahitlarni yaritip bergen idi. Men toluq otura mektepni püttürgende, men u oqutquchumning mendin kütken ümüdini yerde qoymay, yuquri netije bilen ali mektepke ötken idim.

Men ali mektepte oquwatqan chaghlirimda, u oqutquchum til rakigha giriptar bolup qilip, Ürümchide opiratsiye qilip tilini kisiwetken idi. Men tetilde Ürümchidiki doxturxanigha yoqlap barghinimda, u oqutquchum yighlap turup, özining pushaymanlirini yiziq arqiliq manga izhar qilghan idi. Kiyin aridin bir nechche yil ötmeyla alemdin ötüptu.

Esli til raki, bashqa herqandaq bir rak kisili we yaki bashqa kiselliklerge oxshash herqandaq insan giriptar bolush ihtimali bolghan bir xil kisellik bolsimu, hem uning dinni inkar qilish bilen hichqandaq sewep netijilik munasiwiti bolmisimu, biraq insanlarning özi tigige yitelmigen hadisler aldidiki ajizliqi tüpeylidin, dawamliq dinni inkar qilidighan u rehmetlik oqutquchumning tilida u kiselning peyda bolushigha qarap, nurghun ademler chöchüshken we töwe qilishqan idi. Epsus ular, eger insanlar dinni inkar qilghini üchün, bu dunyada Allah teripidin jazalinidighan ish bolsa, bu dunyada zulum köriwatqan we külpet chikiwatqanlarning köp qismining musulmanlar bolmastin, belki dinsizlar bolidighanliqini, emiliyette bolsa del uning eksi ikenligini oylap baqmighan idi.

86 - yili yaki 87 - yili bolsa kirek, men tuqqan yoqlash üchün yurtqa barsam, u rehmetlik oqutquchum bilen yaxshi ötidighan oqutquchilarning hemmisi, u oqutquchumdin chet chigirsini pütünley ayrip, biraqla 180 giradud özgürep, hich bir jümedin qalmaydighan teqwadar musulman bolup ketken iken. Yene nahayti epsus, u oqutquchumning öyidikiler, oqutquchum ölüp ketkendin kiyin pütün dost buraderliridin ayrilip, yalghuzla qalghan iken. Bir qitim men öqutquchumning ailisidikilerni yoqlap barsam, rehmetlik oqutquchumning ayali yighlap turup, kona dostlarning hemmisining özidin yiraqlap ketkenlikini sözlep, öz bishigha kelgen dert elemlirini eytip bergen idi. Bulardin xelqimizdiki nadanliqning neqeder ighir ikenlikini köriwilish unche qiyin bolmisa kirek. Chünki u "kona dostlar", oqutquchum din’gha qarshi turghanda, dinni inkar qilghanda emes, belki til rakigha giriptar bolup, bishigha ighir künler kelgende, andin özliriningmu til rakigha giriptar bolup, tili kisilip kitishtin endishe qilip, u oqutquchum we uning ailisidin yiraqlashqan idi.

Men uningdin kiyinki uzun bir zaman, u oqutquchumni hörmetleshni yaki uning dinni inkar qilghini üchün, uni eyipleshni bilelmey qalghan idim. Kiyin oylap baqsam, Komnist Xittay Hakimiyitining wetinimizde yürgüzgen dinni cheklesh, dinni burmilash we yaki dinni inkar qilish siyasetliri tüpeylidin, xelqimiz diniy bilimlerni ügünüsh pursetliridin, bolupmu uni toghra ügünüsh pursetliridin mehrum qilin'ghan we nadan qaldurulghan iken. U oqutquchumgha oxshash mediniyet zor inqilawi mezgilide telim alghan bir qisim ziyalilar, shu deweirdiki weziyet tüpeylidin dinsiz bolup yitishken bolsa, yene köp qisim awam xelq dinni toghra üginelmey, hemme ishni din'gha baghlaydighan, bishigha kelgen külpetlerni teqdirdin körüp, körgen künige qanaet qilidighan we yaki teqdirge ten birip, öz teqdirini özgertish üchün tirishchanliq körsetmeydighan halgha chüshüp qalghan iken. Men Allahtin u oqutquchumning shu rezil tüzülme sewebidin bilip bilmey ötküzgen gunahlirini köchürwitishni tilesh bilen birge shu nadan qalghan xelqimge eqil paraset ata qilishni tileymen.

Emdilikte qaraydighan bolsaq, wetende u oqutkuchum oqughan we yashighan medinyet zor inqilawi dewridin kiyinki yene bir qitimliq keng kölemlik dinni cheklesh, dinni burmilash we irqi qirghinchiliq ilip birish siyasiti yürgiziliwatqan bolup, Xittay hökümiti, bir tereptin xelqimizni öz dinni itiqadi we milli kimlikidin waz kichishke mejburi qiliwatqan bolsa, yene bir tereptin xelqimizni diniy esebilik we tirorluqqa baghlap yoq qilmaqta. Bir qisim insanlirimiz bolsa, dinimizda oturgha qoyghan telimatlarni toghra ügünüsh we uni toghra ijra qilishning ornigha, diniy telimatlarni xata istimal qilip, tuyuq yolgha kirip qalmaqta. Allah hemmeylenning dilini yorutup, dinni inkar qilghanlarning “til raki” gha giriptar bolup, tili kisilip kitishtin saqlash bilen birge, eng mohimi dinni suyi istimal qilip, tuyuq yolgha kirip qalghan shu nadan xelqimizni, toghra yolgha bashlar.

2019 – yili 9 – ayning 10 - küni

قوينى قاسساپ سويىسۇن

قوينى قاسساپ سويىسۇن

 Qoyni qassap soyisun

https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/08/qoyni-qassap-soyisun.html

ئاۋازلىق نۇسقىسى
https://drive.google.com/open?id=19X5kEBz9lUfHXhJM4ku32yEX71H234zk

مەمەت ئىمىن

بىزدە "قوينى قاسساپ سويىسۇن" دەيدىغان بىر ئەقلىيە سۆز بولۇپ، ئۇنىڭ مەنىسى "ھەر ئىشنى شۇ ئىشنىڭ كەسسىپ ئەھىللىرى، مۇتىخەسىسلىرى قىلسۇن" دىگەن مەنانى بىلدۇرىدۇ. ئاتا بوۋىلىرىمىزدىن قالغان بۇ ئەقلىيە سۆز گەرچە ناھايتى توغرا سۆز بولسىمۇ، بىراق بىزنىڭ ئەمىلى ھاياتىمىزدا بەزى كىشىلەر، بۇ سۆزنى باشقىلارنىڭ سۆز ئەركىنلىكىنى بوغۇش، مەلۇم كەسسىپنى مونۇپۇل قىلىپ، ئۆزنىڭ نوپۇزىنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن قالايمىقان ئىشلىتىدىغان ۋە ياكى ئۇ سۆزنى سۈيې ئىستىمال قىلىدىغان ئەھۋاللار ئىزچىل يۈز بىرىپ كەلمەكتە.

ئەمىلىيەتتە يالغۇز قوينى ئەمەس، ھەرقانداق ھايۋاننى قاسساپ سوياش كىرەك. شۇ سەۋەپتىن بىز ياشاۋاتقان دۆلەتلەردە قاسساپلارنىڭمۇ قاسساپلىق پىراۋىسى بار. مىنىڭچە بۇ تالاش تارتىش قىلىدىغان موھىم مەسىلە ئەمەس، بۇ يەردە موھىم بولغىنى، ئۇ "قاسساپ" نىڭ "قاسساپ" لىقىنىڭ قانداق بىكىتىلىشى ۋە كىملەر تەرىپىدىن بەلگىلىنىش مەسىلىسىدۇر. يەنى بىر ئادەمنىڭ "قاسساپ" بولىشى ئۇنىڭ پىشانىسىغا پۈكۈلگەنمۇ؟ ئۇ بىر ئادەم ئوقىغان كەسسىپمۇ؟ ئۇ بىر دىپلومامۇ ياكى شۇغۇللانغان كەسسىپمۇ؟ "قاسساپلىق"، بىر ئادەمگە نىسبەتەن ئۆزگەرمەس نەرسىمۇ؟ بىر ئادەم ئۆز تۇرمۇشىنى قامداش ئۈچۈن مەلۇم بىر كەسسىپ بىلەن شۇغۇللانسا، ئۇ ئادەم چوقۇم شۇ كەسسىپنىڭ "قاسساپ" پى ھىساپلىنامدۇ؟ بىر ئادەم ئۆزى شۇغۇللانغان كەسسىپنىڭ سىرتىدا باشقا بىر كەسسىپنىڭ "قاسساپ" پى بولالمامدۇ؟ مىنىڭ قارىشىمچە قاسساپلىق ھەرگۈزمۇ تۇغما ۋە ياكى بىر ئادەمنىڭ پىشانىسىغا پۈكۈلگەن نەرسە ئەمەس. ھەر قانداق ئادەم ئۈزلۈكسىز ئىزدىنىش ۋە ئۈگۈنۈش ئارقىلىق مەلۇم كەسسىپنىڭ، بولۇپمۇ ئىجتىمايى پەن ساھەسىنىڭ "قاسساپ" پى بولالايدۇ.

ئامىركىنىڭ 19 - قىتىملىق پىرەزىدەنتى رۇسىرفورد خەيىس مۇنداق دىگەن ئىكەن، "ھەر بىر مۇتىخەسىس بىر چاغلاردا يىڭى ئۈگەنگۈچى شاگرىت ئىدى".

بىز ياشاۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيا، ئاتا مىراس كەسسىپلەر ئۈزلىكسىز يوقاپ كىتىشكە يۈزلىنىۋاتقان بىر دۇنيا بولۇپ، ئۇ ھەرگۈزمۇ "ئوغرىنىڭ بالىسى ئوغرى، ئادۇكاتنىڭ بالىسى ئادۇكات" بولىدىغان دۇنيا ئەمەس. نۇرغۇنلىغان تەرەققى قىلغان غەرىپ دۆلەتلەردە ئالى مەكتەپتە ئوقۇش پەقەتلا ئىنسانلارنىڭ ئۆز ئۆزىنى يىتىلدۈرۈش جەريانى بولۇپ، ئۇ ھەرگۈزمۇ بىر ئىنساننىڭ كەلگۈسى بىر ئۆمۈرلۈك كەسسىپىنى بەلگۈلەيدىغان بىردىن بىر ۋاستە ئەمەس. ئامىركىدا ئالى مەكتەپنى پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ خىزمەت تىپىش ئەھۋالى ۋە شۇغۇللىنىۋاتقان كەسسىپى توغۇرسىدا ئىلىپ بىرىلغان تەكشۈرۈش نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا، ئالى مەكتەپنى پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ پەقەت 27% تى ئوقۇغان كەسسىپى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك خىزمەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىدىكەن؛ 30% تىدىن ئارتۇقى ئوقۇغان كەسسىپ بىلەن ھىچ مۇناسىۋىتى بولمىغان باشقا كەسسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىكەن. كۆپلىگەن كىشىلەر، يىشنىڭ چوڭىشىغا ئەگىشىپ، ئۆزىنىڭ ئۆزىگە بولغان تونۇشى ئۈزلىكسىز مۈكەممەلىشىپ، ئۆزىنىڭ قىززىقىشىنى ۋە قابىلىيىتىنى قايتىدىن تونۇپ يىتىپ، بىر ۋە ياكى بىر نەچچە قىتىم كەسسىپ ئالماشتۇرىدىكەن ۋە ئەڭ ئاخىردا ئۆزى قىززىققان بىر ياكى بىر نەچچە كەسسىپتە مۇئاپىقىيەت قازىنىدىكەن.

ھەممىمىز بىلگەندەك ھازىرقى ئامىركا پىرەزىدەنتى دونالد ترۇمپ، ئالى مەكتەپتە ئىختىساد كەسسىپىدە ئوقۇغان بولۇپ، ئۇ ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كىيىن دادىسىغا ئەگىشىپ ئۆي مۆلۈك تىجارەتى بىلەن شۇغۇللانغان، كىيىن بىر مەزگىل تىلۋىزور رىياسەتچىسى بولغان. 70 ياشقا كىرگەندە ئامىركا پىرەزىدەنتلىك سايلىمىغا قاتنىشىپ، سىياسەت بىلەن شۇغۇللىنىشقا باشلىغان. ئەلۋەتتە مەن بۇ يەردە دونالد ترۇمپنى سىياسەتنىڭ "قاسساپ" پى دىمەكچى ئەمەسمەن. ھازىر ھەممىمىز كۆرۈۋاتقاندەك، ھەر خىل كىشىلەرنىڭ ئۇنىڭغا بولغان كۆز قارىشى ھەر خىل بولۇپ، بەزىلەر ئۇنىڭ سىياسەت بىلەن شۇغۇللىنىپ باقمىغانلىقى ۋە ياكى سىياسەتتىن پەقەت خەۋىرى يوقلىقى سەۋەبىدىن ئەسلىدە بار بولغان خەلقارا ۋەزىيەتتىكى تەڭپۇڭلىقنى قالايمىقان قىلىۋەتتى دىيىشسە، يەنە بەزىلەر دەل شۇ سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن دۇنيا ۋەزىيىتىدە ئۆزگۈرۈش پەيدا قىلىۋاتىدۇ دىيىشمەكتە. مەيلى قانداق بولۇشتىن قەتتى نەزەر ئۇنىڭ ئەنەنىۋى سىياسەتتىن پەرىقلىق بولغان باشقىچە بىر ئۇسۇل قوللىنىۋاتقانلىقى ھەممىمىزگە مەلۇم. ئۇنىڭ ئاقىۋىتى ۋە نەتىجىسى قانداق بولىدۇ، ۋاختى كەلگەندە كۆرىمىز.

جوھن گىلەن (John Glenn) بولسا 1962 – يىلى تۇنجى قىتىم ئاي ئوربىتاسىغا بارغان ئامىركانىڭ ئالەم ئۇچقۇچىسى بولۇپ، ئۇ ئۇنىۋەرسىتتا خىمىيە كەسسىپىدە ئوقۇغان، 53 ياشقا كىرگەندە سىياسى ھاياتىنى باشلىغان بولۇپ، ئوخايو (Ohio) شىتاتىنىڭ كىڭەش پالاتاسىيە مىللەت ۋەكىلى بولغان ۋە ئۇ خىزمەتنى 24 يىل داۋاملاشتۇرغان. 1998 – يىلى ئۇ كونا كەسسىپىنى قايتىدىن قولغا ئىلىپ، "بايقاش" ناملىق ئالەم بوشلىقى كىمىسىدە ۋەزىپە ئۆتىگەن.

جۇلىيا چائىلد (Julia Child)، ئالى مەكتەپتە تارىخ كەسسىپىدە ئوقۇغان ۋە ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كىيىن خەت باسقۇچى، ئاخباراتچىلىق قاتارلىق خىزمەتلەر بىلەن شۇغۇللانغان بولۇپ، 50 ياشقا كىرگەندە تۇنجى ئاشپەزلىك كىتاۋىنى نەشىر قىلغان ۋە 1961 – يىلى داڭلىق ئاشپەزلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالغان.

بىزگە مەلۇمكى "قوينى قاسساپ سويىسۇن" دىگەن بۇ ئەقلىيە سۆزىدىكى "قاسساپ" نىڭ ئەسلى مەنىسى مەلۇم كەسسىپ بىلەن شۇغاللانغۇچى، ياكى مەلۇم كەسسىپنىڭ ئۇستىسى دىگەن مەنانى بىلدۈرىدىغان بولۇپ، ئاساسلىقى بىر ئادەمنىڭ ئۇزۇندىن بىرى شۇغۇللىنىپ كىلىۋاتقان كەسسىپى كۆزدە تۇتۇلغان. ئەگەر بىز بۇ "قاسساپ" سۆزىنى نوقۇل ھالدا يەنىلا بىر ئادەمنىڭ شۇغۇللىنىۋاتقان كەسسىپى بىلەن باغلىۋالساق، بىزنىڭ بۇ ئەقلىيە سۆزگە بولغان چۈشەنچىمىز بىتەرەپلىمىلىك بولۇپ قالغان بولىدۇ. تاماقنى ئاشپەز ئېتىدۇ، بىراق تاماق ئېتەلىگەن ئادەمنىڭ ھەممىسىنىڭ ئاشپەز بولىشى ناتايىن؛ ھەم شۇنداقلا تاماقنىڭ تەملىك ياكى تەملىك ئەمەسلىكىگە باھا بەرگۈچىلەرنىڭ ئۇستا ئاشپەز بولىشىمۇ ناتايىن. كىسەلنى ئەلۋەتتە دوختۇر داۋالايدۇ، بىراق دوختۇرنىڭ قانداق دوختۇر ئىكەنلىكىگە بىمارلارمۇ باھا بىرەلەيدۇ. گەرچە دوختۇرغا باھا بىرىشتە ھەر خىل ئۆلچەملەر بولسىمۇ، بىراق دوختۇرغا باھا بەرگۈچى چوقۇم دوختۇر بولۇش ھاجەتسىز.

ھەر بىر كەسسىپنىڭ قىلىپلىشىپ كەتكەن بەزى ئادەتلىرى بولۇپ، بىر ئادەم ئۇزۇن مۇددەت بىر كەسسىپ بىلەن شۇغۇللانغاندا، ئۇ ئادەم يالغۇز ئۇ كەسسىپنىڭ ئۇستىسى بولۇپ قالماستىن بەلكى شۇ قىلىپلىشىپ كەتكەن ئادەتلەر تۈپەيلىدىن، ئۇ ئادەمنىڭ ئوخشىمىغان يىڭى ئىدىيەلىرى چەكلىمىگە ئۇچۇرشى، يىڭىلىق يارىتىش ئىدىىيەسى بەلگۈلىك توسالغۇغا ئۇچۇرشى، ھەتتە ئوخشاش خاتالىقلارنى قايتا قايتا سادىر قىلىشى مۈمكىن. بۇنداق ئەھۋال ئاستىدا پەقەتلا ئۇ كەسسىپتىكى قىلىپلىشىپ كەتكەن ئادەتلەرنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچۇرمىغان، ئۇ كەسسىپنىڭ سىرتىدىكى كىشىلەر ۋە ياكى بۇ كەسسىپكە يىڭى كىرگەن كىشىلەر، ئۇ چەكلىمىلەرگە تەسىر كۆرسىتىپ، ئۇنىڭدا ئۆزگۈرىش پەيدا قىلالىشى مۈمكىن. "پادىشاھنىڭ يىڭى كىيىمى" دىگەن ھىكايىنى بەلكىم كۆپۈنچىمىز ئوقۇغان. پادىشاھنىڭ ئۈستىدە كىيىم يوقلىقىنى بايقىغۇچى، دەل شۇ "قىلىپ" نىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچۇرمىغان كىچىك بالا. بىزدە "كۆزگە ئىلمىغان پۇتاق، ئىشتانغا ئىلمىشىپتۇ" دەيدىغان ئەقلىيە سۆز بار. دىمەك بەزىدە مەۋجۇت مەسىلىنى بايقاش ئۈچۈن، چوقۇم "قاسساپ" بولۇش ھاجەتسىز؛ ئۇنىنغا بەزىدە ئەقىل ۋە ئىدىرەك يىتەرلىك.

ھازىرقى زامان ئىلىمىگە ئاساسلانغاندا، "قاسساپ" دىمەك يالغۇز مەلۇم كەسسىپ بىلەن شۇغۇللانغۇچى دىمەك بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئۇ شۇ كەسسىپنىڭ مۇتىخەسىسى (Specialist, Expert) دىمەك بولۇپ، ئۇ مەلۇم كەسسىپ، مەلۇم تىما، مەلۇم مەسىلە ئۈستىدە ئۇزۇن مۇددەت ئۈزلىكسىز ئىزدەنگەن، تەتقىتقات ئىلىپ بارغان ئادەملەرنى كۆزدە تۇتىدۇ. مۇتىخەسىسلەر گەرچە مەلۇم كەسسىپ ۋە ياكى مەلۇم مەسىلە ئۈستىدە چۈشەنچە بىرىش، يەكۈن چىقىرىش ئىمتىيازىغا ئىگە ئالاھىدە بىلىملىك كىشىلەر بولسىمۇ، ئۇلار ئوتۇرغا قويغان چۈشەنچە، ئۇلار چىقارغان يەكۈن نورمالدا قانۇنى كۈچكە ئىگە دەپ قارالغان ۋە مۇتلەپ كۆپ ساندىكى ئىنسانلار تەرىپىدىن ئورتاق قوبۇل قىلىنغان بولسىمۇ، بىراق ئۇلار ئوتۇرغا قويغان مەسىلەلەرنىڭ، ئۇلار چىقارغان يەكۈنلەرنىڭ ھەر زامان مۇتلەق توغرا بولىشى ناتايىن. ھەم شۇنداقلا مەلۇم شەخىسنىڭ مەلۇم ساھەدە مۇتىخەسىس بولۇپ نوپۇزلۇق بولۇشى بىلەن، باشقىلارنىڭ ئۇ كەسسىپ ياكى ئۇ ساھەدىكى مەلۇم مەسىلە ئۈستىدە پىكىر بايان قىلىش ھوقۇقى يوق دىگەنلىك بولمايدۇ. زاماننىڭ تەرەققى قىلىشىغا ئەگىشىپ، ئىنسانلارنىڭ تونۇشى ۋە كۆز قاراشلىرى ئۆزگۈرەيدۇ. ئىنسانلارنىڭ ئۆزى شۇغۇللىنىۋاتقان كەسسىپىدىن باشقا قىززىقىشلىرى، ئىزدىنىشلىرى ئۈزلىكسىز پەيدا بولۇپ تۇرىدۇ. ئىنسانلار ئۈزلىكسىز ئۈگۈنۈش ۋە ئىزدىنىش ئارقىلىق بۇرۇن بىلمىگەن نەرسىلەرنى بىلىدۇ؛  شۇنداقلا ئىنسانلار بۇرۇن توغرا دەپ بىلگەن نەرسىلەر زاماننىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ كىيىن خاتا بولۇپ چىقىشى مۈمكىن. يەنى ئىنسانلارنىڭ بىلگىنى ۋە بىلىمى ھەرگۈزمۇ چەكسىز، مۇتلەق ۋە ئۆزگەرمەس نەرسە ئەمەس.

ئاخىردە تەكىتلەپ ئۆتىدىغىنىم، قوينى قاسساپ سويىسۇن، قاسساپلارنىڭ يىتىلىپ چىقىشى چەكلىمىگە ئۇچۇرمىسۇن؛ كونا قاسساپلارنىڭ ئورنىنى يىڭى يىتىشىپ چىققان قاسساپلار تولۇقلىسۇن. قاسساپلارغا يالغۇز قاسساپلار ئەمەس، بەلكى قاسساپ بولمىغانلارمۇ باھا بەرسۇن. ھەم شۇنداقلا "قاسساپ" لار باشقىلارنىڭ پىكىر ئەركىنلىكىنى بوغۇپ، سورۇننى مونۇپۇل قىلىۋالمىسۇن؛ "قاسساپ" بولمىغانلار ئۆزىلىرىنى "قاسساپ" چاغلاپ، قوينى ھارام قىلمىسۇم؛ ھەممە ئىشقا چىتىشىۋىلىپ سورۇننى قالايمىقان قىلماي، ئىزدەنسۇن، بىلمىگەننى بىلگەنلەردىن ئۈگەنسۇن.

2019 - يىلى 8 - ئاينىڭ 23 - كۈنى، نىيورۇك

Qoyni qassap soyisun

Qoyni qassap soyisun
قوينى قاسساپ سويىسۇن

https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/08/blog-post_23.html

Awazliq nusqisi
https://drive.google.com/open?id=19X5kEBz9lUfHXhJM4ku32yEX71H234zk

Memet Emin

Bizde “qoyni qassap soyisun” deydighan bir eqliye söz bolup, uning menisi “her ishni shu ishning kessip ehilliri, mutixesisliri qilsun” digen menani bilduridu. Ata bowilirimizdin qalghan bu eqliye söz gerche nahayti toghra söz bolsimu, biraq bizning emili hayatimizda bezi kishiler, bu sözni bashqilarning söz erkinlikini boghush, melum kessipni monupul qilip, özning nopuzini saqlap qilish üchün qalaymiqan ishlitidighan we yaki u sözni süyi istimal qilidighan ehwallar izchil yüz birip kelmekte.

Emiliyette yalghuz qoyni emes, herqandaq haywanni qassap soyash kirek. Shu seweptin biz yashawatqan döletlerde qassaplarningmu qassapliq pirawisi bar. Meningche bu talash tartish qilidighan mohim mesile emes, bu yerde mohim bolghini, u “qassap” ning “qassap” liqining qandaq bikitilishi we kimler teripidin belgilinish mesilisidur. Yeni bir ademning “qassap” bolishi uning pishanisigha pükülgenmu? U bir adem oqighan kessipmu? U bir diplomamu yaki shughullan’ghan kessipmu? “Qassapliq”, bir ademge nisbeten özgermes nersimu? Bir adem öz turmushini qamdash üchün melum bir kessip bilen shughullansa, u adem choqum shu kessipning “qassap” pi hisaplinamdu? Bir adem özi shughullan’ghan kessipning sirtida bashqa bir kessipning “qassap” pi bolalmamdu? Mening qarishimche qassapliq hergüzmu tughma we yaki bir ademning pishanisigha pükülgen nerse emes. Her qandaq adem üzlüksiz izdinish we ügünüsh arqiliq melum kessipning "qassap" pi bolalaydu.

Amirkining 19 - qitimliq pirezidenti Rutherford Hayes mundaq digen iken, "Her bir mutixesis bir chaghlarda yingi ügen'güchi shagrit idi". 

Biz yashawatqan bügünki dunya ata miras kessipler üzliksiz yoqap kitishke yüzliniwatqan bir dunya bolup, u hergüzmu “oghrining balisi oghri, adukatning balisi adukat” bolidighan dunya emes. Nurghunlighan tereqqi qilghan gherip döletlerde ali mektepte oqush peqetla insanlarning öz özini yitildürüsh jeryani bolup, u hergüzmu bir insanning kelgüsi bir ömürlük kessipini belgüleydighan birdin bir waste emes. Amirkida ali mektepni püttürgen oqughuchilarning xizmet tipish ehwali we shughulliniwatqan kessipi toghursida ilip birilghan tekshürüsh netijisige asaslan’ghanda, ali mektepni püttürgen oqughuchilarning peqet 27% ti oqughan kessipi bilen zich munasiwetlik xizmetler bilen shughullinidiken; 30% tidin artuqi oqughan kessip bilen hich munasiwiti bolmighan bashqa kessip bilen shughullinidiken. Köpligen kishiler, yishning chongishigha egiship, özining özige bolghan tonushi üzliksiz mükemmeliship, özining qizziqishi we qabiliyitini qaytidin tonup yitip, bir we yaki bir nechche qitim kessip almashturidiken we eng axirda özi qizziqqan bir yaki bir nechche kessipte muapiqiyet qazinidiken.

Hemmimiz bilgendek hazirqi Amirka pirezidenti Donald Trump, ali mektepte ixtisad kessipide oqughan bolup, u oqush püttürgendin kiyin dadisigha egiship öy mölük tijareti bilen shughullan’ghan. Kiyin bir mezgil tilvizor riyasetchisi bolghan. 70 yashqa kirgende Amirka pirezidentlik saylimigha qatniship, siyaset bilen shughullinishqa bashlighan. Elwette men bu yerde Donald Trumpni siyasetning “qassap” pi dimekchi emesmen. Hazir hemmimiz körüwatqandek, her xil kishilerning uninggha bolghan köz qarishi her xil bolup, beziler uning siyaset bilen shughullinip baqmighanliqi we yaki siyasettin peqet xewiri yoqliqi sewebidin eslide bar bolghan xelqara weziyettiki tengpungliqni qalaymiqan qiliwetti diyishse, yene beziler del shu sewepler tüpeylidin dunya weziyitide özgürüsh peyda qiliwatidu diyishmekte. Meyli qandaq bolushtin qetti nezer uning eneniwi siyasettin periqliq bolghan bashqiche bir usul qolliniwatqanliqi hemmimizge melum. Uning aqiwiti we netijisi qandaq bolidu, waxti kelgende körimiz.

John Glenn, 1962 – yili tunji qitim Ay orbitasigha barghan Amirkaning alem uchquchisi bolup, u universitta ximiye kessipide oqughan, 53 yashqa kirgende siyasi hayatini bashlighan bolup, Ohio shitatining kingesh palatasiye millet wekili bolghan we u xizmetni 24 yil dawamlashturghan. 1998 – yili u kona kessipini qaytidin qolgha ilip, “Bayqash” namliq alem boshliqi kimiside wezipe ötigen.

Julia Child, ali mektepte tarix kessipide oqughan we oqush püttürgendin kiyin xet basquchi, axbaratchiliq qatarliq xizmetler bilen shughullan’ghan bolup, 50 yashqa kirgende tunji ashpezlik kitawini neshir qilghan we 1961 – yili dangliq ashpezler qataridin orun alghan.

Bizge melumki “qoyni qassap soyisun” digen bu eqliye sözidiki “qassap” ning esli menisi melum kessip bilen shughallan’ghuchi, yaki melum kessipning ustisi digen menani bildüridighan bolup, asasliqi bir ademning uzundin biri shughullinip kiliwatqan kessipi közde tutulghan. Eger biz bu “qassap” sözini noqul halda yenila bir ademning shughulliniwatqan kessipi bilen baghliwalsaq, bizning bu eqliye sözge bolghan chüshenchimiz bitereplimilik bolup qalghan bolidu. Tamaqni ashpez étidu, biraq tamaq ételigen ademning hemmisining ashpez bolishi natayin; hem shundaqla tamaqning temlik yaki temlik emeslikige baha bergüchilerning usta ashpez bolishimu natayin. Kiselni elwette doxtur dawalaydu, biraq doxturning qandaq doxtur ikenlikige bimarlarmu baha bireleydu. Gerche doxturgha baha birishte her xil ölchemler bolsimu, biraq doxturgha baha bergüchi choqum doxtur bolush hajetsiz.

Her bir kessipning qilipliship ketken bezi adetliri bolup, bir adem uzun muddet bir kessip bilen shughullan’ghanda, u adem yalghuz u kessipning ustisi bolup qalmastin belki shu qilipliship ketken adetler tüpeylidin, u ademning oxshimighan yingi idiyeliri cheklimige uchurishi, yingiliq yaritish idiyesi belgilik tosalghugha uchurshi, hette oxshash xataliqlarni qayta qayta sadir qilishi mümkin. Bundaq ehwal astida peqetla u kessiptiki qilipliship ketken adetlerning cheklimisige uchurmighan, u kessipning sirtidiki kishiler we yaki bu kessipke yingi kirgen kishiler u cheklimilerge tesir körsitip, uningda özgürish peyda qilalishi mümkin. “Padishahning yingi kiyimi” digen hikayini belkim köpünchimiz oqughan. Padishahning üstide kiyim yoqliqini bayqighuchi, del shu “qilip” ning cheklimisige uchurmighan kichik bala. Bizde “közge ilmighan putaq, ishtan’gha ilmishiptu” deydighan eqliye söz bar. Dimek bezide mewjut mesilini bayqash üchün, choqum “qassap” bolush hajetsiz; uningha bezide eqil we idirek yiterlik.

Hazirqi zaman ilimige asaslan’ghanda, “qassap” dimek yalghuz melum kessip bilen shughullan’ghuchi dimek bolup qalmastin, belki u shu kessipning mutixesisi (specialist, expert) dimek bolup, u melum kessip, melum tima, melum mesile üstide uzun muddet üzliksiz izden’gen, tetqitqat ilip barghan ademlerni közde tutidu. Mutixesisler gerche melum kessip we yaki melum mesile üstide chüshenche birish, yekün chiqirish imtiyazigha ige alahide bilimlik kishiler bolsimu, ular oturgha qoyghan chüshenche, ular chiqarghan yekün normalda qanuni küchke ige dep qaralghan we mutlep köp sandiki insanlar teripidin ortaq qobul qilin’ghan bolsimu, biraq ular oturgha qoyghan mesilelerning, ular chiqarghan yekünlerning her zaman mutleq toghra bolishi natayin. Hem shundaqla melum shexisning melum sahede mutixesis bolup nopuzluq bolushi bilen, bashqilarning u kessip yaki u sahediki melum mesile üstide pikir bayan qilish hoquqi yoq digenlik bolmaydu. Zamanning tereqqi qilishigha egiship, insanlarning tonushi we köz qarashliri özgüreydu. Insanlarning özi shughulliniwatqan kessipidin bashqa qizziqishliri, izdinishliri üzliksiz peyda bolap turidu. Insanlar üzliksiz ügünüsh, izdinish arqiliq burun bilmigen nersilerni bilidu;  shundaqla insanlar burun toghra dep bilgen nersiler zamanning tereqqiyatigha egiship kiyin xata bolup chiqishi mümkin. Yeni insanlarning bilgini we bilimi hergüzmu cheksiz, mutleq we özgermes nerse emes.

Axirde tekitlep ötidighinim, qoyni qassap soyisun, qassaplarning yitilip chiqishi cheklimige uchurmisun; kona qassaplarning ornini yingi yitiship chiqqan qassaplar toluqlisun. Qassaplargha yalghuz qassaplar emes, belki qassap bolmighanlarmu baha bersun. Hem shundaqla “qassap” lar bashqilarning pikir erkinlikini boghup, sorunni monupul qiliwalmisun; “qassap” bolmighanlar özilirini “qassap” chaghlap, qoyni haram qilmisum; hemme ishqa chitishiwilip sorunni qalaymiqan qilmay, izdensun we bilmigenni bilgenlerdin ügensun.

2019 – yili 8 – ayning 23 – küni New York

تاسادىپىيلىقمۇ ياكى پىلانلىغان ئىشمۇ؟

تاسادىپىيلىقمۇ ياكى پىلانلىغان ئىشمۇ؟

Yingi yiziq nusqisi

https://uyghur-jemiyiti.blogspot.com/2019/07/tasadipiyliqmu-yakipilanlighan-ishmu.html

ئاۋازلىق نۇسقىسى

https://drive.google.com/open?id=19FwRY7-ILaJlCNPPd9FMftEbTfnWXHNn

مەمەت ئىمىن

ھەممىمىزنىڭ خەۋىرى بولغاندەك، 2019 – يىلى 2 – ئايدا خىتتاي ھۆكۈمىتى ئابدۇرەھىم ھەيىتنىڭ ئۆلۈم خەۋىرى ئارقىلىق تۈركىيەدە تارقالغان ۋەتەندىكى خەلقىمىزگە مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەرنى يالغان، مۇناسىۋەتلىك كىشىلەرنى يالغانچى قىلىپ كۆرسۈتۈشكە ئۇرۇندى. ئۇندىن كىيىن شۇنىڭ بىلەنلا توختاپ قالماي، 7 – ئايدا خىتتاي ھۆكۈمىتى تۈركىيەدىكى ئۆزىنى قوللايدىغان ئايدىنلىق گىزىتىنىڭ مۇخپىرىنى ئالاھىدە ئىمتىياز بىلەن قەشقەرگە تەكلىپ قىلىپ ئاپىرىپ، ئابدۇرەھىم ھەيىت بىلەن كۆرۈشتۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ئېغىزى بىلەن خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىزگە قاراتقان سىياسەتلىرىنى ماختاتقۇزدى. بۇلار تاسادىپىيلىقمۇ ياكى پىلانلىغان ئىشمۇ؟

2019 – يىلى 7 – ئاينىڭ 10 – كۈنى، بىرلەشكەن دۆلەتلەت تەشكىلات ئىنسان ھەق ھۆقۇقى كومىتىدىغا ئەزا 22 دۆلەتنىڭ خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرغا قاراتقان سىياسىتىنى ئەيىپلەپ ئىمزالىق خەت يىزىشىغا ئەگىشىپلا، 37 دۆۋلەت خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىنى قوللاپ ئىمزالىق خەت يازغان بولۇپ، ئىككى ھەپتە ئىچىدە ئۇ خەتكە ئىمزا قويغان دۆلەتلەر 50 كە يەتكەن. بۇ 50 دۆۋلەتلەرنىڭ كۆپۈنچى ئاسىيا، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامىركىسىدىكى كىچىك دۆۋلەتلەر بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە بىز بىلەن دىننى قىرىنداش بولغان مۇسۇلمان دۆلەتلەرمۇ ئاز ئەمەس. ئەڭ ئەپسۇسلىنارلىقى، ئۇزۇندىن بىرى ھەقسىزلىققا ئۇچۇراپ ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۈزلىكسىز ھىسىداشلىقىغا ئىرىشىپ كەلگەن پالەستىن ھۆكۈمىتى بىلەن قانداشلىق جەھەتتە بىزگە ئەڭ يىقىن بولغان ئۆزبەكىستان ھۆكۈمىتىنىڭ خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسىتىنى قوللاپ، بۇ خەتكە ئىمزا قويىشى بولسا كىرەك. بۇ بىر تاسادىپىيلىقمۇ ياكى پىلانلىق بولىۋاتقان ئىشمۇ؟ ئۇ دۆلەتلەر خىتتاي ھۆكۈمىتىنى قوللايدىغان ئۇ خەتكە ئىمزا قويۇپ نىمىلەرگە ئىرىشمەكچى؟ ئەگەر ئۇلار ئۇ خەتكە ئىمزا قويمىسا، قانداق بولار؟ ئەلۋەتتە ئۇ 50 دۆلەت مەيلى ئىمزا قويسۇن ياكى قويمىسۇن، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئالاھىدە پەرىقلىق بىر ئىش بولىشى ناتايىن.

بۇ ئىمزالىق خەت ئىلان قىلىنغاندىن كېيىن، خەلقارادىكى چوڭ ئاخبارات ئورۇنلىرى ئۇ توغۇرسىدا كەينى كەينىدىن خەۋەر بىرىشتى ۋە بۇ ھەقتە ئوبزۇرلار ئىلان قىلىشتى. مۇھاجىرەتتىكى پالىيەتچىلىرىمىز ۋە تەشكىلات رەھبەرلىرىمىزمۇ، ئۆزلىرىنىڭ بۇ ئىشقا بولغان كۆز قاراشلىرىنى ئوتۇرغا قويۇش بىلەن بىرگە ئۆزىلىرىنىڭ ئۇ دۆلەتلەرگە بولغان ئەپسۇسلىنىشىنى ۋە نارازىلىقىنى بىلدۈرۈشتى. بەزىلەر ئۇ دۆلەتلەرنى خىتتاينىڭ پۇلىغا سىتىلغان دەپ تەنقىت قىلىشقان بولسا، يەنە بەزىلەر ئۇلارنى خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىسىمى بىلەن ئۆز ئىرادىسىگە خىلاپ ئىش قىلىشقا مەجبۇرە بولغان دەپ قاراشتى. ئۇ دۆلەتلەر ھەقىتەن پۇلغا سىتىلغانمۇ ياكى خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىسىمىغا ئۇچۇراپ ئۆز ئىرادىسىگە خىلاپ ئىش قىلىشقا مەجبۇرە بولغانمۇ؟ مېنىڭ قارىشىمچە ئۇلارنىڭ ھەممىسى خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ پۇلىغا سىتىلغان ۋە ياكى خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىسىمى بىلەن ئۇ خەتكە ئىمزا قويۇشقا مەجبۇرى بولۇپ قالغان بولۇشى ناتايىن. بەلكىم بەزىلىرى خىتتاي ھاكىمىيىتىنى ئىنسانپەرۋەر بىر ھاكىمىيەت دەپ قارايدىغان ۋە ئۇنىڭغا ئىشەنگەن بولىشى مۈمكىن. چۈنكى ئۇلار بىز كەيگەن ئاياقنى كېيىپ باقمىغان، بىزنىڭ ھاياتىمىزدا ياشاپ باقمىغان؛ بىزمۇ گەرچە خىتتاي ھاكىمىيىتىنى ناھايتى ياخشى چۈشەنسەكمۇ، بىراق خىتتاي ھۆكۈمىتىنى قوللىغان ئۇ دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ ھاياتىدا ياشاپ باقمىغانلىقىمىز ئۈچۈن، مەسىلىنى پەقەت سىرىتتىن كۈزىتىپ، ئۆزىمىزنىڭ چۈشەنچىسىگە ئاساسەن ئۇلار توغۇرسىدا ھەر خىل ئىھتىماللىقلارنى ئوتۇرغا قوياپ بىقىشىمىز مۈمكىن، بىراق بىز ئۇ ئىشلارنىڭ ھەقىقى سەۋەبىنى تولۇپ بىلىپ كىتەلىشىمىز ناتايىن.

ئىنسانلار ئادەتتە ئۆز ھىسياتى ۋە سوبىكتىپ ئارزۇيى بويىچە ئۆزى ھەقىقەت دەپ قارىغان ئىشلارنى باشقىلارمۇ ھەقىقەت دەپ بىلىدۇ دىگەن قاراشقا ئادەتلەنگەن. ئەمىلىيەتتە ئىنسانلارنىڭ ھەقىقەتكە بولغان تونۇشى ۋە ياكى ئۇلارنىڭ نىمىنى ھەقىقەت دەپ قارىشى، ئىنسانلارنىڭ  تەربىلەنگەن ۋە ياشىغان موھىتى، قىممەت قارىشى ۋە ئۆز مەنپەتى بىلەن بولغان باغلىنىشى قاتارلىق كۆپ خىل ئامىللار بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن، مەن ۋەتەندە دوختۇر بولۇپ خىزمەت قىلىۋاتقاندا، يىلدا ئىككى ئۈچ قېتىم زۇكام بولۇپ قالاتتىم، ۋە نۇرغۇنلىغان تونۇش بىلىشلىرىم زۇكام بولۇپ قالسا مىنى ئىزدەپ كىلەتتى. ھەر قىتىم زۇكام بولۇپ قالغاندا ۋە ياكى تونۇش بىلىشلىرىم زۇكام بولۇپ قىلىپ مىنى ئىزدەپ كەلگەندە، مەن ئاسما ئوكۇل ئىسىش بىلەن بىرگە ئانتىبىئوتىك ئىشلىتەتتىم. بۇ گەرچە خاتا بولسىمۇ، مەن ئۇنى توغرا دەپ ئىشەنگەن ئىدىم؛ ئەمىلىيەتتە يالغۇز مەن ئەمەس مەن ياشىغان شۇ مۇھىتتا ياشىغانلار ئۇنى توغرا دەپ چۈشەنگەن ۋە ئۇنىنغا ئىشەنگەن ئىدى. مەن ئامىركىغا كىلىپ تۇنجى قىتىم زۇكام بولۇپ كىسەل كۆرۈنگىلى دوختۇرغا بارغىنىمدا، دوختۇر ماڭا "چوڭ مەسىلە يوق، ئۇسۇزلۇقنى كۆپ ئىچىپ، ياخشى ئارام ئالسىڭىز ساقىيىپ كىتىسىز" دەپ،  ھىچقانداق دورا بەرمەي يولغا سىلىپ قويدى. مەن گەرچە دەسلەپتە بۇنى پەقەت قوبۇل قىلالمىغان بولساممۇ، بىراق بۇ جەھەتتە ئاز تولا ئىزدىنىش ئارقىلىق بىز بۇرۇن قوللانغان ئۇسۇلنىڭ ۋە بىزنىڭ ئۇ جەھەتتىكى قاراشلىرىمىزنىڭ پۈتۈنلەي خاتا ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتتىم. ئەمىلىيەتتە ئەسلى ئىختىزادى كېرىمنى مەخسەت قىلغان بۇ خىل خاتا داۋالاش ئۇسۇلىنى، بىز بىر توغرا ھەقىقەتەن دەپ قوبۇل قىلغان ۋە ئۇنىڭغا ئىشەنگەن ئىكەنمىز.  كىيىن زۇكام بولۇپ قىلىپ ئوخشاش سەرگۈزەشكە يوللىقان بەزى دوستلار مەن بىلەن ئالاقە قىلىپ، ۋەتەندە زۇكام بولۇپ قالسا دوختۇرلارنىڭ تىز داۋالاپ ساقايتىۋىتىدىغانلىقىنى، چەتەلدە بولسا ھىچقانداق دورا بەرمەي يولغا سىلىپ قويىدىغانلىقىنى دەپ شىكايەت قىلىشقان بولدى. مەن ئۇلارغا ئەسلى ۋەتەندە قوللانغان ئۇسۇلنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى، ئادەتتىكى زۇكامنىڭ دورىسى يوق ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ بەلگۈلۈك ۋاقىت ئىچىدە ئۆزلىگىدىن ساقىيىپ قالىدىغانلىقىنى، زۇكام دورىسى دەپ ئاتالغان دورىلارنىڭ پەقەت زۇكامنىڭ كىسەللىك ئالامەتلىرىنى يەڭگىللىتىپ، ئادەمنى راھەتلىتىدىغانلىقىنى، بىراق زۇكامنىڭ ساقىيىشىدا چوڭ رول ئوينىمايدىغانلىقىنى چۈشەندۈردۈم، بىراق ئۇلارمۇ دەسلەپتە ئۇنىڭغا تازا ئىشەنمىدى.

مېنىڭ قارىشىمچە، ئۇ دۆلەتلەرنىڭ خىتتاي ھۆكۈمىتىنى قوللىشى يالغۇز خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يىقىنقى يىللاردىن بۇيانقى ئىختىزادى تەرەققى قىلىشى، ئۇ دۆلەتلەرگە كۆپلەپ مەبلەخ سىلىشى ۋە ياكى خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇ دۆلەتلەرنىڭ ئاجىز نۇقتىسىنى تۇتىۋىلىپ، ئۇلارنى مەجبۇرى قىلىشى بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك بولۇپ قالماستىن، بەلكى خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلانلىرى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك بولىشى مۈمكىن.

بۇندىن 30 نەچچە يىل ئىلگىرى، مەن ئالى مەكتەپتە ئوقۇۋاتقاندا، خىتتايدىكى نۇرغۇن داڭلىق ئالى مەكتەپلەردە كۆپلىگەن چەتەللىك ئوقۇغۇچىلار بار بولۇپ، ئۇلار ھەر قايسى ئالى مەكتەپلەردە بايۋەتچىلەردە ياشايىتتى. جەمىيەتتە كىشىلەر بولۇپمۇ قىزلار ئۇلار بىلەن باردى كەلدى قىلىشنى بىر خىل پەخىرلىنىدىغان ئىش دەپ بىلەتتى. مەن ئوقۇۋاتقان ئالى مەكتەپتىمۇ 100 دىن ئارتۇق چەتەللىك ئوقۇغۇچىلار بار بولۇپ، ئۇلار گەرچە ئاساسەن ئاسىيا، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامىركىسىدىكى كىچىك ۋە كەمبىغەل دۆۋلەتلەردىن كەلگەنلەر بولسىمۇ، بىراق ئۇلار ھەر جەھەتتە يەرلىك ئوقۇغۇچىلارنىڭ ھەم ھەۋەس قىلىش ھەم ھەسسەت قىلىش ئوبىكتى ئىدى. يەرلىك ئوقۇغۇچىلار بىر ياتاقتا 8 ئادەم ياتسا، چەتەللىك ئوقۇغۇچىلار 1، 2 ئادەم بىر ياتاقتا ئىدى. ئۇلارنىڭ ياتىقى يەرلىك ئوقۇغۇچىلارنىڭ ياتىقىغا نىسبەتەن كەڭ، پاكىز بولۇپ قالماستىن، ھەر بىر ياتاقتا تېلىۋىزور بار ئىدى. مەكتەپ ئىختىزادى جەھەتتە ئالاھىدە قىيىنچىلىقى بار يەرلىك ئوقۇغۇچىلارغا ئايدا 15 سوم تۇرمۇش ياردەم پۇلى بەرسە، چەتەللىك ئوقوغۇچىلارنىڭ ھەممىسىگە 200 سوم تۇرمۇش پۇلى بىرەتتى. ئۇ چاغلاردا بىزنىڭ ۋەتەندە ئىنسانلار ئوتۇرا ھىساپ بىلەن 70، 80 سوم مۇھاش ئالىدىغان بولۇپ، ئەڭ يۇقۇرى مۇئاشمۇ 200 - 300 سومدىن ئىشىپ كەتمىسە كىرەك.

ئويلاپ باقسام 80 – يىللاردىكى شۇ چەتەللىك ئوقۇغۇچىلار، 30 نەچچە يىلدىن كىيىنكى بۈگۈنكى كۈندە ئۆز دۆلەتلىرىدە بەلگۈلۈك ئورۇنلارغا ئىرىشىپ، ئۆز دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىتىگە تەسىر كۆرسەتكىدەك ھالغا كەپتۇ. كىم بىلىدۇ يۇقارقى دۆلەتلەردە ھازىر ھاكىمىيەت يۈرگىزىۋاتقان بىر قىسىم كىشىلەر ئەينى ۋاقىتتا خىتتايدا تەربىيە كۆرگەن ۋە ياكى خىتتايدىن ياردەم ئالغانلارمۇ.  خىتتايلاردا "1000 كۈن ھەربى تەربىلەپ، بىر كۈن ئىشلىتىش" دەيدىغان ئەقلىيە سۆز بار. خىتتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ئەڭ قەيىنچىلىق مەزگىللىرىدىن باشلاپ، ئاسىيە، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامىركىسىدىكى كىچىك ۋە كەمبىغەل دۆلەتلەرگە ئۈزلىكسىز ماددى ياردەم بىرىپ كەلگەن. مانا ئەمدى خىتتاي ھۆكۈمىتى ھەر جەھەتتە ئۇنىڭ نەتىجىسىنى كۆرەۋاتىدۇ.

1949 – يىلى مائو زېدوڭ قاتارلىق خىتتاي كومىنىست ئەمەلدارلىرى ئەمدىلا ھاكىمەت بىشىغا چىقىپ، خەلقىنىڭ قوسىقىنى تويغۇزۇشقا ھالى يوق شۇ مەزگىللەردە، ئۆزىنىڭ 100 يىللىق پىلانىنى تۈزۈپ، 2049 – يىلىغا بارغاندا دۇنياغا خوجا بولۇش غەرىزىنى كۆڭلىگە پۈككەن ئىكەن. ئەپسۇس غەرىپ دۆۋلەتلىرى خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇ غەرىزىنى 70 يىل ئۆتكەندىن كىيىنكى بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە ئاندىن تونۇپ يىتىشكە باشلىدى. ئەپسۇس بىز گەرچە ئۆزىمىزنى خىتتاي ھۆكۈمىتىنى ئەڭ ياخشى بىلىدىغان ئىنسانلار دەپ بىلسەكمۇ، بىراق بىز يەنىلا نۇرغۇن تەرەپلەردە مەسىلىنىڭ ماھىتىنى ئەمەس، يۈزەكى تەرەپلىرىنى، يىراقنى ئەمەس، بۇرنىمىزنىڭ ئۇچىنى كۆرىمىز. ئۇزۇن مەزگىلنى مەخسەت قىلغان سىتراتىگىيەلىك پىلانىمىز كەم. كۆز ئالدىمىزدىكى مەنپەتنىلا ھىساپلىشىپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلان قۇرۇشقا كۆڭۈل بۆلمەيمىز، ياكى ئۇنداق بىر ئادەت ۋە قابىلىيەت بىزدە كەم. خىتتايلاردا "بىر تال زىغىرنى ئىلىپ، تاۋۇزنى يوقاتماق" دەيدىغان بىر ئەقلىيە سۆز بولىدىغان. بىز ھازىر بىزگە ياردەم قىلمىغان ۋە بىزنى قوللىمىغان ئىنسانلارنى ۋە ياكى دۆلەتلەرنى ئىمكانىيىتىمىزنىڭ يىتىشىچە ئامال قىلىپ ئۆزىمىز تەرەپكە تارتىشنىڭ ئورنىغا، ئۆزىمىزنىڭ سوبىكتىپ ئارزۇسىغا تايىنىپ ھۆكۈم چىقىرىپ، بىزگە دۈشمەن يەتمىگەندەك، ئۇلارنى دۈشمەن قاتارىغا قويىۋاتىمىز ۋە ياكى ئۇلارنى ھاقارەتلەش ئارقىلىق دۈشمەن تەرەپكە ئىتتىرېرىۋاتىمىز.

خىتتاي ھۆكۈمىتى ئامال قىلىپ بىزگە چىگىرداش ۋە بىزگە مىللى ۋە دىننى جەھەتتە قىرىنداش بولغان دۆلەتلەرنى ئۆزىگە تارتىپ، ئۇلارنى بىزدىن يىراقلاشتۇرۇشقا تېرىشىۋاتقانلىق كۆرسۈتۈپ كەلمەكتە. بىز خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇ مەخسىتىنى بىلىپ تۇرۇپ، خۇددى بىز خىتتاي ھۆكۈمىتىگە ماسلىشىۋاتقاندەك ۋە ياكى خىتتاي ھۆكۈمىتى ئۈمۈت قىلغان بويىچە ئىش كۆرگەندەك، ئەتىراپىمىزدىكى بىزگە خوشنا دۆلەتلەرنى بىزگە ياردەم قىلمىدى ۋە ياكى بىز تەرەپتە تۇرمىدى دەپ ھاقارەتلىدۇق، ئۇلارنى نەزىرىمىزدىن ساقىت قىلدۇق، ئۇلارنى ئۆزىمىزدىن يىراقلاشتۇردۇق، ھەتتا ئۇلارنى دۈشمەن ئورنىغا قويدۇق. ئەڭ ئاخىردا ئۇ دۆلەتلەر نىمە قىلسا قىلسۇن، ئۇلاردىن بەك ئاغرىنىپ كەتمەيدىغان ھالغا كەلدۇق. ئەمدىلىكتە بولسا، بىزنىڭ ئەڭ يېقىن قان قەرىندىشىمىز بولغان ئۆزبەكىستان ھۆكۈمىتى، گەرچە خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقىمىزنى باستۇرۇش سىياسىتىنى قوللاپ ئىمزا قويغان بولسىمۇ، ئۇ گەرچە بەك ئەپسۇسلىنارلىق بىر ئىش بولغان بولسىمۇ، بىراق بىز ئالاھىدە ئەجەپلەنمىدۇق ھەم شۇنداقلا ئۆزبەكىستان ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇ قىلمىشىنى تەنقىتلىگىدەك ۋاختىمىزمۇ بولمىدى.

ئەمىلىيەتتە بىزگە نىسبەتەن ئۇ خوشنا دۆلەتلەر بىلەن قويۇق ئالاقە ئورنۇتۇش ۋە ياكى ئۇلارغا دوستانە مۇھامىلىدە بولۇش بەكلا موھىم ئىدى. چۈنكى بىز مەيلى ھازىر بولسۇن ۋە ياكى كەلگۈسىدە مۇستەققىل بولغاندىن كىيىن بولسۇن، بىزگە تەۋە بولغان ئۇ زىمىننى، بىز ياخشى كۆرگەن ئامىركا، ياۋروپا ۋە ياكى باشقا بىر دۆلەتنىڭ يېنىغا يۆتكەپ ئەكىتەلمەيمىز. بىز مەيلى بىزنىڭ مۇستەققىللىققا ئىرىشىش جەريانىمىزدا بولسۇن ۋە ياكى مۇستەققىللىققا ئىرىشكەندىن كىيىن بولسۇن، بىز ئۇ خوشنا دۆلەتلەر ۋە قېرىنداش مىللەتلەرنىڭ قوللىشىغا مۇختاجمىز؛  بىز ئۇلار بىلەن دوستانە مۇناسىۋەت ئورنۇتۇپ، ئىناق خوشنىلاردىن بولۇپ، تىنچ ياشاشقا مەجبۇرىمىز. بىزدە "يىراقتىكى تۇققىنىڭدىن يىقىندىكى خوشناڭ ياخشى" دەيدىغان ئەقلىيە سۆز بولۇپ، ئىشىنىمەنكى ئۆزىنى خىتتاي دۆلىتى بىلەن چىگىرداش دەپ قارىغان ئۇ دۆلەتلەرمۇ، دەل شۇ سەۋەپتىن خىتتاي ھۆكۈمىتى بىلەن دوست بولۇپ ئۆتۈشكە  مەجبۇرى بولغان بولىشى مۈمكىن.

خىتتاي ھۆكۈمىتى بىز بىلەن تۈركىيە ئارىسىدىكى باغنى ئۈزۈل كىسىل ئۈزۈپ تاشلاپ، بىزنى يالغۇز قالدۇرۇش ئۈچۈن، يىقىندا "ئاق تاشلىق كىتاپ" نى ئىلان قىلىپ، "شىنجىئاڭ ئەزەلدىن شەرىقى تۈتكىستان ئەمەس، ئۇيغۇرلار تۈرك ئەمەس، ئۇيغۇرلار بىلەن تۈركلەرنىڭ ھىچقانداق مۇناسىۋىتى يوق" دىگەن سەپسەتىسىنى كەڭ تەشۋىق قىلىشقا باشلىدى. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي زىننەتگۈل تۇرسۇننىڭ تاجىك ۋەتەندىشى دەپ قارىلىپ، ئەۋەل تاجىكىستانغا، ئۇندىن كىيىن تاجىكىستان ئارقىلىق خىتتايغا قايتۇرۇلغانلىق خەۋىرىنىڭ ئورتاغا چىقىشى بىلەن  "تۈركىيە ئۇيغۇرلارنى خىتتايغا ساتىدۇ" دىگەن ۋەھىمە ئۇيغۇرلار ئارىسىدا كەڭ تارقالدى. ئۇنىڭدىن قاتتىق نارازى بولغان ۋە تۈركىيەدىكى ئۇيغۇر مۇھاجىرلارنىڭ كەلگۈسى ئىستىقبالىدىن ئەندىشە قىلغان بەزى ئىنسانلىرىمىز تۈركىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قىلمىشىنى ئەيىپلىسە، يەنە بەزى ئىنسانلىرىمىز تەشكىلات ۋە تەشكىلات رەھبەرلىرىنى ئەيىپلەشكە باشلىدى. بەزىلەر ھەتتە "تۈركىيە ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى ساتىدۇ" دىگەننى چۆرىدەپ، تۈركىيە ھۆكۈمىتىنى قاتتىق ئەيىپلەشتى. ئارقىدىنلا خىتتاي ھۆكۈمىتى بىر تەرەپتىن تۈركىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆمەك تەشكىللەپ بىزنىڭ ۋەتەنگە بىرىپ، خەلقىمىزنىڭ ئەھۋالىنى كۆزدىن كۆچۈرۈشكە يول قويىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئاتالمىش قايتا تەربىلەش ئورۇنلىرىدىكى مۇتلەق كۆپ ساندىكى ئىنساننى قويۇپ بەرگەنلىكىنى ئىلان قىلدى. بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ كەينى كەينىدىن ئوتۇرغا چىقىشى ئەجىبا شۇنداق بىر تاسدىپىيلىقمۇ ياكى ئۇلارنىڭ كەينىگە مەلۇم سۈيقەست ۋە ئويۇنلار يوشۇرۇلغانمۇ؟

مەن زىننەتگۈل تۇرسۇن ۋەقەسىنىڭ ئالدى كەينىدىن تولۇق خەۋرىم بولمىغاچقا، ئۇ توغۇرسىدا كۆپ توختالمايمەن. مەن پەقەتلا "تۈركىيە ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارنى ساتامدۇ ياكى ساتمامدۇ" دىگەن تالاش تارتىشلار ۋە يىقىندىن بىر ئورتىغا چىققان بۇ ئىشلار توغۇرسىدا ئۆز كۆز قارىشىمنى ئوتۇرغا قويۇپ ئۆتمەكچىمەن. ھەرقانداق بىر دۆلەتنىڭ بولۇپمۇ ئۆز ئارا جىنايەتچى ئۆتكۈزۈش كىلىشىمىگە ئىمزا قويغان دۆلەتنىڭ ئىككىنجى بىر دۆلەتنىڭ پۇخراسى دەپ قارالغان كىشىنى، ئەگەر شۇ ئىككىنجى دۆلەت تەلەپ قىلسا، ئۇنى ئۇ دۆلەتكە ئۆتكۈزەپ بىرىش بەرمەسلىكى، ھەرگۈزمۇ بىزنىڭ سوبىكتىپ ئارزۇيىمىزغا باغلىق ئىش بولماستىن، بەلكى شۇ دۆلەتنىڭ دۆلەت مەنپەتىگە باغلىق بىر ئىش. ھەرقانداق بىر دۆلەت، دۆلەت مەنپەتى ئۈچۈن، يالغۇز بىزگە ئوخشاش باشقا دۆلەتنىڭ گىرەجدانىلا ئەمەس، ھەتتا ئۆزىنىڭ پۇخراسىنىمۇ قۇربان قىلىشى مۈمكىن. ئەلۋەتتە مەن بۇ يەردە تۈركىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى خىتتايغا قايتۇرۇپ بىرىشىنى ھەقلىق ياكى توغرا قارار دىمەكچى ئەمەسمەن. ھەم شۇنداقلا بىز تۈركىيە ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتىنى تەنقىت قىلماسلىقىمىز كىرەك دىمەكچىمۇ ئەمەسمەن. مەن پەقەت بىز چوقۇم پالانى دۆلەت ئۇيغۇرنى ساتىدۇ، پۇستانى دۆلەت ئۇيغۇرنى ساتمايدۇ دەيدىغان قاراشنى كاللىمىزدىن چىقىرىپ تاشلاپ، ئۆز ئىشىمىزغا پۇختا بولىشىمىز، قانداق قىلىپ ئۆزىمىزنى قوغداشنى بىلىشىمىز ۋە سەزگۈرلىكىمىزنى ئاشۇرۇپ باشقىلارنىڭ ئوينىغا كەلمەسلىكىمىز كىرەك دىمەكچىمەن. دۆلەتلەرنىڭ ئىنسانى ئەخلاق ۋە ئىنسان ھەق ھوقۇقلىرىنى چىقىش قىلىپ تۈزگەن بۇ خىلدىكى قانۇن پىرىنسىپلىرى، شۇ دۆلەتنىڭ ئوخشىمىغان دەۋرىدە ئوخشاش بولمايدۇ. ھىچقانداق بىر دۆلەتتە، ئۇ خىلدىكى پىرىنسىپلارغا نىسبەتەن مەڭگۈ ئۆزگەرمەس بىر كاپالەت يوق. مەسىلەن، ئۆلۈم جازاسى بار دۆلەتكە جىنايەتچى قايتۇرۇپ بەرمەيمىز دىگەن كانادامۇ، خىتتاي پۇخراسى لەي چاڭشىڭنى (赖昌星) خىتتايغا قايتۇرۇپ بەرگەن.

خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەخسىتى ھەر خىل چارە تەببىر ۋە ھېلە مىكىرلەرنى ئىشلىتىپ، ئۇيغۇرلار بىلەن تۈركلەر ئارىسىغا زىدىيەت سىلىپ، ئۇلارنى بىر بىرىگە ئىشەنمەس قىلىش؛ ئۇيغۇرلار بىلەن تۈركلەر ئارىسىدىكى باغنى بۇزۇپ تاشلاپ ئۇيغۇرلارنى يالغۇز قالدۇرۇشتىن ئىبارەت. تۈرك خەلقى بىزگە ئىچىدىن كۆيىنىدىغان خەلق، ئۇلارنىڭ كۆپۈنچىسى بىزنىڭ ئەھۋالىمىزنى ئوبدان بىلىدۇ ۋە بىزنىڭ تەقدىرىمىزگە زور دەرىجىدە ھىسىداشلىق قىلىدۇ. ئۇيغۇرلار بىلەن تۈرك خەلقىنىڭ ئارىسىدىكى مۇنائىۋەت ئۇنداق ئاسان بۇزۇلىشى ناتايىن، بىراق تۈركىيە ھۆكۈمەت رەھبەرلىرى مەسىلىلەرنى بىزدىن پەرىقلىق ئويلايدىغان بولغاچقا، تۈركىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بىزگە قاراتقان بەزى سىياسەتلىرىنىڭ بىزگە ياقماسلىقى، تۈركىيە ھۆكۈمىتىنىڭ مەسىلىمىزنى بىر تەرەپ قىلىشتا قوللانغان بەزى ئۇسۇللىرى بىزنىڭ ئۈمۈت ۋە ئارزۇيىمىزغا تازا ماس كەلمەسلىكى مۈمكىن؛ بىراق بىز شۇنى ئۇنتىماسلىقىمىز كىرەككى مەيلى تۈرك خەلقى بولسۇن ۋە ياكى تۈركىيە ھۆكۈمىتى بولسۇن، بىز ئۈچۈن موھىم؛ بىزمۇ تۈرك خەلقى ۋە تۈركىيە ھۆكۈمىتى ئۈچۈن موھىم. مەيلى بىز خالايلى ياكى خالىمايلى، بىز ئۆزىمىزنى تۈرك خەلقى ۋە تۈركىيە  ھۆكۈمىتىدىن يىراق تۇتالمايمىز.

ھازىر ئالدىمىزدا ئىككى خىل تاللاش بار بولۇپ، ئالدىمىزدىكى بىرىنجى تاللاش بىز بولۇپمۇ تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلار تۈركىيەنى ئۆزىنىڭ ئىككىنجى ۋەتىنى كۆرۈپ، تۈركىيە ھۆكۈمىتى ئۆتكىزىۋاتقان خاتالىقىنى ئائىلە ئىچىدىكى خاتالىق ئورنىغا قويۇپ، تۈركىيەگە بولغان ۋەتەنداشلىق بۇرچىنى ۋە مەسۇليەتنى ئادا قىلىش بىلەن بىرگە ئۇ ئۆتكۈزگەن خاتالىققا نىسبەتەن سەممى تەنقىت بىرىش؛ ئۆزلىرىنىڭ ھەق ھوقۇقلىرىنى قانۇن بويىچە قوغداش؛ بولۇپمۇ كەڭ تۈرك خەلقىنىڭ قوللىشىغا ئىرىشىپ، ئۇلار ئارقىلىق تۈركىيە ھۆكۈمىتىگە بىسىم چۈشۈرۈش. ئالدىمىزدىكى ئىككىنجى تاللاش، تۈركىيە ھۆكۈمىتىنى پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىپ ۋە ياكى تۈركىيە ھۆكۈمىتىنى دۈشمەن قاتارىغا قويۇپ، ئۇنىڭغا ھۇجۇم قىلىش ۋە ئۇنى سىسىتىش. مەنىڭ قارىشىمچە بىزنىڭ ئۇنداق قىلىشىمىز خىتتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىستىكىگە ئۇيغۇن بولۇپ، ئۇنىڭ بىزگە ھىچقانداق پايدىسى يوق.

ئاخىردا مەن تۈركىيەنىڭ كۈچلىنىشىنى، مەيلى ھازىرقى ۋە ياكى كەلگۈسى تۈركىيە ھۆكىمىتىنىڭ خىتتاي پىلانلاپ قويغان ئويۇنغا كەلمەي، ئۆزلىرى تۈركىيە خەلقى ۋە تۈركىيە دۆلىتىنىڭ مەنپەتىگە ئۇيغۇن كىلىدىغان پىلانلارنى تۈزىشىنى، خىتتاي ھۆكۈمىتىگە بېقىندا بولۇپ قالماسلىقنى چىن كۆڭلۈمدىن ئۈمۈت قىلىمەن.

2019 - يىلى 7 - ئاينىڭ 31- كۈنى